વાયુપુરાણમ્

દશ ભિસ્તુ કૃશૈર્દિવ્યૈરસઙ્ગૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ। સકૃદ્યુક્તે રથે તસ્મિન્ વહન્તે ચાયુગક્ષયાત્ ।। ૫૨.

તે રથમાં એકસાથે દસ સુકાં, દિવ્ય, બંધનરહિત અને મન જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ જોડાય છે, જે ક્યારેય થાકતા નથી કે થાકે છે.

સંગૃહીતે રથે તસ્મિન્ શ્વેતશ્ચક્ષુઃશ્રવાસ્તુ વૈ। અશ્વા સ્તમેકવર્ણાસ્તે વહન્તે શઙ્ખવર્ચ્ચસમ્ ।। ૫૨.

જ્યારે એ રથ તૈયાર થાય છે ત્યારે ચક્‍ષુશ્રવ નામનો એકવર્ણીય સફેદ ઘોડો, શંખ જેવો તેજ ધરાવતો, તેને ખેંચે છે.

યયુશ્ચ ત્રિમનાશ્ચૈવ વૃષો રાજીવલો હયઃ। અસ્વો વામસ્તુરણ્યશ્ચ હંસો વ્યોમી મૃગસ્તથા ।। ૫૨.

યયુ, ત્રિમન, વૃષ, રાજીવલ, વામ, તુરણ્ય, હંસ, વ્યોમિ, મૃગ અને અશ્વ — એ ચંદ્રના ઘોડાઓના નામ છે.

ઇત્યેતે નામભિઃ સર્વે દશ ચન્દ્રમસો હયાઃ । એતે ચન્દ્રમસં દેવં વહન્તિ દિવસક્ષયાત્ ।। ૫૨.

આ રીતે, ચંદ્રના બધા દસ ઘોડાઓના નામ આ છે; એ બધા દિનપ્રતિદિન ચંદ્રદેવને ખેંચે છે.

દેવૈઃ પરિવૃતઃ સૌમ્યઃ પિતૃભિશ્ચૈવ ગચ્છતિ। સોમસ્ય શુક્લ પક્ષાદૌ ભાસ્કરે પુરતઃ સ્થિતે। આપૂર્યતે પુરસ્યાન્તઃ સતતં દિવસક્રમાત્ ।। ૫૨.

દેવતાઓ અને પિતૃઓથી ઘેરાયેલા, શાંત સ્વભાવવાળા ચંદ્રદેવ આગળ વધે છે; સોમના શુક્લપક્ષના આરંભે, જ્યારે સૂર્ય આગળ હોય છે, ત્યારે ચંદ્રની કલાઓ રોજે રોજ પૂર્ણ થતી જાય છે.

દેવૈઃ પીતં ક્ષયે સોમમાપ્યાયયતિ નિત્યદા। પીતં પઞ્ચદશાહન્તુ રશ્મિનૈકેન ભાસ્કરઃ ।। ૫૨.

શુક્લપક્ષના અંતે દેવતાઓ ચંદ્રને પી જાય છે, પછી તે સતત ફરીથી ભરાય છે; સૂર્ય એક જ કિરણથી પંદર દિવસ સુધી તેને પી જાય છે.

આપૂરયન્ સુષુમ્નેન ભાગં ભાગમહઃક્રમાત્ । સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય શુક્લા વર્દ્ધન્તિ વૈ કલાઃ ।। ૫૨.

સૂર્ય સુષુમ્ના નામની કિરણથી ચંદ્રને ભાગે ભાગે, દિવસે દિવસે ભરે છે; સુષુમ્ના ભરાતી જાય ત્યારે ચંદ્રની શુક્લ કલાઓ વધે છે.

તસ્માદ્ધ્રસન્તિ વૈ કૃષ્ણે શુક્લ આપ્યાયયન્તિ ચ। ઇત્યેવં સૂર્યવીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ ।। ૫૨.

આથી, કૃષ્ણપક્ષે કલાઓ ઘટે છે અને શુક્લપક્ષે વધે છે; આમ, સૂર્યની શક્તિથી ચંદ્રનું રૂપ ફરીથી પૂર્ણ થાય છે.

પૌર્ણમાસ્યાં સ દૃશ્યેત શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ । એવમાપ્યાયિતઃ સોમઃ શુક્લપક્ષે દિનક્રમાત્ ।। ૫૨.

પૌર્ણિમાના દિવસે ચંદ્ર તેજસ્વી અને પૂર્ણમંડળવાળો દેખાય છે; શુક્લપક્ષમાં ચંદ્રદેવ રોજે રોજ ભરાતો જાય છે.

તતો દ્વિતીયાપ્રભૃતિ બહુલસ્ય ચતુર્દ્દશી। અપાં સારમયસ્યેન્દો રસમાત્રાત્મકસ્ય ચ। પિબન્ત્યમ્બુમયં દેવા મધુ સૌમ્યં સુધામ યમ્ ।। ૫૨.

પછી કૃષ્ણપક્ષની બીજથી ચૌદસ સુધી, દેવતાઓ ચંદ્રરૂપ જળના સાર, મધુર અને શાંત અમૃતનું પાન કરે છે.

