વાયુપુરાણમ્

યદેતદુક્તમ્ભવતા ગૃહાણ્યેતાનિ વિશ્રિતમ્। કથં દેવગૃહાણિ સ્યુઃ કથં જ્યોતીંષિ વર્ણય ।। ૫૩.

તમે જે કહ્યું તે વિસ્તૃત રીતે સમજાવો; દેવોના નિવાસ કેવી રીતે છે અને પ્રકાશ કેવી રીતે વર્ણવવા?

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ જ્યોતિષાઞ્ચૈવ નિશ્ચયમ્। શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં તદા સૂતઃ સમાહિતઃ ।। ૫૩.

આ બધું અને તારા-ગ્રહો વિશેની ચોક્કસ વાત અમને કહી બતાવ. એમણે આ રીતે પૂછ્યું ત્યારે સૂતાએ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું.

અસ્મિન્નર્થે મહાપ્રાજ્ઞૈર્યદુક્તં જ્ઞાનબુદ્ધિભિઃ। તદ્વોઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ભવમ્। યથા દેવગૃહાણીહ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગૃહમ્ ।। ૫૩.

આ વિષયમાં જ્ઞાન અને બુદ્ધિથી યુક્ત મહાન વિદ્વાનો જે કહ્યું છે, એ હું તમને કહું છું—સૂર્ય અને ચંદ્રનો ઉદ્ભવ અને દેવલોકોમાં અહીં સૂર્ય-ચંદ્રના નિવાસ વિશે.

અતઃ પરં ત્રિવિધાગ્નેર્વક્ષ્યેઽહન્તુ સમુદ્ભવમ્। દિવ્યસ્ય ભૌતિકસ્યાગ્નેરથાગ્નેઃ પાર્થિવસ્ય ચ ।। ૫૩.

હવે પછી હું અગ્નિના ત્રણ પ્રકારના ઉદ્ભવ સમજાવીશ—દિવ્ય, ભૌતિક અને પૃથ્વી પરનો અગ્નિ.

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ। અવ્યાકૃતમિદન્ત્વાસીન્નૈશેન તમસાવૃતમ્ ।। ૫૩.

રાત પસાર થયા પછી, અજ્ઞાત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માથી, અજ્ઞાત સ્વરૂપ જ હતું, જે રાત્રિના અંધકારથી ઢંકાયેલું હતું.

ચતુર્ભૂતાવશિષ્ટેઽસ્મિન્ પાર્થિવઃ સોઽગ્નિરુચ્યતે। યશ્ચાદૌ તપતે સૂર્યે શુચિરગ્નિસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

જ્યારે અહીં માત્ર ચાર તત્વો જ બાકી રહ્યા, ત્યારે એ પૃથ્વી પરનો અગ્નિ કહેવાય છે; અને જે શુદ્ધ અગ્નિ સૌપ્રથમ સૂર્યમાં તેજ આપે છે, એ અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે.

વૈદ્યુતાખ્યસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તેષાં વક્ષ્યેઽથ લક્ષણમ્। વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌરો હ્યપાઙ્ગર્ભાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ। તસ્માદપઃ પિબન્ સૂર્યો ગોભિદીર્પ્યત્યસૌ દિવિ ।। ૫૩.

જેને વૈદ્યુત અગ્નિ કહે છે, એ સમજવો જોઈએ; હવે હું એના લક્ષણો કહું છું. વૈદ્યુત, જઠર અને સૌર—આ ત્રણ અગ્નિ પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી સૂર્ય પાણી પીવે છે અને આકાશમાં છોડે છે.

વૈદ્યુતેન સમાવિષ્ટો વાર્ક્ષો નાદ્ભિઃ પ્રશામ્યતિ । માનવાનાઞ્ચ કુક્ષિસ્થો નાદ્ભિઃ શામ્યતિ પાવકઃ ।। ૫૩.

વૃક્ષમાં રહેલો અગ્નિ જ્યારે વૈદ્યુત અગ્નિથી ભરાય છે, ત્યારે પાણીથી બુઝાતો નથી; અને માનવના પેટમાં રહેલો અગ્નિ પણ પાણીથી બુઝતો નથી.

અર્ચ્ચિષ્માન્ પરમઃ સોઽગ્નિઃ પ્રભવો જાઠરઃ સ્મૃતઃ। યશ્ચાયં મણ્ડલી શુક્લો નિરૂષ્મા સંપ્રકાશતે ।। ૫૩.

