વાયુપુરાણમ્

સમ્ભૃતઞ્ચાર્દ્ધમાસેન અમૃતં સૂર્યતેજસા । ભક્ષાર્થમમૃતં સૌમ્યં પૌર્ણમાસ્યામુપાસતે ।। ૫૨.

અડધો મહિનો સૂર્યના તેજથી સંચિત થયેલું અમૃત, પૌર્ણિમાના દિવસે ભોજનરૂપે દેવતાઓ દ્વારા આરાધવામાં આવે છે.

એકરાત્રં સુરૈઃ સર્વૈઃ પિતૃભિશ્ચ મહર્ષિભિઃ। સોમસ્ય કૃષ્ણપક્ષાદૌ ભાસ્કરાભિમુખસ્ય ચ ।। ૫૨.

એક રાત્રિ માટે, કૃષ્ણપક્ષના આરંભે, બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહાન ઋષિઓ, સૂર્યની દિશામાં ચંદ્રનું પાન કરે છે.

પ્રક્ષીયતે પુરસ્યાન્તઃ પીયમાનાઃ કલાઃ ક્રમાત્। ક્ષીયન્તે તસ્માત્ કૃષ્ણે યાઃ શુક્લે હ્યાપ્યાયયન્તિ તાઃ ।। ૫૨.

ચંદ્રમંડળની અંદર કલાઓ ધીમે ધીમે પીવામાં આવે છે; તેથી કૃષ્ણપક્ષે તે ઘટે છે અને શુક્લપક્ષે વધે છે.

એવં દિનક્રમાતીતે વિબુધાસ્તુ નિશાકરમ્ । પીત્વાઽર્દ્ધમાસઙ્ગચ્છન્તિ અમાવાસ્યાં સુરોત્તમાઃ । પિતરશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ અમાવાસ્યાં નિશાકરમ્ ।। ૫૨.

આ રીતે, અડધો મહિનો વિત્યા પછી, દેવતાઓ ચંદ્રને પીધા પછી અમાવાસ્યાએ વિદાય લે છે; અમાવાસ્યાના દિવસે પિતૃઓ પણ ચંદ્ર પાસે આવે છે.

તતઃ પઞ્ચદશે ભાગે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે કલાત્મકે। અપરાહ્ને પિતૃગણૈર્જઘન્યઃ પર્યુપાસ્યતે ।। ૫૨.

પછી, જ્યારે માત્ર પંદર ભાગ જેટલી કલા બાકી રહે છે, ત્યારે બપોર પછી નીચલા પિતૃઓ ચંદ્રની આરાધના કરે છે.

પિબન્તિ દ્વિકલાકાલં શિષ્ટા તસ્ય તુ યા કલા। નિઃસૃતં તદમાવાસ્યાઙ્ગભસ્તિભ્યઃ સ્વધામૃતમ્। તાં સ્વધાં માસતૃપ્ત્યૈ તુ પીત્વા ગચ્છન્તિ તેઽમૃતમ્ ।। ૫૨.

ચંદ્રની બાકી રહેલી કળા, જે દિવસમાં બે વાર પીવામાં આવે છે, અમાવાસ્યાના અવયવોમાંથી નીકળી સ્વધાની અમૃતરૂપે વહે છે. પિતૃઓ એ સ્વધા પીધા પછી મહિના સુધી તૃપ્ત થાય છે અને પછી અમરતા પામે છે.

સૌમ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ। કવ્યાશ્ચૈવ તુ યે પ્રોક્તાઃ પિતરઃ સર્વ એવ તે ।। ૫૨.

સૌમ્ય, બર્હિષદ, અગ્નિષ્વાત્ત અને જે કાવ્ય કહેવાય છે, એ બધા પિતૃઓ તરીકે ઓળખાય છે.

સંવત્સરાસ્તુ વૈ કવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દા યે દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ। સૌમ્યાસ્તુ ઋતવો જ્ઞેયા માસા બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ। અગ્નિષ્વાત્તાર્તવશ્ચૈવ પિતૃસર્ગા હિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૫૨.

કાવ્ય પિતૃઓ વર્ષરૂપ છે, જે દ્વિજોએ પાંચ વર્ષના ગણાય છે. સૌમ્ય પિતૃઓ ઋતુરૂપ છે, માસ બર્હિષદ કહેવાય છે અને અગ્નિષ્વાત્ત પણ ઋતુરૂપ છે; હે દ્વિજો, આ બધા પિતૃવંશ છે.

પિતૃભિઃ પીયમાનસ્ય પઞ્ચદશ્યાં કલા તુ વૈ। યાવન્ન ક્ષીયતે તસ્ય ભાગઃ પઞ્ચદશ સ્તુ સઃ ।। ૫૨.

પિતૃઓ પંદરમી તિથિએ જે કળા પીવે છે, તે ભાગ ત્યાં સુધી રહે છે જ્યાં સુધી તે પૂરતો ન થાય; એ ભાગ પંદરમો જ છે.

