વાયુપુરાણમ્

આદિત્યાન્નિઃસૃતો રાહુઃ સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ। આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ ।। ૫૨.

રાહુ, આદિત્યોમાંથી નીકળી, સંધિ સમયે સોમ પાસે જાય છે; પછી સોમથી ફરી સૂર્યના સંધિ સમયે સૂર્ય પાસે પહોંચે છે.

અથ કેતુરથસ્યાશ્વા અષ્ટાષ્ટૌ વાતરંહસઃ। પલાલધૂમસઙ્કાશાઃ શબલા રાસભારુણાઃ ।। ૫૨.

હવે, કેતુના રથના ઘોડાઓ આઠ જોડી છે, પવન જેવી ઝડપ ધરાવે છે, ચિતરાં, પાંખડાની ધૂમ જેવી રંગવાળા અને ગધેડા જાતિના છે.

એતે વાહા ગ્રહાણાં વૈ મયા પ્રોક્તા રથૈઃ સહ। સર્વે ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તે પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ।। ૫૨.

આ ગ્રહોના વાહનો અને તેમના રથોનું વર્ણન મેં કર્યું છે; એ બધા ધ્રુવ તારા સાથે બંધાયેલા છે અને પવનના તાંતણા વડે જોડાયેલા છે.

એતે વૈ ભ્રામ્યમાણાસ્તુ યથા યોગં ભ્રમન્તિ વૈ। વાયવ્યાભિરદૃશ્યાભિઃ પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ।। ૫૨.

આ બધા, અદૃશ્ય વાયુના તાંતણાંથી બંધાયેલા, પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે ફરતા રહે છે.

પરિભ્રમન્તિ તદ્બદ્ધાશ્ચન્દ્રસૂર્યગ્રહા દિવિ। ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ ધ્રુવન્તે જ્યોતિષાં ગણાઃ ।। ૫૨.

આ તાંતણાંથી બંધાયેલા ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો આકાશમાં ફરતા રહે છે; અને જ્યારે તેઓ ફરે છે ત્યારે ધ્રુવને કેન્દ્રમાં રાખીને તારા સમૂહો પણ તેમને અનુસરે છે.

યથા નદ્યુદકે નૌસ્તુ સલિલેન સહોહ્યતે। તથા દેવાલયા હ્યેતે ઉહ્યન્તે વાતરશ્મિભિઃ। તસ્માત્સર્વેણ દૃસ્યન્તે વ્યોમ્નિ દેવગણાસ્તુ તે ।। ૫૨.

જેમ નદીમાં નાવ પાણી સાથે વહે છે, તેમ દેવોના આ નિવાસો પણ વાયુના પ્રવાહથી વહે છે; એટલે આ બધા દેવસમૂહો આકાશમાં દેખાય છે.

યાવન્ત્યશ્ચૈવ તારાસ્તુ તાવન્તો વાતરશ્મયઃ। સર્વા ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તા બ્રમન્ત્યો ભ્રામયન્તિ તમ્ ।। ૫૨.

જેટલા તારા છે, એટલાં વાયુના તાંતણાં છે; એ બધા ધ્રુવને બાંધેલા છે અને ફરતા રહીને ધ્રુવને પણ ફરાવે છે.

તૈલપીડાકરં ચક્રં ભ્રમદ્ભ્રામયતે યથા। તથા ભ્રમન્તિ જ્યોતીંષિ વાયબદ્ધાનિ સર્વશઃ ।। ૫૨.

જેમ તેલના દબાણથી ચક્ર ફરતું થાય છે, તેમ બધા પ્રકાશ પણ વાયુથી બંધાયેલા રહીને સતત ફરતા રહે છે.

અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ। તસ્માજ્જ્યોતીંષિ વહતે પ્રવહંસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૫૨.

જેમ અગ્નિની લાકડીઓનું ચક્ર ફરતું હોય, તેમ વાયુના ચક્રથી આ પ્રકાશો ફરતા રહે છે; તેથી જ વાયુપ્રવાહ તેમને વહેંચે છે અને તેને એ નામ મળ્યું છે.

એવં ધ્રુવનિબદ્ધોઽસૌ સર્પતે જ્યોતિષાં ગણઃ। સૈષ તારામયોજ્ઞેયઃ શિશુમારો ધ્રુવો દિવિ। યદહ્ના કુરુતે પાપં દૃષ્ટવા તં નિશિ મુચ્યતે ।। ૫૨.

