વાયુપુરાણમ્

ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ સર્વાઃ પીતાભાસ્તુ ગભસ્તયઃ। શુક્લાશ્ચ કકુભશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્તથા ।। ૫૩.

આ બધીને ચંદ્રા નામે ઓળખાય છે, અને એની રશ્મિઓ પીળા રંગની છે; કેટલીક સફેદ છે, કેટલીક દિશાઓમાં ફેલાયેલી છે, અને ગાયોને પણ વિશ્વભૃત કહેવાય છે.

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ત્રિશતા ઘર્મસર્જનાઃ। સમં બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ ।। ૫૩.

આ બધી રશ્મિઓ, જેને શુકળા કહે છે, ત્રણસો છે અને તાપ પેદા કરે છે; એના દ્વારા મનુષ્યો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને સમાન રીતે પોષણ મળે છે.

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ। અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ત્રીંસ્ત્રિભિસ્તર્પયત્યસૌ ।। ૫૩.

અહીં એ ત્રણેય દ્વારા મનુષ્યોને ઔષધિઓથી, પિતૃઓને સ્વધાથી અને બધા દેવતાઓને અમૃતથી તૃપ્ત કરે છે.

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ સતૈઃ સુતપતે ત્રિભિઃ। વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સમ્પ્રકર્ષતિ ।। ૫૩.

વસંત અને ઉનાળામાં એ ત્રણસો રશ્મિઓથી પ્રકાશ ફેલાવે છે; વરસાદ અને શરદમાં ચારસો રશ્મિઓથી તે કાર્ય કરે છે.

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમં સ સૃજ તે ત્રિભિઃ। ઓષધીષુ બલન્ધત્તે સ્વધયા ચ પિતૄનપિ। સૂર્યોઽમરત્વમમૃતત્રયન્ત્રિષુ નિયચ્છતિ ।। ૫૩.

હેમંત અને શિયાળામાં એ ત્રણસો રશ્મિઓથી હિમ પેદા કરે છે; ઔષધિઓમાં શક્તિ આપે છે, પિતૃઓને સ્વધાથી તૃપ્ત કરે છે અને સૂર્ય અમૃતના ત્રણ પ્રકારથી અમરત્વ આપે છે.

એવં રશ્મિસહસ્રન્તત્ સૌરં લોકાર્થ સાધકમ્। ભિદ્યતે ઋતુમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્ ।। ૫૩.

આ રીતે, સૂર્યની હજારો રશ્મિઓનું જાળું, જે જગતના હિત માટે કાર્ય કરે છે, ઋતુ પ્રમાણે વહેંચાય છે અને પાણી, ઠંડક તથા ઉષ્ણતા ઉત્સર્જન કરે છે.

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્યસંજ્ઞિતમ્। નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ। ઋક્ષચન્દ્રગ્રહાઃ સર્વે નિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસમ્ભવાઃ ।। ૫૩.

આ પ્રકાશમય અને તેજસ્વી મંડળ, જેને સૂર્ય કહે છે, તે જ તારાઓ, ગ્રહો અને ચંદ્રનું મૂળ અને આધાર છે; બધા નક્ષત્રો, ચંદ્રમંડળ અને ગ્રહો સૂર્યમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો ગ્રહરાજો દિવાકરઃ। શેષાઃ પઞ્ચગ્રહા જ્ઞેયા ઈશ્વરાઃ કામરૂપિણઃ ।। ૫૩.

ચંદ્ર એ નક્ષત્રોનો સ્વામી છે અને સૂર્ય ગ્રહોનો રાજા છે; બાકીના પાંચ ગ્રહો ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા સ્વામી છે.

પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઔદકશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ। શેષાણાં પ્રકૃતિં સમ્યગ્વર્ણ્યમાનાં નિબોધત ।। ૫૩.

અગ્નિને આદિત્ય કહે છે અને ચંદ્રને જલમય માનવામાં આવે છે; હવે બાકી રહેલા ગ્રહોની સ્વભાવની યોગ્ય રીતે સમજણ આપું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

સુરસેનાપતિ સ્કન્દઃ પઠ્યતેઽઙ્ગારકો ગ્રહઃ । નારાયણં બુધં પ્રાહુર્દેવં જ્ઞાનવિદો વિદુઃ ।। ૫૩.

દેવસેનાપતિ સ્કંદને અંગારક ગ્રહ કહે છે; જ્ઞાનીઓ બુધને નારાયણ દેવ કહે છે.

રુદ્રો વૈવસ્વતઃ સાક્ષાદ્ધર્મો લોકે પ્રભુઃ સ્વયમ્। મહાગ્રહો દ્વિજશ્રેષ્ઠો મન્દગામી શનૈશ્ચરઃ ।। ૫૩.