અમાવસ્યાન્તદા તસ્ય અન્તમાપૂર્યતે પરમ્। વૃદ્ધિક્ષયૌ વૈ પક્ષાદૌ ષોડશ્યાં શશિનઃ સ્મૃતૌ ।। ૫૨.

અમાવાસ્યાના અંતે એ ભાગ સંપૂર્ણ ભરી જાય છે; પક્ષના આરંભે અને સોળમી તિથિએ ચંદ્રમાં વૃદ્ધિ અને ક્ષય થાય છે એમ માનવામાં આવે છે.

એવં સૂર્યનિમિત્તૈષા ક્ષયવૃદ્ધિ ર્નિશાકરે। તારાગ્રહાણાં વક્ષ્યામિ સ્વર્ભાનોશ્ચ રથં પુનઃ ।। ૫૨.

આ રીતે ચંદ્રની વૃદ્ધિ અને ક્ષય સૂર્યના કારણે થાય છે; હવે હું તારાઓ, ગ્રહો અને ફરીથી સ્વર્ભાનુના રથનું વર્ણન કરું છું.

તોયતેજોમયઃ શુભ્રઃ સોમપુત્રસ્ય વૈ રથઃ। યુક્તો હયૈઃ પિશઙ્ગૈસ્તુ અષ્ટાભિર્વાતરંહસૈઃ ।। ૫૨.

સોમપુત્રનો રથ પાણી અને તેજથી બનેલો, શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે; તે આઠ પીળા ઘોડાઓથી, પવન જેવી ઝડપથી જોડાયેલો છે.

સવરૂથઃ સાનુકર્ષઃ સૂતો દિવ્યો રથે મહાન્। સોપાસઙ્ગપતાકસ્તુ સધ્વજો મેઘસન્નિભઃ ।। ૫૨.

એ રથમાં યોક અને દંડ છે, દૈવી સારથી છે, મહાન દૈવિક રથ છે, બાજુએ ધ્વજ અને પટાકા છે, અને એ મેઘ જેવો દેખાય છે.

ભાર્ગવસ્ય રથઃ શ્રીણાંસ્તેજસા સૂર્યસન્નિભઃ। પૃથિવીસમ્ભવૈર્યુક્તો નાનાવર્ણૈર્હયોત્તમૈઃ ।। ૫૨.

ભાર્ગવ પવિત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેનો રથ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે, પૃથ્વીમાંથી જન્મેલા વિવિધ રંગના ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે.

શ્વેતઃ પિશઙ્ગઃ સારઙ્ગો નીલઃ પીતો વિલોહિતઃ। કૃષ્ણશ્ચ હરિતશ્ચૈવ પૃષતઃ પૃષ્ણિરેવ ચ। દશભિ સ્તૈર્મહાભાગૈરકૃશૈર્વાતવેગિતૈઃ ।। ૫૨.

સફેદ, પીળા, ચિતરાં, વાદળી, પીળા, લાલ, કાળા, લીલા, દાગવાળા અને ફુટકલા — આવા દસ મહાન, મજબૂત અને પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ એ રથને ખેંચે છે.

અષ્ટાશ્વઃ કાઞ્ચનઃ શ્રીમાન્ સોમસ્યાપિ રથોઽભવત્। અસઙ્ગૈર્લૌહિતૈરશ્વૈઃ સર્વગૈરગ્નિસમ્ભવૈઃ। સર્પતેઽસૌ કુમારો વૈ ઋજુવક્રાનુચક્રગઃ ।। ૫૨.

સોમનો સુંદર સુવર્ણ રથ પણ આઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે, જે લાલ, બધે જ જતાં, અગ્નિમાંથી જન્મેલા અને કોઈ બાંધછાંદ વિના છે; એ યુવાન સીધા અને વાંકાં ચકરા ધરાવતો એ રથ પર સવાર થાય છે.

તતસ્ત્વાઙ્ગિરસો વિદ્વાન્ દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ। શોણૈરશ્વૈઃ કાઞ્ચનેન સ્યન્દનેન પ્રસર્પતિ ।। ૫૨.

પછી અંગિરસ વંશના વિદ્વાન, દેવાચાર્ય બૃહસ્પતિ લાલ ઘોડાઓ જોડાયેલા સુવર્ણ રથમાં આગળ વધે છે.

યુક્તસ્તુ વાજિભિર્દિવ્યૈરષ્ટાભિર્વાતસમ્મિતૈઃ। નક્ષત્રેઽબ્દન્નિવસતિ સવેગસ્તેન ગચ્છતિ ।। ૫૨.

એ રથ આઠ દૈવી ઘોડાઓથી, પવન જેવી ઝડપથી જોડાયેલો છે; તે નક્ષત્રમાં એક વર્ષ સુધી રહે છે અને મોટી ઝડપથી ચાલે છે.

