વાયુપુરાણમ્

ઉદ્યન્તઞ્ચ પુનઃ સૂર્યમૌષ્ણ્યમાગ્નેયમાવિશત્। પાદેન પાર્થિવસ્યાગ્નેસ્તસ્માદગ્નિસ્તપત્યસૌ ।। ૫૩.

જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે ત્યારે તેની ઉષ્મા અગ્નિમાં જાય છે; પૃથ્વી પરના અગ્નિની ગતિથી એ અગ્નિ સદાય પ્રજ્વલિત રહે છે.

પ્રકાશશ્ચ તથૌષ્ણ્યઞ્ચ સૌરાગ્નેયે તુ તેજસી। પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્ ।। ૫૩.

પ્રકાશ અને ઉષ્મા બંને સૂર્ય અને અગ્નિના તેજ છે; એકબીજામાં પ્રવેશવાથી, દિવસ-રાતે એ બંને પોષાય છે.

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તસ્માદસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે। ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે ત્વપઃ। તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ ।। ૫૩.

પૃથ્વીના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં, જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે રાત્રિ પાણીમાં પ્રવેશે છે; તેથી દિવસ-રાતના ફેરફારથી પાણી તાંબાઈ રંગના થાય છે.

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે અહર્વૈ પ્રવિશત્યપઃ। તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા આપો વિશ્યન્તિ ભાસ્કરે ।। ૫૩.

જ્યારે સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે, ત્યારે દિવસ પાણીમાં પ્રવેશે છે; તેથી રાત્રે, પાણી શુદ્ધ થઈને સૂર્યમાં જાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે । ઉદયાસ્તમયે નિત્યમહોરાત્રં વિશત્યપઃ ।। ૫૩.

આ ક્રમ અને જોડાણથી, પૃથ્વીના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં, સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, દિવસ-રાતે પાણી પ્રવેશે છે.

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યે પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ। પાર્થિવો હિ વિમિશ્રોઽસૌ દિવ્યઃ શુચિરિતિ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

સૂર્યમાં જે તેજ આપે છે અને કિરણોથી પાણી પીવે છે, એ પૃથ્વી પરનો અગ્નિ છે, જે મિશ્ર અને શુદ્ધ છે અને દિવ્ય કહેવાય છે.

સહસ્રપાદઃ સોઽગ્નિસ્તુ વૃત્તઃ કુમ્ભનિભઃ શુચિઃ। આદત્તે તત્તુ રશ્મીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ ।। ૫૩.

એ અગ્નિ હજાર પગવાળો, ગોળ અને કુંભ જેવો શુદ્ધ છે; એ ચારેય બાજુએથી હજારો કિરણો વડે ખેંચે છે.

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૌપ્યાશ્ચૈવ સધાન્વનીઃ। સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ યશ્ચ સૂર્યો હિરણ્મયઃ। તસ્ય રશ્મિસહસ્રન્તુ વર્ષશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્ ।। ૫૩.

નદીઓ, સમુદ્રો, કૂવા, કૂંપણ અને ધાન્વનના પાણી, સ્થાવર અને જંગમ, અને સોનાની જેમ તેજસ્વી સૂર્ય—આ બધામાંથી એના હજારો કિરણો વરસાદ, ઠંડક અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે.

તાસાઞ્ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તિ ચિત્રમૂર્ત્તયઃ। વન્દનાશ્ચૈવ વન્દ્યશ્ચ ઋતના નૂતનાસ્તથા। અમૃતા નામતઃ સર્વ્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ ।। ૫૩.

આમાંથી ચારસો નાડીઓ વિવિધ રૂપે વરસાદ વરસાવે છે; કેટલીક વંદનીય છે, કેટલીક પ્રશંસનીય છે, કેટલીક ઋતુ પ્રમાણે છે, કેટલીક નવી છે; બધાને અમૃત નામ આપવામાં આવ્યું છે અને કિરણો વરસાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

હિમવાહાશ્ચ તાભ્યોઽન્યા રશ્મયસ્ત્રિશતાઃ પુનઃ। દૃશ્યા મેધ્યાશ્ચ વાહ્યાશ્ચ હ્રાદિન્યો હિમસર્જનાઃ ।। ૫૩.

આ રશ્મિઓમાંથી ફરી ત્રણસો બીજી રશ્મિઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેને હિમવાહા કહે છે. એ દેખાય છે, શુદ્ધ છે, બહાર ફેલાયેલી છે, ગુંજતી છે અને ઠંડક પેદા કરે છે.

ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ સર્વાઃ પીતાભાસ્તુ ગભસ્તયઃ। શુક્લાશ્ચ કકુભશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્તથા ।। ૫૩.

આ બધીને ચંદ્રા નામે ઓળખાય છે, અને એની રશ્મિઓ પીળા રંગની છે; કેટલીક સફેદ છે, કેટલીક દિશાઓમાં ફેલાયેલી છે, અને ગાયોને પણ વિશ્વભૃત કહેવાય છે.

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ત્રિશતા ઘર્મસર્જનાઃ। સમં બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ ।। ૫૩.

આ બધી રશ્મિઓ, જેને શુકળા કહે છે, ત્રણસો છે અને તાપ પેદા કરે છે; એના દ્વારા મનુષ્યો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને સમાન રીતે પોષણ મળે છે.

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ। અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ત્રીંસ્ત્રિભિસ્તર્પયત્યસૌ ।। ૫૩.

અહીં એ ત્રણેય દ્વારા મનુષ્યોને ઔષધિઓથી, પિતૃઓને સ્વધાથી અને બધા દેવતાઓને અમૃતથી તૃપ્ત કરે છે.

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ સતૈઃ સુતપતે ત્રિભિઃ। વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સમ્પ્રકર્ષતિ ।। ૫૩.

વસંત અને ઉનાળામાં એ ત્રણસો રશ્મિઓથી પ્રકાશ ફેલાવે છે; વરસાદ અને શરદમાં ચારસો રશ્મિઓથી તે કાર્ય કરે છે.

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમં સ સૃજ તે ત્રિભિઃ। ઓષધીષુ બલન્ધત્તે સ્વધયા ચ પિતૄનપિ। સૂર્યોઽમરત્વમમૃતત્રયન્ત્રિષુ નિયચ્છતિ ।। ૫૩.

હેમંત અને શિયાળામાં એ ત્રણસો રશ્મિઓથી હિમ પેદા કરે છે; ઔષધિઓમાં શક્તિ આપે છે, પિતૃઓને સ્વધાથી તૃપ્ત કરે છે અને સૂર્ય અમૃતના ત્રણ પ્રકારથી અમરત્વ આપે છે.

એવં રશ્મિસહસ્રન્તત્ સૌરં લોકાર્થ સાધકમ્। ભિદ્યતે ઋતુમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્ ।। ૫૩.

આ રીતે, સૂર્યની હજારો રશ્મિઓનું જાળું, જે જગતના હિત માટે કાર્ય કરે છે, ઋતુ પ્રમાણે વહેંચાય છે અને પાણી, ઠંડક તથા ઉષ્ણતા ઉત્સર્જન કરે છે.

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્યસંજ્ઞિતમ્। નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ। ઋક્ષચન્દ્રગ્રહાઃ સર્વે નિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસમ્ભવાઃ ।। ૫૩.

આ પ્રકાશમય અને તેજસ્વી મંડળ, જેને સૂર્ય કહે છે, તે જ તારાઓ, ગ્રહો અને ચંદ્રનું મૂળ અને આધાર છે; બધા નક્ષત્રો, ચંદ્રમંડળ અને ગ્રહો સૂર્યમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો ગ્રહરાજો દિવાકરઃ। શેષાઃ પઞ્ચગ્રહા જ્ઞેયા ઈશ્વરાઃ કામરૂપિણઃ ।। ૫૩.

ચંદ્ર એ નક્ષત્રોનો સ્વામી છે અને સૂર્ય ગ્રહોનો રાજા છે; બાકીના પાંચ ગ્રહો ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા સ્વામી છે.

પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઔદકશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ। શેષાણાં પ્રકૃતિં સમ્યગ્વર્ણ્યમાનાં નિબોધત ।। ૫૩.

અગ્નિને આદિત્ય કહે છે અને ચંદ્રને જલમય માનવામાં આવે છે; હવે બાકી રહેલા ગ્રહોની સ્વભાવની યોગ્ય રીતે સમજણ આપું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

સુરસેનાપતિ સ્કન્દઃ પઠ્યતેઽઙ્ગારકો ગ્રહઃ । નારાયણં બુધં પ્રાહુર્દેવં જ્ઞાનવિદો વિદુઃ ।। ૫૩.

દેવસેનાપતિ સ્કંદને અંગારક ગ્રહ કહે છે; જ્ઞાનીઓ બુધને નારાયણ દેવ કહે છે.