સમ્ભૃતઞ્ચાર્દ્ધમાસેન અમૃતં સૂર્યતેજસા । ભક્ષાર્થમમૃતં સૌમ્યં પૌર્ણમાસ્યામુપાસતે ।। ૫૨.

અડધો મહિનો સૂર્યના તેજથી સંચિત થયેલું અમૃત, પૌર્ણિમાના દિવસે ભોજનરૂપે દેવતાઓ દ્વારા આરાધવામાં આવે છે.

એકરાત્રં સુરૈઃ સર્વૈઃ પિતૃભિશ્ચ મહર્ષિભિઃ। સોમસ્ય કૃષ્ણપક્ષાદૌ ભાસ્કરાભિમુખસ્ય ચ ।। ૫૨.

એક રાત્રિ માટે, કૃષ્ણપક્ષના આરંભે, બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહાન ઋષિઓ, સૂર્યની દિશામાં ચંદ્રનું પાન કરે છે.

પ્રક્ષીયતે પુરસ્યાન્તઃ પીયમાનાઃ કલાઃ ક્રમાત્। ક્ષીયન્તે તસ્માત્ કૃષ્ણે યાઃ શુક્લે હ્યાપ્યાયયન્તિ તાઃ ।। ૫૨.

ચંદ્રમંડળની અંદર કલાઓ ધીમે ધીમે પીવામાં આવે છે; તેથી કૃષ્ણપક્ષે તે ઘટે છે અને શુક્લપક્ષે વધે છે.

એવં દિનક્રમાતીતે વિબુધાસ્તુ નિશાકરમ્ । પીત્વાઽર્દ્ધમાસઙ્ગચ્છન્તિ અમાવાસ્યાં સુરોત્તમાઃ । પિતરશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ અમાવાસ્યાં નિશાકરમ્ ।। ૫૨.

આ રીતે, અડધો મહિનો વિત્યા પછી, દેવતાઓ ચંદ્રને પીધા પછી અમાવાસ્યાએ વિદાય લે છે; અમાવાસ્યાના દિવસે પિતૃઓ પણ ચંદ્ર પાસે આવે છે.

તતઃ પઞ્ચદશે ભાગે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે કલાત્મકે। અપરાહ્ને પિતૃગણૈર્જઘન્યઃ પર્યુપાસ્યતે ।। ૫૨.

પછી, જ્યારે માત્ર પંદર ભાગ જેટલી કલા બાકી રહે છે, ત્યારે બપોર પછી નીચલા પિતૃઓ ચંદ્રની આરાધના કરે છે.

પિબન્તિ દ્વિકલાકાલં શિષ્ટા તસ્ય તુ યા કલા। નિઃસૃતં તદમાવાસ્યાઙ્ગભસ્તિભ્યઃ સ્વધામૃતમ્। તાં સ્વધાં માસતૃપ્ત્યૈ તુ પીત્વા ગચ્છન્તિ તેઽમૃતમ્ ।। ૫૨.

ચંદ્રની બાકી રહેલી કળા, જે દિવસમાં બે વાર પીવામાં આવે છે, અમાવાસ્યાના અવયવોમાંથી નીકળી સ્વધાની અમૃતરૂપે વહે છે. પિતૃઓ એ સ્વધા પીધા પછી મહિના સુધી તૃપ્ત થાય છે અને પછી અમરતા પામે છે.

સૌમ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ। કવ્યાશ્ચૈવ તુ યે પ્રોક્તાઃ પિતરઃ સર્વ એવ તે ।। ૫૨.

સૌમ્ય, બર્હિષદ, અગ્નિષ્વાત્ત અને જે કાવ્ય કહેવાય છે, એ બધા પિતૃઓ તરીકે ઓળખાય છે.

સંવત્સરાસ્તુ વૈ કવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દા યે દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ। સૌમ્યાસ્તુ ઋતવો જ્ઞેયા માસા બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ। અગ્નિષ્વાત્તાર્તવશ્ચૈવ પિતૃસર્ગા હિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૫૨.

કાવ્ય પિતૃઓ વર્ષરૂપ છે, જે દ્વિજોએ પાંચ વર્ષના ગણાય છે. સૌમ્ય પિતૃઓ ઋતુરૂપ છે, માસ બર્હિષદ કહેવાય છે અને અગ્નિષ્વાત્ત પણ ઋતુરૂપ છે; હે દ્વિજો, આ બધા પિતૃવંશ છે.

પિતૃભિઃ પીયમાનસ્ય પઞ્ચદશ્યાં કલા તુ વૈ। યાવન્ન ક્ષીયતે તસ્ય ભાગઃ પઞ્ચદશ સ્તુ સઃ ।। ૫૨.

પિતૃઓ પંદરમી તિથિએ જે કળા પીવે છે, તે ભાગ ત્યાં સુધી રહે છે જ્યાં સુધી તે પૂરતો ન થાય; એ ભાગ પંદરમો જ છે.

અમાવસ્યાન્તદા તસ્ય અન્તમાપૂર્યતે પરમ્। વૃદ્ધિક્ષયૌ વૈ પક્ષાદૌ ષોડશ્યાં શશિનઃ સ્મૃતૌ ।। ૫૨.

