વાયુપુરાણમ્

એવં સૂર્યનિમિત્તૈષા ક્ષયવૃદ્ધિ ર્નિશાકરે। તારાગ્રહાણાં વક્ષ્યામિ સ્વર્ભાનોશ્ચ રથં પુનઃ ।। ૫૨.

આ રીતે ચંદ્રની વૃદ્ધિ અને ક્ષય સૂર્યના કારણે થાય છે; હવે હું તારાઓ, ગ્રહો અને ફરીથી સ્વર્ભાનુના રથનું વર્ણન કરું છું.

તોયતેજોમયઃ શુભ્રઃ સોમપુત્રસ્ય વૈ રથઃ। યુક્તો હયૈઃ પિશઙ્ગૈસ્તુ અષ્ટાભિર્વાતરંહસૈઃ ।। ૫૨.

સોમપુત્રનો રથ પાણી અને તેજથી બનેલો, શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે; તે આઠ પીળા ઘોડાઓથી, પવન જેવી ઝડપથી જોડાયેલો છે.

સવરૂથઃ સાનુકર્ષઃ સૂતો દિવ્યો રથે મહાન્। સોપાસઙ્ગપતાકસ્તુ સધ્વજો મેઘસન્નિભઃ ।। ૫૨.

એ રથમાં યોક અને દંડ છે, દૈવી સારથી છે, મહાન દૈવિક રથ છે, બાજુએ ધ્વજ અને પટાકા છે, અને એ મેઘ જેવો દેખાય છે.

ભાર્ગવસ્ય રથઃ શ્રીણાંસ્તેજસા સૂર્યસન્નિભઃ। પૃથિવીસમ્ભવૈર્યુક્તો નાનાવર્ણૈર્હયોત્તમૈઃ ।। ૫૨.

ભાર્ગવ પવિત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેનો રથ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે, પૃથ્વીમાંથી જન્મેલા વિવિધ રંગના ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે.

શ્વેતઃ પિશઙ્ગઃ સારઙ્ગો નીલઃ પીતો વિલોહિતઃ। કૃષ્ણશ્ચ હરિતશ્ચૈવ પૃષતઃ પૃષ્ણિરેવ ચ। દશભિ સ્તૈર્મહાભાગૈરકૃશૈર્વાતવેગિતૈઃ ।। ૫૨.

સફેદ, પીળા, ચિતરાં, વાદળી, પીળા, લાલ, કાળા, લીલા, દાગવાળા અને ફુટકલા — આવા દસ મહાન, મજબૂત અને પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ એ રથને ખેંચે છે.

અષ્ટાશ્વઃ કાઞ્ચનઃ શ્રીમાન્ સોમસ્યાપિ રથોઽભવત્। અસઙ્ગૈર્લૌહિતૈરશ્વૈઃ સર્વગૈરગ્નિસમ્ભવૈઃ। સર્પતેઽસૌ કુમારો વૈ ઋજુવક્રાનુચક્રગઃ ।। ૫૨.

સોમનો સુંદર સુવર્ણ રથ પણ આઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે, જે લાલ, બધે જ જતાં, અગ્નિમાંથી જન્મેલા અને કોઈ બાંધછાંદ વિના છે; એ યુવાન સીધા અને વાંકાં ચકરા ધરાવતો એ રથ પર સવાર થાય છે.

તતસ્ત્વાઙ્ગિરસો વિદ્વાન્ દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ। શોણૈરશ્વૈઃ કાઞ્ચનેન સ્યન્દનેન પ્રસર્પતિ ।। ૫૨.

પછી અંગિરસ વંશના વિદ્વાન, દેવાચાર્ય બૃહસ્પતિ લાલ ઘોડાઓ જોડાયેલા સુવર્ણ રથમાં આગળ વધે છે.

યુક્તસ્તુ વાજિભિર્દિવ્યૈરષ્ટાભિર્વાતસમ્મિતૈઃ। નક્ષત્રેઽબ્દન્નિવસતિ સવેગસ્તેન ગચ્છતિ ।। ૫૨.

એ રથ આઠ દૈવી ઘોડાઓથી, પવન જેવી ઝડપથી જોડાયેલો છે; તે નક્ષત્રમાં એક વર્ષ સુધી રહે છે અને મોટી ઝડપથી ચાલે છે.

તતઃ શનૈશ્વરોપ્યશ્વૈઃ શબલૈર્વ્યોમસમ્ભવૈઃ। કાર્ષ્ણાયસં સમારુહ્ય સ્યન્દનં યાતિ વૈ શનૈઃ ।। ૫૨.

