વાયુપુરાણમ્

ઇરાવત્યાઃ સુતો યસ્માત્તસ્માદૈરાવતઃ સ્મૃતઃ । દેવરાજોપવાહ્યત્વાત્ પ્રથમઃ સ મતઙ્ગરાટ્। શુભ્રાભ્રભાશ્ચતુર્દ્દંષ્ટ્રઃ શ્રીમાનૈરાવતો ગજઃ ॥ ૮.

કારણ કે એ ઇરાવતીનો દીકરો હતો, તેથી એને ઐરાવત કહે છે. દેવરાજના રથમાં જોડાતા એ પ્રથમ ગજરાજ થયો. એ ચારે દાંતવાળો, શ્વેત વાદળ જેવો તેજસ્વી ઐરાવત ગજ છે.

અપ્સુજસ્યૈકમૂલસ્ય સુવર્ણાભસ્ય હસ્તિનઃ । ષડ્દન્તસ્ય હિ ભદ્રસ્ય ઔપાવાહ્યશ્ચ વૈ બલઃ ॥ ૮.

અપ્સુજના એક જ મૂળમાંથી જન્મેલો, સોનાની જેમ તેજવાળો, છ દાંતવાળો અને ભદ્ર નામનો ગજ રથમાં જોડાય છે. બલ એનો બળ છે.

તસ્ય પુત્રોઽઞ્જનશ્ચૈવ સુપ્રતીકોઽથ વામનઃ। પદ્મશ્ચૈવ ચતુર્થોઽભૂદ્ધસ્તિની ચાભ્રમુસ્તથા ॥ ૮.

એના દીકરાઓ અંજન, સુપ્રતીક, વામન અને ચોથો પદ્મ છે. હસ્તિની અને આભ્રમૂ પણ જન્મ્યા.

thumb|400px|દિગ્ગજ1 દિગ્ગજાંસ્તાંશ્ચ ચત્વારઃ શ્વેતાઽજનયતાશુગાન્ । ભદ્રં મૃગઞ્ચ મન્દં ચ સઙ્કીર્ણં ચતુરઃ સુતાન્ ॥ ૮.

શ્વેતાએ દિશાઓના ચાર ઝડપી ગજ પેદા કર્યા — ભદ્ર, મૃગ, મંદ અને સંકીર્ણ — આ ચાર દીકરાઓ.

સઙ્કીર્ણોઽપ્યઞ્જનો યસ્તુ ઉપવાહ્યો યમસ્ય તુ। ભદ્રો યઃ સુપ્રતીકસ્તુ હરિતઃ સ હ્યપામ્પતેઃ ॥ ૮.

સંકીર્ણ, જે અંજન છે, એ યમના રથમાં જોડાય છે. ભદ્ર, જે સુપ્રતીક છે, એ લીલો છે અને એ જલપતિનો ગજ છે.

પદ્મો મન્દસ્તુ યો ગૌરો દ્વિપો હ્યૈલવિલસ્ય સઃ। મૃગઃ શ્યામસ્તુ યો હસ્તી ઉપવાહ્યઃ સ પાવકૈઃ ॥ ૮.

પદ્મ, જે મંદ છે, એ સફેદ છે અને ઐલવિલનો ગજ છે. મૃગ, જે શ્યામ છે, એ અગ્નિદેવોના રથમાં જોડાય છે.

પદ્મોત્તરસ્તુ યઃ પદ્મૌ ગજો વૈ વરુણો ગણઃ। ઉપલેપનમેષશ્ચ તસ્યાષ્ટૌ જજ્ઞિરે સુતાઃ ॥ ૮.

પદ્મોત્તર, જે પદ્મ છે, એ વરુણના ગજગણનો છે. ઉપલેપન, જે મેષ છે, એના આઠ દીકરા જન્મ્યા.

ઉદગ્રભાવેનોપેતા જાયન્તે તસ્ય ચાન્વયે। શ્વેતબાલનખાઃ પિઙ્ગા વર્ષ્મવન્તો મતઙ્ગજાઃ। મતઙ્ગજાન્ પ્રવક્ષ્યામિ નાગાનન્યાનપિ ક્રમાત્ ॥ ૮.

એના વંશમાં ઉન્નત બળવાળા, સફેદ નખવાળા, પિંગળ અને મોટા શરીરવાળા ગજ જન્મે છે. હવે હું ગજ અને બીજા નાગોનું ક્રમવાર વર્ણન કરીશ.

કપિલઃ પુણ્ડરીકશ્ચ સુમનાભો રથાન્તરઃ। જાતૌ નામ્ના સુતૌ તાભ્યાં સુપ્રતિષ્ઠપ્રમર્દ્દનૌ ॥ ૮.

કપિલ, પુંડરીક, સુમનાભ અને રથાંતર — એમાંથી બે દીકરાઓ જન્મ્યા, જે સુસ્થાપિત અને પરાક્રમી હતા.

શૂલાઃ સ્થૂલાઃ શિરોદાન્તાઃ શુદ્ધબાલનખાસ્તથા। બલિનઃ શક્તિનશ્ચૈવ સ્મૃતાસ્ત્વાકુલિકા ગજાઃ ॥ ૮.

