વાયુપુરાણમ્

અયં હરિસ્તૈર્હરિભિસ્તુરઙ્ગમૈરયન્ હિ ચાપો હરતીતિ રશ્મિભિઃ। વિસર્ગકાલે વિસૃજંશ્ચ તાઃ પુનર્બિભર્તિ શશ્વત્ સવિતા ચરાચરમ્ ।। ૫૨.

આ હરિ, એ સુવર્ણ ઘોડાઓ સાથે, કિરણોથી પાણી ખેંચે છે; પછી જ્યારે છોડે છે, ત્યારે ફરીથી એ સૂર્ય સર્વ ચરાચરનું પાલન કરે છે.

હરિર્હરિદ્ભિર્હ્રિયતે તુરઙ્ગમૈઃ પિબત્યથાપો હરિભિઃ સહસ્રધા। તતઃ પ્રમુઞ્ચત્યપિ તાસ્ત્વસૌ હરિઃ સ મુહ્યમાનો હરિભિસ્તુરઙ્ગમૈઃ ।। ૫૨.

હરિ સુવર્ણ ઘોડાઓથી ખેંચાય છે અને એ સાથે હજારો ધારામાં પાણી પીએ છે; પછી એ છોડે છે અને એ હરિ, ઘોડાઓથી, મોહિત થઈને આગળ વધે છે.

ઇત્યેષ એકચક્રેણ સૂર્યસ્તૂર્ણં રથેન તુ। ભદ્રૈસ્તૈરક્ષતૈરશ્વૈઃ સર્પતેઽસૌ દિવિ ક્ષયે ।। ૫૨.

આ રીતે, એક ચક્રવાળા રથમાં સૂર્ય તેજથી, અખંડિત ઉત્તમ ઘોડાઓ વડે, આકાશમાં દિવસના અંતે ઝડપી સંચર કરે છે.

અહોરાત્રાદ્રથૈનાસૌ એકચક્રેણ તુ ભ્રમન્। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તભિઃ સપ્તભિર્હયૈઃ ।। ૫૨.

દિવસ-રાતે, એ એક ચક્રવાળા રથમાં સાત સાત ઘોડાના સમૂહ સાથે, સાત દ્વીપ અને સાગર સુધી ફરતો રહે છે.

છન્દોભિરશ્વરૂપૈસ્તૈર્યતશ્ચક્રન્તતઃ સ્થિતૈઃ। કામરૂપૈઃ સકૃદ્યુક્તૈરમિતૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ ।। ૫૨.

એ ઘોડાઓ છંદરૂપ છે, જ્યાં જાય ત્યાં સ્થિર રહે છે, ઈચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરે છે, એક સાથે જોડાય છે, અનંત છે અને મન જેટલી ઝડપથી દોડે છે.

હરિતૈરવ્યયૈઃ પિઙ્ગૈરીશ્વરૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ। અશીતિ મણ્ડલશતં ભ્રમન્ત્યબ્દેન તે હયાઃ ।। ૫૨.

સુવર્ણ, અવિનાશી, પીળા, મહાન અને બ્રહ્મજ્ઞાની દ્વારા વખાણાયેલા એ ઘોડાઓ વર્ષમાં એંસી સો ચક્ર ફરાવે છે.

બાહ્યમભ્યન્તરઞ્ચૈવ મણ્ડલં દિવસક્રમાત્ । કલ્પાદૌ સમ્પ્રયુક્તાસ્તે વહન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્। આવૃતા વાલખિલ્યૈસ્તે ભ્રમન્તે રાત્ર્યહાનિ તુ ।। ૫૨.

બહાર અને અંદરના મંડળો, દિવસના ક્રમ પ્રમાણે, કલ્પના આરંભે ચલાવવામાં આવે છે અને પ્રાણીઓના વિનાશ સિવાય, વાલખિલ્યોએ ઘેરીને, એ રાત્રિ-દિવસ ફર્યા કરે છે.