રુદ્ર, વૈવસ્વતનો પુત્ર, એ જ ધર્મ છે અને જગતમાં સ્વયં પ્રભુ છે; મહાન ગ્રહ શનિ, ધીમી ગતિથી ચાલે છે અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહાગ્રહૌ। પ્રજાપતિસુતાવેતાવુભૌ શુક્રબૃહસ્પતી। દૈત્યો મહેન્દ્રશ્ચ તયોરાધિપત્યે વિનિર્મિતૌ ।। ૫૩.

દેવ અને અસુરોના ગુરુ એવા બે મહાન ભાનુમંત ગ્રહો છે; એ બંને, એટલે શુક્ર અને બૃહસ્પતિ, પ્રજાપતિનાં પુત્ર છે; એમના અધિપતિ તરીકે એક દૈત્ય અને ઇન્દ્ર નિર્માણ થયા છે.

આદિત્યમૂલમખિલં ત્રિલોકં નાત્ર સંશયઃ। ભવત્યસ્ય જગત્કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।। ૫૩.

આ સમગ્ર ત્રિલોકીનું મૂળ સૂર્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; દેવ, અસુર અને મનુષ્ય સહિતનું આખું જગત એના કારણે જ ટક્યું છે.

રુદ્રેન્દ્રોપેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાસ્ત્રિદિવૌકસામ્। દ્યુતિર્દ્યુતિમતાં કૃત્સ્ના યત્તેજઃ સાર્વલૌકિકમ્ ।। ૫૩.

રુદ્ર, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર, ચંદ્ર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અને સ્વર્ગના દેવતાઓનું સમગ્ર તેજ, એ બધું તારો સર્વવ્યાપી પ્રકાશ છે.

સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મૂલં પરમદૈવતમ્। તતઃ સંજાયતે સર્વં તત્ર ચૈવ પ્રલીયતે ।। ૫૩.

તુ સર્વના આત્મા, સર્વલોકના સ્વામી, સર્વનું મૂળ અને સર્વોચ્ચ દૈવત છે; એમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ બધું લય પામે છે.

બાવાભાવૌ હિ લોકાનામાદિત્યાન્નિઃ સૃતૌ પુરા। જગજ્જ્ઞેયો ગ્રહો વિપ્રા દીપ્તિમાન્ સુગ્રાહો રવિઃ ।। ૫૩.

જગતની ઉત્પત્તિ અને લય સૂર્યમાંથી જ થાય છે; હે વિદ્વાનો, તેજસ્વી રવિ ગ્રહ જ સમગ્ર જગતને સંભાળે છે, એ જાણો.

યત્ર ગચ્છન્તિ નિધનં જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ। ક્ષણા મુહૂર્ત્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। માસાઃ સંવત્સરાશ્ચૈવ ઋતવોઽન્દયુગાનિ ચ ।। ૫૩.

જ્યાં બધું વિનાશ પામે છે અને ફરીથી જન્મે છે—પળો, મુહૂર્તો, દિવસ-રાત, પખવાડિયા, મહિના, વર્ષ, ઋતુઓ અને યુગો—આ બધું ત્યાં સંપૂર્ણ રીતે થાય છે.

તદાદિત્યાદૃતે તેષાં કાલસંખ્યા ન વિદ્યતે। કાલાદૃતે ન નિગમો ન દીક્ષા નાહ્નિકક્રમઃ ।। ૫૩.

સૂર્ય સિવાય, એમના માટે સમયની ગણતરી જ નથી; સમય વિના તો શાસ્ત્ર, દીક્ષા કે રોજની ક્રમવાર વિધિ પણ શક્ય નથી.

ઋતુનામવિભાગશ્ચ પુષ્પમૂલફલં કુતઃ। કુતઃ સસ્યાભિનિષ્પત્તિર્ગુણૌષધિગણાદિ વા ।। ૫૩.

ઋતુઓના વિભાજન વિના ફૂલ, મૂળ કે ફળ ક્યાંથી આવે? પાક ઉગે કેમ, અને ગુણવાળી ઔષધિઓ કે વનસ્પતિઓ કેવી રીતે મળે?

અભાવો વ્યવહારાણાં દેવાનાં દિવિ ચેહ ચ। જગત્પ્રતાપનમૃતે ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્ ।। ૫૩.

સૂર્યના વિશ્વને તાપ આપ્યા વિના, દેવતાઓના સ્વર્ગ કે અહીંના કાર્યો જ બંધ થઈ જાય; સૂર્ય જ અંધકારને દૂર કરનાર છે.