તતઃ શનૈશ્વરોપ્યશ્વૈઃ શબલૈર્વ્યોમસમ્ભવૈઃ। કાર્ષ્ણાયસં સમારુહ્ય સ્યન્દનં યાતિ વૈ શનૈઃ ।। ૫૨.

પછી શનૈશ્ચર પણ આકાશમાંથી જન્મેલા ચિતરાં ઘોડાઓ જોડાયેલા કાળાં લોખંડના રથમાં ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.

સ્વર્ભાનોસ્તુ તથૈવાશ્વાઃ કૃષ્ણા હ્યષ્ટૌ મનોજવાઃ। રથન્તમોમયન્તસ્ય સકૃદ્યુક્તા વહન્ત્યુત ।। ૫૨.

એ જ રીતે, સ્વર્ભાનુના આઠ કાળા અને મન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ છે; એ બધા એકસાથે રથંતમ નામના રથને ખેંચે છે.

આદિત્યાન્નિઃસૃતો રાહુઃ સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ। આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ ।। ૫૨.

રાહુ, આદિત્યોમાંથી નીકળી, સંધિ સમયે સોમ પાસે જાય છે; પછી સોમથી ફરી સૂર્યના સંધિ સમયે સૂર્ય પાસે પહોંચે છે.

અથ કેતુરથસ્યાશ્વા અષ્ટાષ્ટૌ વાતરંહસઃ। પલાલધૂમસઙ્કાશાઃ શબલા રાસભારુણાઃ ।। ૫૨.

હવે, કેતુના રથના ઘોડાઓ આઠ જોડી છે, પવન જેવી ઝડપ ધરાવે છે, ચિતરાં, પાંખડાની ધૂમ જેવી રંગવાળા અને ગધેડા જાતિના છે.

એતે વાહા ગ્રહાણાં વૈ મયા પ્રોક્તા રથૈઃ સહ। સર્વે ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તે પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ।। ૫૨.

આ ગ્રહોના વાહનો અને તેમના રથોનું વર્ણન મેં કર્યું છે; એ બધા ધ્રુવ તારા સાથે બંધાયેલા છે અને પવનના તાંતણા વડે જોડાયેલા છે.

એતે વૈ ભ્રામ્યમાણાસ્તુ યથા યોગં ભ્રમન્તિ વૈ। વાયવ્યાભિરદૃશ્યાભિઃ પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ।। ૫૨.

આ બધા, અદૃશ્ય વાયુના તાંતણાંથી બંધાયેલા, પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે ફરતા રહે છે.

પરિભ્રમન્તિ તદ્બદ્ધાશ્ચન્દ્રસૂર્યગ્રહા દિવિ। ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ ધ્રુવન્તે જ્યોતિષાં ગણાઃ ।। ૫૨.

આ તાંતણાંથી બંધાયેલા ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો આકાશમાં ફરતા રહે છે; અને જ્યારે તેઓ ફરે છે ત્યારે ધ્રુવને કેન્દ્રમાં રાખીને તારા સમૂહો પણ તેમને અનુસરે છે.

યથા નદ્યુદકે નૌસ્તુ સલિલેન સહોહ્યતે। તથા દેવાલયા હ્યેતે ઉહ્યન્તે વાતરશ્મિભિઃ। તસ્માત્સર્વેણ દૃસ્યન્તે વ્યોમ્નિ દેવગણાસ્તુ તે ।। ૫૨.

જેમ નદીમાં નાવ પાણી સાથે વહે છે, તેમ દેવોના આ નિવાસો પણ વાયુના પ્રવાહથી વહે છે; એટલે આ બધા દેવસમૂહો આકાશમાં દેખાય છે.

યાવન્ત્યશ્ચૈવ તારાસ્તુ તાવન્તો વાતરશ્મયઃ। સર્વા ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તા બ્રમન્ત્યો ભ્રામયન્તિ તમ્ ।। ૫૨.

જેટલા તારા છે, એટલાં વાયુના તાંતણાં છે; એ બધા ધ્રુવને બાંધેલા છે અને ફરતા રહીને ધ્રુવને પણ ફરાવે છે.

તૈલપીડાકરં ચક્રં ભ્રમદ્ભ્રામયતે યથા। તથા ભ્રમન્તિ જ્યોતીંષિ વાયબદ્ધાનિ સર્વશઃ ।। ૫૨.

જેમ તેલના દબાણથી ચક્ર ફરતું થાય છે, તેમ બધા પ્રકાશ પણ વાયુથી બંધાયેલા રહીને સતત ફરતા રહે છે.

અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ। તસ્માજ્જ્યોતીંષિ વહતે પ્રવહંસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।। ૫૨.

જેમ અગ્નિની લાકડીઓનું ચક્ર ફરતું હોય, તેમ વાયુના ચક્રથી આ પ્રકાશો ફરતા રહે છે; તેથી જ વાયુપ્રવાહ તેમને વહેંચે છે અને તેને એ નામ મળ્યું છે.