અમાવાસ્યાના અંતે એ ભાગ સંપૂર્ણ ભરી જાય છે; પક્ષના આરંભે અને સોળમી તિથિએ ચંદ્રમાં વૃદ્ધિ અને ક્ષય થાય છે એમ માનવામાં આવે છે.

એવં સૂર્યનિમિત્તૈષા ક્ષયવૃદ્ધિ ર્નિશાકરે। તારાગ્રહાણાં વક્ષ્યામિ સ્વર્ભાનોશ્ચ રથં પુનઃ ।। ૫૨.

આ રીતે ચંદ્રની વૃદ્ધિ અને ક્ષય સૂર્યના કારણે થાય છે; હવે હું તારાઓ, ગ્રહો અને ફરીથી સ્વર્ભાનુના રથનું વર્ણન કરું છું.

તોયતેજોમયઃ શુભ્રઃ સોમપુત્રસ્ય વૈ રથઃ। યુક્તો હયૈઃ પિશઙ્ગૈસ્તુ અષ્ટાભિર્વાતરંહસૈઃ ।। ૫૨.

સોમપુત્રનો રથ પાણી અને તેજથી બનેલો, શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે; તે આઠ પીળા ઘોડાઓથી, પવન જેવી ઝડપથી જોડાયેલો છે.

સવરૂથઃ સાનુકર્ષઃ સૂતો દિવ્યો રથે મહાન્। સોપાસઙ્ગપતાકસ્તુ સધ્વજો મેઘસન્નિભઃ ।। ૫૨.

એ રથમાં યોક અને દંડ છે, દૈવી સારથી છે, મહાન દૈવિક રથ છે, બાજુએ ધ્વજ અને પટાકા છે, અને એ મેઘ જેવો દેખાય છે.

ભાર્ગવસ્ય રથઃ શ્રીણાંસ્તેજસા સૂર્યસન્નિભઃ। પૃથિવીસમ્ભવૈર્યુક્તો નાનાવર્ણૈર્હયોત્તમૈઃ ।। ૫૨.

ભાર્ગવ પવિત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેનો રથ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે, પૃથ્વીમાંથી જન્મેલા વિવિધ રંગના ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે.

શ્વેતઃ પિશઙ્ગઃ સારઙ્ગો નીલઃ પીતો વિલોહિતઃ। કૃષ્ણશ્ચ હરિતશ્ચૈવ પૃષતઃ પૃષ્ણિરેવ ચ। દશભિ સ્તૈર્મહાભાગૈરકૃશૈર્વાતવેગિતૈઃ ।। ૫૨.

સફેદ, પીળા, ચિતરાં, વાદળી, પીળા, લાલ, કાળા, લીલા, દાગવાળા અને ફુટકલા — આવા દસ મહાન, મજબૂત અને પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ એ રથને ખેંચે છે.

અષ્ટાશ્વઃ કાઞ્ચનઃ શ્રીમાન્ સોમસ્યાપિ રથોઽભવત્। અસઙ્ગૈર્લૌહિતૈરશ્વૈઃ સર્વગૈરગ્નિસમ્ભવૈઃ। સર્પતેઽસૌ કુમારો વૈ ઋજુવક્રાનુચક્રગઃ ।। ૫૨.

સોમનો સુંદર સુવર્ણ રથ પણ આઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે, જે લાલ, બધે જ જતાં, અગ્નિમાંથી જન્મેલા અને કોઈ બાંધછાંદ વિના છે; એ યુવાન સીધા અને વાંકાં ચકરા ધરાવતો એ રથ પર સવાર થાય છે.

તતસ્ત્વાઙ્ગિરસો વિદ્વાન્ દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ। શોણૈરશ્વૈઃ કાઞ્ચનેન સ્યન્દનેન પ્રસર્પતિ ।। ૫૨.

પછી અંગિરસ વંશના વિદ્વાન, દેવાચાર્ય બૃહસ્પતિ લાલ ઘોડાઓ જોડાયેલા સુવર્ણ રથમાં આગળ વધે છે.

યુક્તસ્તુ વાજિભિર્દિવ્યૈરષ્ટાભિર્વાતસમ્મિતૈઃ। નક્ષત્રેઽબ્દન્નિવસતિ સવેગસ્તેન ગચ્છતિ ।। ૫૨.

એ રથ આઠ દૈવી ઘોડાઓથી, પવન જેવી ઝડપથી જોડાયેલો છે; તે નક્ષત્રમાં એક વર્ષ સુધી રહે છે અને મોટી ઝડપથી ચાલે છે.

તતઃ શનૈશ્વરોપ્યશ્વૈઃ શબલૈર્વ્યોમસમ્ભવૈઃ। કાર્ષ્ણાયસં સમારુહ્ય સ્યન્દનં યાતિ વૈ શનૈઃ ।। ૫૨.

પછી શનૈશ્ચર પણ આકાશમાંથી જન્મેલા ચિતરાં ઘોડાઓ જોડાયેલા કાળાં લોખંડના રથમાં ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.