જે અગ્નિ પ્રકાશથી ભરપૂર છે, એ જઠરથી ઉત્પન્ન થયેલો માનવામાં આવે છે; અને આ ગોળ, સફેદ, ઉષ્મા વિનાનો પ્રકાશ છે.

પ્રભા હિ સૌરી પાદેન હ્યસ્તં યાતિ દિવાકરે। અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્‌દૂરાત્ પ્રકાશતે ।। ૫૩.

સૂર્યનું તેજ તેના ગતિથી ફરી સૂર્યમાં જઇને સ્થિર થાય છે; રાત્રે એ અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તેથી દૂરથી પણ એ પ્રકાશે છે.

ઉદ્યન્તઞ્ચ પુનઃ સૂર્યમૌષ્ણ્યમાગ્નેયમાવિશત્। પાદેન પાર્થિવસ્યાગ્નેસ્તસ્માદગ્નિસ્તપત્યસૌ ।। ૫૩.

જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે ત્યારે તેની ઉષ્મા અગ્નિમાં જાય છે; પૃથ્વી પરના અગ્નિની ગતિથી એ અગ્નિ સદાય પ્રજ્વલિત રહે છે.

પ્રકાશશ્ચ તથૌષ્ણ્યઞ્ચ સૌરાગ્નેયે તુ તેજસી। પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્ ।। ૫૩.

પ્રકાશ અને ઉષ્મા બંને સૂર્ય અને અગ્નિના તેજ છે; એકબીજામાં પ્રવેશવાથી, દિવસ-રાતે એ બંને પોષાય છે.

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તસ્માદસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે। ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે ત્વપઃ। તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ ।। ૫૩.

પૃથ્વીના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં, જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે રાત્રિ પાણીમાં પ્રવેશે છે; તેથી દિવસ-રાતના ફેરફારથી પાણી તાંબાઈ રંગના થાય છે.

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે અહર્વૈ પ્રવિશત્યપઃ। તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા આપો વિશ્યન્તિ ભાસ્કરે ।। ૫૩.

જ્યારે સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે, ત્યારે દિવસ પાણીમાં પ્રવેશે છે; તેથી રાત્રે, પાણી શુદ્ધ થઈને સૂર્યમાં જાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે । ઉદયાસ્તમયે નિત્યમહોરાત્રં વિશત્યપઃ ।। ૫૩.

આ ક્રમ અને જોડાણથી, પૃથ્વીના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં, સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, દિવસ-રાતે પાણી પ્રવેશે છે.

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યે પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ। પાર્થિવો હિ વિમિશ્રોઽસૌ દિવ્યઃ શુચિરિતિ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

સૂર્યમાં જે તેજ આપે છે અને કિરણોથી પાણી પીવે છે, એ પૃથ્વી પરનો અગ્નિ છે, જે મિશ્ર અને શુદ્ધ છે અને દિવ્ય કહેવાય છે.

સહસ્રપાદઃ સોઽગ્નિસ્તુ વૃત્તઃ કુમ્ભનિભઃ શુચિઃ। આદત્તે તત્તુ રશ્મીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ ।। ૫૩.

એ અગ્નિ હજાર પગવાળો, ગોળ અને કુંભ જેવો શુદ્ધ છે; એ ચારેય બાજુએથી હજારો કિરણો વડે ખેંચે છે.

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૌપ્યાશ્ચૈવ સધાન્વનીઃ। સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ યશ્ચ સૂર્યો હિરણ્મયઃ। તસ્ય રશ્મિસહસ્રન્તુ વર્ષશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્ ।। ૫૩.

નદીઓ, સમુદ્રો, કૂવા, કૂંપણ અને ધાન્વનના પાણી, સ્થાવર અને જંગમ, અને સોનાની જેમ તેજસ્વી સૂર્ય—આ બધામાંથી એના હજારો કિરણો વરસાદ, ઠંડક અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે.

તાસાઞ્ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તિ ચિત્રમૂર્ત્તયઃ। વન્દનાશ્ચૈવ વન્દ્યશ્ચ ઋતના નૂતનાસ્તથા। અમૃતા નામતઃ સર્વ્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ ।। ૫૩.

આમાંથી ચારસો નાડીઓ વિવિધ રૂપે વરસાદ વરસાવે છે; કેટલીક વંદનીય છે, કેટલીક પ્રશંસનીય છે, કેટલીક ઋતુ પ્રમાણે છે, કેટલીક નવી છે; બધાને અમૃત નામ આપવામાં આવ્યું છે અને કિરણો વરસાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

હિમવાહાશ્ચ તાભ્યોઽન્યા રશ્મયસ્ત્રિશતાઃ પુનઃ। દૃશ્યા મેધ્યાશ્ચ વાહ્યાશ્ચ હ્રાદિન્યો હિમસર્જનાઃ ।। ૫૩.