આ રીતે ધ્રુવને બાંધાયેલા પ્રકાશસમૂહો આગળ વધે છે; આ જ આકાશમાં ધ્રુવવાળો શિશુમાર તારાસમૂહ કહેવાય છે. દિવસે જે પાપ થાય છે, તેને રાત્રે જોતા તે મુક્ત થઇ જાય છે.

યાવત્યશ્ચૈવ તારાસ્તાઃ શિશૂમારાશ્રિતા દિવિ। તાવન્ત્યેવ તુ વર્ષાણિ જીવન્ત્યભ્યધિકાનિ તુ ।। ૫૨.

જેટલા તારા આકાશમાં શિશુમારમાં સ્થિત છે, એટલાં વર્ષો સુધી તેઓ જીવતા રહે છે, અને ક્યારેક વધુ પણ.

શાશ્વતઃ શિશુમારોઽસૌ વિજ્ઞેયઃ પ્રવિભાગશઃ। ઉત્તાનપાદસ્તસ્યાથ વિજ્ઞેયો હ્યુત્તરો હનુઃ ।। ૫૨.

શિશુમાર સદાય રહેતો અને ભાગે ભાગે વિભાજિત છે એમ સમજવું; તેના ઉપરના જડબાંને ઉત્તાનપાદ કહેવાય છે.

યજ્ઞોઽધરસ્તુ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્દ્ધાનમાશ્રિતઃ। હૃદિ નારાયણઃ સાધ્યઃ અશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ ।। ૫૨.

યજ્ઞને તેના નીચેના જડબાં તરીકે જાણો, ધર્મ તેના મસ્તક પર છે, હૃદયમાં નારાયણ સાધ્ય છે અને પૂર્વ પગલાંમાં અશ્વિનીકુમારો છે.

વરુણશ્ચાર્યમા ચૈવ પશ્ચિમે તસ્ય સસ્થિનિ। શિશ્રઃ સંવત્સરસ્તસ્ય મિત્રોઽપાને સમાશ્રિતઃ ।। ૫૨.

વરુણ અને આર્યમા તેના પાછળના જાંઘમાં છે, વર્ષ (શિશ્ર) તેના ગુપ્તાંગમાં છે અને મિત્ર તેના ગુદા ભાગે વસે છે.

પુચ્છેઽગ્નિશ્ચ મહેન્દ્રશ્ચ મરીચિઃ કશ્યપો ધ્રુવઃ। તારકાઃ શિશુમારશ્ચ નાસ્તમેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૫૨.

પૂંછડે અગ્નિ, મહેન્દ્ર, મરીચિ, કશ્યપ અને ધ્રુવ છે; તારા અને શિશુમાર—આ ચાર કદી અસ્ત નથી થતા.

નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણેઃ સહ। ઉન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રીભૂતાશ્રિતા દિવિ ।। ૫૨.

નક્ષત્રો, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારાઓ—બધા એકબીજાની સામે અને ઉપર જોઈને આકાશમાં ચક્રરૂપે સ્થિત છે.

ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાઃ સર્વે ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્ । પ્રયાન્તીહ વરં શ્રેષ્ઠમેધીભૂતં ધ્રુવન્દિવિ ।। ૫૨.

બધા ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર છે અને ધ્રુવની પરિક્રમા કરે છે; આ ધ્રુવ આકાશમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

ધ્રુવાગ્નિકશ્યપાનાન્તુ વરસ્વાસૌ ધ્રુવઃ સ્મૃતઃ। એક એવ ભ્રમત્યેષ મેરુપર્વતમૂર્દ્ધનિ ।। ૫૨.

ધ્રુવ, અગ્નિ અને કશ્યપમાં ધ્રુવ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; એ એકલો જ મેરુ પર્વતની ચોટી પર ફરતો રહે છે.

જ્યોતિષાઞ્ચક્રમેતદ્ધિ સદા કર્ષત્યવાઙ્મુખઃ। મેરુમાલોકયત્યેષ પ્રયાતીહ પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૫૨.

આ પ્રકાશોના ચક્રને ધ્રુવ હંમેશા નીચે તરફ ખેંચે છે, મેરુને જોઈને પરિક્રમા કરે છે.

એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયઃ પુનસ્તે સંશયાન્વિતાઃ। પપ્રચ્છુરુત્તરં ભૂયસ્તદા તે લોમહર્ષણમ્ ।। ૫૩.

આ સાંભળ્યા પછી મુનિઓ ફરીથી સંશયમાં આવીને લોહમહર્ષણને વધુ પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.

યદેતદુક્તમ્ભવતા ગૃહાણ્યેતાનિ વિશ્રિતમ્। કથં દેવગૃહાણિ સ્યુઃ કથં જ્યોતીંષિ વર્ણય ।। ૫૩.