રુદ્રો વૈવસ્વતઃ સાક્ષાદ્ધર્મો લોકે પ્રભુઃ સ્વયમ્। મહાગ્રહો દ્વિજશ્રેષ્ઠો મન્દગામી શનૈશ્ચરઃ ।। ૫૩.

રુદ્ર, વૈવસ્વતનો પુત્ર, એ જ ધર્મ છે અને જગતમાં સ્વયં પ્રભુ છે; મહાન ગ્રહ શનિ, ધીમી ગતિથી ચાલે છે અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહાગ્રહૌ। પ્રજાપતિસુતાવેતાવુભૌ શુક્રબૃહસ્પતી। દૈત્યો મહેન્દ્રશ્ચ તયોરાધિપત્યે વિનિર્મિતૌ ।। ૫૩.

દેવ અને અસુરોના ગુરુ એવા બે મહાન ભાનુમંત ગ્રહો છે; એ બંને, એટલે શુક્ર અને બૃહસ્પતિ, પ્રજાપતિનાં પુત્ર છે; એમના અધિપતિ તરીકે એક દૈત્ય અને ઇન્દ્ર નિર્માણ થયા છે.

આદિત્યમૂલમખિલં ત્રિલોકં નાત્ર સંશયઃ। ભવત્યસ્ય જગત્કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।। ૫૩.

આ સમગ્ર ત્રિલોકીનું મૂળ સૂર્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; દેવ, અસુર અને મનુષ્ય સહિતનું આખું જગત એના કારણે જ ટક્યું છે.

રુદ્રેન્દ્રોપેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાસ્ત્રિદિવૌકસામ્। દ્યુતિર્દ્યુતિમતાં કૃત્સ્ના યત્તેજઃ સાર્વલૌકિકમ્ ।। ૫૩.

રુદ્ર, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર, ચંદ્ર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અને સ્વર્ગના દેવતાઓનું સમગ્ર તેજ, એ બધું તારો સર્વવ્યાપી પ્રકાશ છે.

સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મૂલં પરમદૈવતમ્। તતઃ સંજાયતે સર્વં તત્ર ચૈવ પ્રલીયતે ।। ૫૩.

તુ સર્વના આત્મા, સર્વલોકના સ્વામી, સર્વનું મૂળ અને સર્વોચ્ચ દૈવત છે; એમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ બધું લય પામે છે.

બાવાભાવૌ હિ લોકાનામાદિત્યાન્નિઃ સૃતૌ પુરા। જગજ્જ્ઞેયો ગ્રહો વિપ્રા દીપ્તિમાન્ સુગ્રાહો રવિઃ ।। ૫૩.

જગતની ઉત્પત્તિ અને લય સૂર્યમાંથી જ થાય છે; હે વિદ્વાનો, તેજસ્વી રવિ ગ્રહ જ સમગ્ર જગતને સંભાળે છે, એ જાણો.

યત્ર ગચ્છન્તિ નિધનં જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ। ક્ષણા મુહૂર્ત્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। માસાઃ સંવત્સરાશ્ચૈવ ઋતવોઽન્દયુગાનિ ચ ।। ૫૩.

જ્યાં બધું વિનાશ પામે છે અને ફરીથી જન્મે છે—પળો, મુહૂર્તો, દિવસ-રાત, પખવાડિયા, મહિના, વર્ષ, ઋતુઓ અને યુગો—આ બધું ત્યાં સંપૂર્ણ રીતે થાય છે.

તદાદિત્યાદૃતે તેષાં કાલસંખ્યા ન વિદ્યતે। કાલાદૃતે ન નિગમો ન દીક્ષા નાહ્નિકક્રમઃ ।। ૫૩.

સૂર્ય સિવાય, એમના માટે સમયની ગણતરી જ નથી; સમય વિના તો શાસ્ત્ર, દીક્ષા કે રોજની ક્રમવાર વિધિ પણ શક્ય નથી.

ઋતુનામવિભાગશ્ચ પુષ્પમૂલફલં કુતઃ। કુતઃ સસ્યાભિનિષ્પત્તિર્ગુણૌષધિગણાદિ વા ।। ૫૩.

ઋતુઓના વિભાજન વિના ફૂલ, મૂળ કે ફળ ક્યાંથી આવે? પાક ઉગે કેમ, અને ગુણવાળી ઔષધિઓ કે વનસ્પતિઓ કેવી રીતે મળે?