શૂળ, સ્થૂળ, શિરોદંત, શુદ્ધ નખવાળા, બળવાન અને શક્તિશાળી — આ ગજોને આકુલિક કહેવામાં આવે છે.

પુષ્પદન્તો બૃહત્સામા ષડ્દન્તો દન્ત પુષ્પવાન્। તામ્રવર્ણશ્ચ તત્પુત્રઃ સહચારિવિષાણિતઃ ॥ ૮.

પુષ્પદંત, બૃહત્સામા, છ દાંતવાળો, દંતપુષ્પવાન અને તામ્રવર્ણ — એનો દીકરો, સાથીઓ સાથે અને દાંતોની શોભાથી યુક્ત છે.

અન્વયે ચાસ્ય જાયન્તે લમ્બોષ્ઠાશ્ચારુદર્શિનઃ। શ્યામાઃ સુદર્શનાશ્ચણ્ડા નાનાપીડાયતાનનાઃ ॥ ૮.

આ વંશમાં જેઓ જન્મે છે, તેઓના હોઠ જાડા હોય છે અને ચહેરા સુંદર હોય છે; તેઓ શ્યામવર્ણના, આકર્ષક, કઠોર સ્વભાવના અને અનેક પ્રકારની પીડાથી ચહેરા પર નિશાન ધરાવે છે.

વામદેવોઽઞ્જનશ્યામઃ સામ્નો જજ્ઞેઽથ વામનઃ। ભાર્યા ચૈવાઙ્ગદા તસ્ય નીલવલ્લક્ષણૌ સુતૌ ॥ ૮.

વામદેવ, જે કાજળ જેવો કાળો હતો, તે સામનાથી જન્મ્યો અને પછી વામન થયો; તેની પત્ની આંગદા હતી અને તેમના બે પુત્રો, નીલવલ્લી જેવા નિશાન ધરાવતા, જન્મ્યા.

ચણ્ડશ્ચાત્રશિરો ગ્રીવા વ્યૂઢોરસ્કાસ્તરસ્વિનઃ। નરૈર્બદ્ધાઃ કુલે તેષાં જાયન્તે વિકૃતા ગજાઃ ॥ ૮.

આ વંશમાં ચંડ નામનો એક હતો, જેના માથું અને ગળું સ્તંભ જેવું, છાતી પહોળી અને ગતિશીલ હતી; તેમના કુળમાં માણસો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા વિકૃત હાથીઓ જન્મે છે.

સુપ્રતીકસ્તુ રૂપેણ નાસ્ત્યસ્ય સદૃશો ગજઃ । તસ્ય પ્રહારી સમ્પાતી પૃથુશ્ચિત્તિસુતાસ્ત્રયઃ ॥ ૮.

રૂપમાં સુપ્રતીક જેવો બીજો કોઈ હાથી નથી; તેના ત્રણ પુત્રો હતા – પ્રહારિ, સંપાતિ અને પૃથુચિત્તિ.

પશવો દીર્ઘતાલ્વૌષ્ઠાઃ સુવિભક્તશિરોદરાઃ। જાયન્તે મૃદુસમ્ભૂતા વંશે તસ્ય મતઙ્ગજાઃ ॥ ૮.

આ વંશમાં, લાંબા તાળુ અને હોઠ, સુંદર માથું અને પેટ ધરાવતા, નરમ સ્વભાવના અને ભવ્ય હાથીઓ જન્મે છે.

અઞ્જનાદઞ્જના સામ્નો વિજજ્ઞે ચાઞ્જનાવતી। એવં માતા તયોશ્ચાપિ પ્રથિતાયુરજઃસુતૌ ॥ ૮.

અંજનાથી અંજના અને સામનાથી અંજનાવતી જન્મી; આમ, તેમની માતા પ્રસિદ્ધ થઈ અને આયુરજાના બે પુત્રો થયા.

મહાવિભક્તશિરસઃ સ્નિગ્ધજીમૂતસન્નિભાઃ। સુદર્શનાઃ સુવર્ષ્માણઃ પદ્માભાઃ પરિમણ્ડલાઃ। શૂનાઃ પીતાયતમુખા ગજાસ્તસ્યાન્વયેઽભવન્ ॥ ૮.

આ વંશમાં, વિશાળ ફાટેલા માથાવાળા, ચમકતા મેઘ જેવા, સુંદર, મજબૂત, કમળ જેવો રંગ ધરાવતા, ગોળાકાર, દાંત વિના અને પીળા લાંબા મોઢાવાળા હાથીઓ જન્મ્યા.

જજ્ઞે ચન્દ્રમસઃ સામ્નઃ પિઙ્ગલા કુમુદદ્યુતિઃ। પિઙ્ગલાયાઃ સુતૌ તસ્યા મહાપદ્મોર્મિમાલિનૌ ॥ ૮.

ચંદ્રમસ અને સામનાથી પિંગલા જન્મી, જે કમળ જેવી તેજસ્વી હતી; પિંગલાના બે પુત્રો મહાપદ્મ અને ઉર્મિમાળી હતા.