પછી શનૈશ્ચર પણ આકાશમાંથી જન્મેલા ચિતરાં ઘોડાઓ જોડાયેલા કાળાં લોખંડના રથમાં ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.

સ્વર્ભાનોસ્તુ તથૈવાશ્વાઃ કૃષ્ણા હ્યષ્ટૌ મનોજવાઃ। રથન્તમોમયન્તસ્ય સકૃદ્યુક્તા વહન્ત્યુત ।। ૫૨.

એ જ રીતે, સ્વર્ભાનુના આઠ કાળા અને મન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ છે; એ બધા એકસાથે રથંતમ નામના રથને ખેંચે છે.

આદિત્યાન્નિઃસૃતો રાહુઃ સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ। આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ ।। ૫૨.

રાહુ, આદિત્યોમાંથી નીકળી, સંધિ સમયે સોમ પાસે જાય છે; પછી સોમથી ફરી સૂર્યના સંધિ સમયે સૂર્ય પાસે પહોંચે છે.

અથ કેતુરથસ્યાશ્વા અષ્ટાષ્ટૌ વાતરંહસઃ। પલાલધૂમસઙ્કાશાઃ શબલા રાસભારુણાઃ ।। ૫૨.

હવે, કેતુના રથના ઘોડાઓ આઠ જોડી છે, પવન જેવી ઝડપ ધરાવે છે, ચિતરાં, પાંખડાની ધૂમ જેવી રંગવાળા અને ગધેડા જાતિના છે.

એતે વાહા ગ્રહાણાં વૈ મયા પ્રોક્તા રથૈઃ સહ। સર્વે ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તે પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ।। ૫૨.

આ ગ્રહોના વાહનો અને તેમના રથોનું વર્ણન મેં કર્યું છે; એ બધા ધ્રુવ તારા સાથે બંધાયેલા છે અને પવનના તાંતણા વડે જોડાયેલા છે.

એતે વૈ ભ્રામ્યમાણાસ્તુ યથા યોગં ભ્રમન્તિ વૈ। વાયવ્યાભિરદૃશ્યાભિઃ પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ।। ૫૨.

આ બધા, અદૃશ્ય વાયુના તાંતણાંથી બંધાયેલા, પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે ફરતા રહે છે.

પરિભ્રમન્તિ તદ્બદ્ધાશ્ચન્દ્રસૂર્યગ્રહા દિવિ। ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ ધ્રુવન્તે જ્યોતિષાં ગણાઃ ।। ૫૨.

આ તાંતણાંથી બંધાયેલા ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો આકાશમાં ફરતા રહે છે; અને જ્યારે તેઓ ફરે છે ત્યારે ધ્રુવને કેન્દ્રમાં રાખીને તારા સમૂહો પણ તેમને અનુસરે છે.

યથા નદ્યુદકે નૌસ્તુ સલિલેન સહોહ્યતે। તથા દેવાલયા હ્યેતે ઉહ્યન્તે વાતરશ્મિભિઃ। તસ્માત્સર્વેણ દૃસ્યન્તે વ્યોમ્નિ દેવગણાસ્તુ તે ।। ૫૨.

જેમ નદીમાં નાવ પાણી સાથે વહે છે, તેમ દેવોના આ નિવાસો પણ વાયુના પ્રવાહથી વહે છે; એટલે આ બધા દેવસમૂહો આકાશમાં દેખાય છે.

યાવન્ત્યશ્ચૈવ તારાસ્તુ તાવન્તો વાતરશ્મયઃ। સર્વા ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તા બ્રમન્ત્યો ભ્રામયન્તિ તમ્ ।। ૫૨.

જેટલા તારા છે, એટલાં વાયુના તાંતણાં છે; એ બધા ધ્રુવને બાંધેલા છે અને ફરતા રહીને ધ્રુવને પણ ફરાવે છે.

તૈલપીડાકરં ચક્રં ભ્રમદ્ભ્રામયતે યથા। તથા ભ્રમન્તિ જ્યોતીંષિ વાયબદ્ધાનિ સર્વશઃ ।। ૫૨.

જેમ તેલના દબાણથી ચક્ર ફરતું થાય છે, તેમ બધા પ્રકાશ પણ વાયુથી બંધાયેલા રહીને સતત ફરતા રહે છે.

અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ। તસ્માજ્જ્યોતીંષિ વહતે પ્રવહંસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૫૨.

જેમ અગ્નિની લાકડીઓનું ચક્ર ફરતું હોય, તેમ વાયુના ચક્રથી આ પ્રકાશો ફરતા રહે છે; તેથી જ વાયુપ્રવાહ તેમને વહેંચે છે અને તેને એ નામ મળ્યું છે.