તમે જે કહ્યું તે વિસ્તૃત રીતે સમજાવો; દેવોના નિવાસ કેવી રીતે છે અને પ્રકાશ કેવી રીતે વર્ણવવા?

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ જ્યોતિષાઞ્ચૈવ નિશ્ચયમ્। શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં તદા સૂતઃ સમાહિતઃ ।। ૫૩.

આ બધું અને તારા-ગ્રહો વિશેની ચોક્કસ વાત અમને કહી બતાવ. એમણે આ રીતે પૂછ્યું ત્યારે સૂતાએ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું.

અસ્મિન્નર્થે મહાપ્રાજ્ઞૈર્યદુક્તં જ્ઞાનબુદ્ધિભિઃ। તદ્વોઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ભવમ્। યથા દેવગૃહાણીહ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગૃહમ્ ।। ૫૩.

આ વિષયમાં જ્ઞાન અને બુદ્ધિથી યુક્ત મહાન વિદ્વાનો જે કહ્યું છે, એ હું તમને કહું છું—સૂર્ય અને ચંદ્રનો ઉદ્ભવ અને દેવલોકોમાં અહીં સૂર્ય-ચંદ્રના નિવાસ વિશે.

અતઃ પરં ત્રિવિધાગ્નેર્વક્ષ્યેઽહન્તુ સમુદ્ભવમ્। દિવ્યસ્ય ભૌતિકસ્યાગ્નેરથાગ્નેઃ પાર્થિવસ્ય ચ ।। ૫૩.

હવે પછી હું અગ્નિના ત્રણ પ્રકારના ઉદ્ભવ સમજાવીશ—દિવ્ય, ભૌતિક અને પૃથ્વી પરનો અગ્નિ.

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ। અવ્યાકૃતમિદન્ત્વાસીન્નૈશેન તમસાવૃતમ્ ।। ૫૩.

રાત પસાર થયા પછી, અજ્ઞાત જન્મ ધરાવતા બ્રહ્માથી, અજ્ઞાત સ્વરૂપ જ હતું, જે રાત્રિના અંધકારથી ઢંકાયેલું હતું.

ચતુર્ભૂતાવશિષ્ટેઽસ્મિન્ પાર્થિવઃ સોઽગ્નિરુચ્યતે। યશ્ચાદૌ તપતે સૂર્યે શુચિરગ્નિસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

જ્યારે અહીં માત્ર ચાર તત્વો જ બાકી રહ્યા, ત્યારે એ પૃથ્વી પરનો અગ્નિ કહેવાય છે; અને જે શુદ્ધ અગ્નિ સૌપ્રથમ સૂર્યમાં તેજ આપે છે, એ અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે.

વૈદ્યુતાખ્યસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તેષાં વક્ષ્યેઽથ લક્ષણમ્। વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌરો હ્યપાઙ્ગર્ભાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ। તસ્માદપઃ પિબન્ સૂર્યો ગોભિદીર્પ્યત્યસૌ દિવિ ।। ૫૩.

જેને વૈદ્યુત અગ્નિ કહે છે, એ સમજવો જોઈએ; હવે હું એના લક્ષણો કહું છું. વૈદ્યુત, જઠર અને સૌર—આ ત્રણ અગ્નિ પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી સૂર્ય પાણી પીવે છે અને આકાશમાં છોડે છે.

વૈદ્યુતેન સમાવિષ્ટો વાર્ક્ષો નાદ્ભિઃ પ્રશામ્યતિ । માનવાનાઞ્ચ કુક્ષિસ્થો નાદ્ભિઃ શામ્યતિ પાવકઃ ।। ૫૩.

વૃક્ષમાં રહેલો અગ્નિ જ્યારે વૈદ્યુત અગ્નિથી ભરાય છે, ત્યારે પાણીથી બુઝાતો નથી; અને માનવના પેટમાં રહેલો અગ્નિ પણ પાણીથી બુઝતો નથી.

અર્ચ્ચિષ્માન્ પરમઃ સોઽગ્નિઃ પ્રભવો જાઠરઃ સ્મૃતઃ। યશ્ચાયં મણ્ડલી શુક્લો નિરૂષ્મા સંપ્રકાશતે ।। ૫૩.

જે અગ્નિ પ્રકાશથી ભરપૂર છે, એ જઠરથી ઉત્પન્ન થયેલો માનવામાં આવે છે; અને આ ગોળ, સફેદ, ઉષ્મા વિનાનો પ્રકાશ છે.