સ એવ કાલશ્ચાગ્નિશ્ચ દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિઃ। તપત્યેષ દ્વિજશ્રેષ્ટાસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૫૩.

એજ સમય છે, એજ અગ્નિ છે, એજ બાર રૂપે પ્રજાપતિ છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ ત્રણેય લોકને, ચાલતાં અને અચળ બધાને તાપ આપે છે.

સ એષ તેજસાં રાશિઃ સમસ્તઃ સાર્વલૌકિકઃ। ઉત્તમં માર્ગમાસ્થાય વાયોભાભિરિદઞ્જગત્। પાર્શ્વમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ તાપયત્યેષ સર્વશઃ ।। ૫૩.

એજ સર્વ તેજનો ઢગલો છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; શ્રેષ્ઠ માર્ગે ચાલી, પવનની તેજસ્વિતા સાથે, એ જગતને બાજુ, ઉપર અને નીચે, સર્વત્ર તાપ આપે છે.

રવેરશ્મિસહસ્રં યત્ પ્રાઙ્મયા સમુદાહૃતમ્ । તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહયોનયઃ ।। ૫૩.

સૂર્યના હજારો કિરણો, જેમ હું પહેલેથી સમજાવ્યો, એમાં સાત શ્રેષ્ઠ છે, અને એ જ ગ્રહોના મૂળરૂપ કિરણો છે.

સુષુમ્નો હરિકેશશ્ચ વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ। વિશ્વશ્રવાઃ પુનશ્ચાન્યઃ સંયદ્વસુરતઃ પરમ્ । અર્વાવસુઃ પુનશ્ચાન્યો મયા ચાત્ર પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૫૩.

સુષુમ્ન, હરિકેશ, વિશ્વકર્મા, વિશ્વશ્રવાઃ, સંયદ્વસુ અને અર્વાવસુ – આ સાત કિરણો અહીં મેં જણાવ્યા છે.

સુષુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિસ્તુ ક્ષીણં શશિનમેધયન્। તિર્યગૂર્દ્ધ્વપ્રભાવોઽસૌ સુષુમ્નઃ પરિકીર્ત્યતે ।। ૫૩.

સુષુમ્ન એ સૂર્યકિરણ છે, જે ક્ષીણ ચંદ્રને પોષે છે; એની પ્રકાશતા આડેથી અને ઉપર ફેલાય છે, અને એને સુષુમ્ન કહે છે.

હરિકેશઃ પુરસ્ત્વાદ્યા ઋક્ષયોનિઃ પ્રકીર્ત્યતે। દક્ષિણે વિશ્વકર્મા તુ રશ્મિર્વર્દ્ધયતે બુધમ્ ।। ૫૩.

હરિકેશ, પ્રથમ અને મુખ્ય, તારાઓનો મૂળરૂપ કહેવાય છે; દક્ષિણ બાજુ વિશ્વકર્મા એ બુધને વધારતો કિરણ છે.

વિશ્વશ્રવાસ્તુ યઃ પશ્ચાત્ શુક્રયોનિઃ સ્મૃતો બુધૈઃ। સંયદ્વસુશ્ચ યો રશ્મિઃ સા યોનિર્લોહિતસ્ય ચ ।। ૫૩.

પશ્ચિમ બાજુનો વિશ્વશ્રવાઃ, વિદ્વાનો કહે છે એ શુક્રનો મૂળરૂપ છે; સંયદ્વસુ એ મંગળનો મૂળરૂપ કિરણ છે.

ષષ્ઠસ્ત્વર્વાવસૂ રશ્મિર્યોનિસ્તુ સ બૃહસ્પતેઃ। શનૈશ્ચરં પુનશ્ચાપિ રશ્મિરાપ્યાયતે સ્વરાટ્ ।। ૫૩.

છઠ્ઠો અર્વાવસુ કિરણ, એ બૃહસ્પતિનો મૂળરૂપ છે; અને સ્વરાટ નામનો કિરણ શનિનું પોષણ કરે છે.

એવં સૂર્યપ્રભાવેણ ગ્રહનક્ષત્રતારકાઃ। વર્દ્ધન્તે વિદિતાઃ સર્વા વિશ્વઞ્ચૈદં પુનર્જગત્ । નક્ષીયન્તે પુનસ્તાનિ તસ્માન્નક્ષત્રતા સ્મૃતા ।। ૫૩.

આ રીતે, સૂર્યના પ્રકાશથી ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ બધાં વધે છે, અને આખું જગત નવીન બને છે; ફરી એ તારાઓ ઘટે છે, તેથી એને નક્ષત્ર કહે છે.