સમાયવરદાંશ્ચણ્ડાન્ પ્રવૃદ્ધબલિનોદરાન્ । હસ્તિયુદ્ધે પ્રિયાન્નાગાન્ વિદ્ધિ તસ્ય કુલોદ્ભવાન્ ॥ ૮.

તેના વંશમાં સમાન શક્તિ ધરાવતા, કઠોર, અત્યંત બળવાન પેટવાળા અને હાથીયુદ્ધમાં પ્રિય એવા હાથીઓ જન્મે છે.

એતાન્ દેવાસુરે યુદ્ધે જયાર્થે જગૃહુઃ સુરાઃ। કૃતાર્થૈશ્ચ વિસૃષ્ટાસ્તૈઃ પૂર્વોક્તાઃ પ્રયયુર્દિશઃ ॥ ૮.

દેવતાઓએ અસુરો સામેના યુદ્ધમાં વિજય માટે આ હાથીઓને લીધા; કામ પૂરું થતાં, અગાઉ જણાવેલા હાથીઓને દિશાઓમાં મોકલવામાં આવ્યા.

એતેષામન્વયે જાતાન્ વિનીતાંસ્ત્રિદશા દદુઃ । અઙ્ગાય લોમપાદાય સૂત્રકારાય વૈ દ્વિપાન્ ॥ ૮.

આ વંશમાંથી જન્મેલા સુશિક્ષિત હાથીઓ દેવતાઓએ અંગ, લોમપાદ અને સૂત્રકારને આપ્યા.

દ્વિરદો દ્વિરદાભ્યાઞ્ચ હસ્તાદ્ધસ્તી કરાત્કરી। વરણાદ્વારણો દન્તી દન્તાભ્યાં ગર્જનાદ્ગજઃ ॥ ૮.

હાથીને બે દાંત હોવાથી દ્વિરદ, હાથથી હસ્તી, સુંડથી કરી, રક્ષણથી વરણ, દાંતથી દંતી અને ગર્જનાથી ગજ કહેવામાં આવે છે.

કુઞ્જરઃ કુઞ્જચારિત્વાન્નાગો નગવિરોધતઃ । મતઙ્ગાદિતિ માતઙ્ગો દ્વિપો દ્વાભ્યામપિ સ્મૃતઃ। સામજઃ સામજાતત્વાદિતિ નિર્વચનક્રમઃ ॥ ૮.

કુંજર wanderingથી, નાગ પર્વત સામે જતાં, મતંગ ઋષિથી, દ્વિપ બે પગથી અને સામનાથી જન્મેલા માટે સામજ – એમ તેમના નામોનું અર્થવિચાર છે.

એષાં જિહ્વાપરાવૃત્તિરિવાક્તં હ્યગ્નિશાપજમ્। બલસ્યાનવતો યા તુ યા ચૈષાં ગૂઢમુષ્કતા। ઉભયં દન્તિનામેતત્સ્વયમ્ભૂસૂરશાપજમ્ ॥ ૮.

આ હાથીઓની જીભ પાછી વળે છે, જાણે અગ્નિના શાપથી; તેમનો બળ ઓછું હોવું અને ગુપ્ત અંગ હોવું પણ સ્વયંભૂ અને દેવતાઓના શાપથી થયું છે.

દેવદાનવગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ। કન્યાસુ જાતા દિઙ્નાગૈર્નાનાસાત્ત્વાસ્તતો ગજાઃ ॥ ૮.

દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, પિશાચ, સર્પ અને રાક્ષસો – તેમની દીકરીઓમાંથી દિશાહાથીઓના વિવિધ વંશના હાથીઓ જન્મ્યા.

સમ્ભૂતિશ્ચ પ્રભૂતિશ્ચ નામનિર્વચનં તથા। એતદ્ગજાનાં વિજ્ઞેયં યેષાં રાજા વિભાવસુઃ ॥ ૮.

હાથીઓની ઉત્પત્તિ અને પ્રગટ્તિ તથા તેમના નામોના અર્થ – આ બધું સમજવું જોઈએ, જેમના રાજા વિભાવસુ છે.

કૌશિકાદ્યાઃ સમુદ્રાત્તુ ગઙ્ગાયાસ્તદનન્તરમ્। અઞ્જનસ્યૈકમૂલસ્ય પ્રાચ્યાન્નાગવનન્તુ તત્ ॥ ૮.

કૌશિક અને અન્ય હાથીઓ સમુદ્રમાંથી, પછી ગંગાથી; અંજના નામના મૂળથી પૂર્વ દિશાનો નાગવન થયો.

ઉત્તરા તસ્ય વિન્ધ્યસ્ય ગઙ્ગાયા દક્ષિણઞ્ચ યત્। ગઙ્ગોદ્ભેદાત્કરૂષેભ્યઃ સુપ્રતીકસ્ય તદ્વનમ્ ॥ ૮.

વિંધ્યના ઉત્તર અને ગંગાના દક્ષિણમાં, ગંગાના પ્રવાહથી કરૂષ પ્રદેશમાં, સુપ્રતીકનું નાગવન આવેલું છે.