એવં ધ્રુવનિબદ્ધોઽસૌ સર્પતે જ્યોતિષાં ગણઃ। સૈષ તારામયોજ્ઞેયઃ શિશુમારો ધ્રુવો દિવિ। યદહ્ના કુરુતે પાપં દૃષ્ટવા તં નિશિ મુચ્યતે ।। ૫૨.

આ રીતે ધ્રુવને બાંધાયેલા પ્રકાશસમૂહો આગળ વધે છે; આ જ આકાશમાં ધ્રુવવાળો શિશુમાર તારાસમૂહ કહેવાય છે. દિવસે જે પાપ થાય છે, તેને રાત્રે જોતા તે મુક્ત થઇ જાય છે.

યાવત્યશ્ચૈવ તારાસ્તાઃ શિશૂમારાશ્રિતા દિવિ। તાવન્ત્યેવ તુ વર્ષાણિ જીવન્ત્યભ્યધિકાનિ તુ ।। ૫૨.

જેટલા તારા આકાશમાં શિશુમારમાં સ્થિત છે, એટલાં વર્ષો સુધી તેઓ જીવતા રહે છે, અને ક્યારેક વધુ પણ.

શાશ્વતઃ શિશુમારોઽસૌ વિજ્ઞેયઃ પ્રવિભાગશઃ। ઉત્તાનપાદસ્તસ્યાથ વિજ્ઞેયો હ્યુત્તરો હનુઃ ।। ૫૨.

શિશુમાર સદાય રહેતો અને ભાગે ભાગે વિભાજિત છે એમ સમજવું; તેના ઉપરના જડબાંને ઉત્તાનપાદ કહેવાય છે.

યજ્ઞોઽધરસ્તુ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્દ્ધાનમાશ્રિતઃ। હૃદિ નારાયણઃ સાધ્યઃ અશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ ।। ૫૨.

યજ્ઞને તેના નીચેના જડબાં તરીકે જાણો, ધર્મ તેના મસ્તક પર છે, હૃદયમાં નારાયણ સાધ્ય છે અને પૂર્વ પગલાંમાં અશ્વિનીકુમારો છે.

વરુણશ્ચાર્યમા ચૈવ પશ્ચિમે તસ્ય સસ્થિનિ। શિશ્રઃ સંવત્સરસ્તસ્ય મિત્રોઽપાને સમાશ્રિતઃ ।। ૫૨.

વરુણ અને આર્યમા તેના પાછળના જાંઘમાં છે, વર્ષ (શિશ્ર) તેના ગુપ્તાંગમાં છે અને મિત્ર તેના ગુદા ભાગે વસે છે.

પુચ્છેઽગ્નિશ્ચ મહેન્દ્રશ્ચ મરીચિઃ કશ્યપો ધ્રુવઃ। તારકાઃ શિશુમારશ્ચ નાસ્તમેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૫૨.

પૂંછડે અગ્નિ, મહેન્દ્ર, મરીચિ, કશ્યપ અને ધ્રુવ છે; તારા અને શિશુમાર—આ ચાર કદી અસ્ત નથી થતા.

નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણેઃ સહ। ઉન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રીભૂતાશ્રિતા દિવિ ।। ૫૨.

નક્ષત્રો, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારાઓ—બધા એકબીજાની સામે અને ઉપર જોઈને આકાશમાં ચક્રરૂપે સ્થિત છે.

ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાઃ સર્વે ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્ । પ્રયાન્તીહ વરં શ્રેષ્ઠમેધીભૂતં ધ્રુવન્દિવિ ।। ૫૨.

બધા ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર છે અને ધ્રુવની પરિક્રમા કરે છે; આ ધ્રુવ આકાશમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

ધ્રુવાગ્નિકશ્યપાનાન્તુ વરસ્વાસૌ ધ્રુવઃ સ્મૃતઃ। એક એવ ભ્રમત્યેષ મેરુપર્વતમૂર્દ્ધનિ ।। ૫૨.

ધ્રુવ, અગ્નિ અને કશ્યપમાં ધ્રુવ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; એ એકલો જ મેરુ પર્વતની ચોટી પર ફરતો રહે છે.

જ્યોતિષાઞ્ચક્રમેતદ્ધિ સદા કર્ષત્યવાઙ્મુખઃ। મેરુમાલોકયત્યેષ પ્રયાતીહ પ્રદક્ષિણમ્ ।। ૫૨.

આ પ્રકાશોના ચક્રને ધ્રુવ હંમેશા નીચે તરફ ખેંચે છે, મેરુને જોઈને પરિક્રમા કરે છે.