આ રશ્મિઓમાંથી ફરી ત્રણસો બીજી રશ્મિઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેને હિમવાહા કહે છે. એ દેખાય છે, શુદ્ધ છે, બહાર ફેલાયેલી છે, ગુંજતી છે અને ઠંડક પેદા કરે છે.

ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ સર્વાઃ પીતાભાસ્તુ ગભસ્તયઃ। શુક્લાશ્ચ કકુભશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્તથા ।। ૫૩.

આ બધીને ચંદ્રા નામે ઓળખાય છે, અને એની રશ્મિઓ પીળા રંગની છે; કેટલીક સફેદ છે, કેટલીક દિશાઓમાં ફેલાયેલી છે, અને ગાયોને પણ વિશ્વભૃત કહેવાય છે.

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ત્રિશતા ઘર્મસર્જનાઃ। સમં બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ ।। ૫૩.

આ બધી રશ્મિઓ, જેને શુકળા કહે છે, ત્રણસો છે અને તાપ પેદા કરે છે; એના દ્વારા મનુષ્યો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને સમાન રીતે પોષણ મળે છે.

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ। અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ત્રીંસ્ત્રિભિસ્તર્પયત્યસૌ ।। ૫૩.

અહીં એ ત્રણેય દ્વારા મનુષ્યોને ઔષધિઓથી, પિતૃઓને સ્વધાથી અને બધા દેવતાઓને અમૃતથી તૃપ્ત કરે છે.

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ સતૈઃ સુતપતે ત્રિભિઃ। વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સમ્પ્રકર્ષતિ ।। ૫૩.

વસંત અને ઉનાળામાં એ ત્રણસો રશ્મિઓથી પ્રકાશ ફેલાવે છે; વરસાદ અને શરદમાં ચારસો રશ્મિઓથી તે કાર્ય કરે છે.

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમં સ સૃજ તે ત્રિભિઃ। ઓષધીષુ બલન્ધત્તે સ્વધયા ચ પિતૄનપિ। સૂર્યોઽમરત્વમમૃતત્રયન્ત્રિષુ નિયચ્છતિ ।। ૫૩.

હેમંત અને શિયાળામાં એ ત્રણસો રશ્મિઓથી હિમ પેદા કરે છે; ઔષધિઓમાં શક્તિ આપે છે, પિતૃઓને સ્વધાથી તૃપ્ત કરે છે અને સૂર્ય અમૃતના ત્રણ પ્રકારથી અમરત્વ આપે છે.

એવં રશ્મિસહસ્રન્તત્ સૌરં લોકાર્થ સાધકમ્। ભિદ્યતે ઋતુમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્ ।। ૫૩.

આ રીતે, સૂર્યની હજારો રશ્મિઓનું જાળું, જે જગતના હિત માટે કાર્ય કરે છે, ઋતુ પ્રમાણે વહેંચાય છે અને પાણી, ઠંડક તથા ઉષ્ણતા ઉત્સર્જન કરે છે.

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્યસંજ્ઞિતમ્। નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ। ઋક્ષચન્દ્રગ્રહાઃ સર્વે નિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસમ્ભવાઃ ।। ૫૩.

આ પ્રકાશમય અને તેજસ્વી મંડળ, જેને સૂર્ય કહે છે, તે જ તારાઓ, ગ્રહો અને ચંદ્રનું મૂળ અને આધાર છે; બધા નક્ષત્રો, ચંદ્રમંડળ અને ગ્રહો સૂર્યમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો ગ્રહરાજો દિવાકરઃ। શેષાઃ પઞ્ચગ્રહા જ્ઞેયા ઈશ્વરાઃ કામરૂપિણઃ ।। ૫૩.

ચંદ્ર એ નક્ષત્રોનો સ્વામી છે અને સૂર્ય ગ્રહોનો રાજા છે; બાકીના પાંચ ગ્રહો ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા સ્વામી છે.

પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઔદકશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ। શેષાણાં પ્રકૃતિં સમ્યગ્વર્ણ્યમાનાં નિબોધત ।। ૫૩.

અગ્નિને આદિત્ય કહે છે અને ચંદ્રને જલમય માનવામાં આવે છે; હવે બાકી રહેલા ગ્રહોની સ્વભાવની યોગ્ય રીતે સમજણ આપું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.