પ્રથિતૈર્વચોભઙિરગ્ર્યૈઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ। સૈવ્યતે ગીતવૃત્યૈશ્ચ ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ। પતઙ્ગઃ પત ગૈરશ્વૈર્ભ્રમમાણો દિવસ્પતિઃ ।। ૫૨.

મહાન ઋષિઓ દ્વારા પ્રસિદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓથી જેની પ્રશંસા થાય છે, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના મીઠા ગાનથી જે ગવાય છે, એ આકાશના સ્વામી તેજસ્વી ઘોડાઓ સાથે, પક્ષી જેવો આકાશમાં ફરતો જાય છે.

વીથ્યાશ્રયાણિ ચરતિ નક્ષત્રાણિ તથા શશી। હ્રાસવૃદ્ધી તથૈવાસ્ય રશ્મીનાં સૂર્યવત્ સ્મૃતે ।। ૫૨.

તે તારા માર્ગે ફરતો જાય છે, ચંદ્ર પણ એ જ રીતે ચાલે છે; તેની કિરણો પણ, સૂર્યની જેમ, ક્યારે ઘટે છે અને ક્યારે વધે છે.

ત્રિચક્રોભયપાર્શ્વસ્થો વિજ્ઞેયઃ શશિનો રથઃ। અપાં ગર્ભસમુત્પન્નો રથઃ સાશ્વઃ સસારથિઃ। શતારૈશ્ચ ત્રિભિશ્ચક્રૈર્યુક્તઃ શુલ્કૈર્હયોત્તમૈઃ ।। ૫૨.

ચંદ્રનું રથ ત્રણ ચક્રવાળું છે અને બંને બાજુએ સ્થિત છે, તે પાણીના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે, ઘોડા અને સારથી સાથે, સો આરે અને ત્રણ ચકરા ધરાવતું, શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલું છે.

દશ ભિસ્તુ કૃશૈર્દિવ્યૈરસઙ્ગૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ। સકૃદ્યુક્તે રથે તસ્મિન્ વહન્તે ચાયુગક્ષયાત્ ।। ૫૨.

તે રથમાં એકસાથે દસ સુકાં, દિવ્ય, બંધનરહિત અને મન જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ જોડાય છે, જે ક્યારેય થાકતા નથી કે થાકે છે.

સંગૃહીતે રથે તસ્મિન્ શ્વેતશ્ચક્ષુઃશ્રવાસ્તુ વૈ। અશ્વા સ્તમેકવર્ણાસ્તે વહન્તે શઙ્ખવર્ચ્ચસમ્ ।। ૫૨.

જ્યારે એ રથ તૈયાર થાય છે ત્યારે ચક્‍ષુશ્રવ નામનો એકવર્ણીય સફેદ ઘોડો, શંખ જેવો તેજ ધરાવતો, તેને ખેંચે છે.

યયુશ્ચ ત્રિમનાશ્ચૈવ વૃષો રાજીવલો હયઃ। અસ્વો વામસ્તુરણ્યશ્ચ હંસો વ્યોમી મૃગસ્તથા ।। ૫૨.

યયુ, ત્રિમન, વૃષ, રાજીવલ, વામ, તુરણ્ય, હંસ, વ્યોમિ, મૃગ અને અશ્વ — એ ચંદ્રના ઘોડાઓના નામ છે.

ઇત્યેતે નામભિઃ સર્વે દશ ચન્દ્રમસો હયાઃ । એતે ચન્દ્રમસં દેવં વહન્તિ દિવસક્ષયાત્ ।। ૫૨.

આ રીતે, ચંદ્રના બધા દસ ઘોડાઓના નામ આ છે; એ બધા દિનપ્રતિદિન ચંદ્રદેવને ખેંચે છે.

દેવૈઃ પરિવૃતઃ સૌમ્યઃ પિતૃભિશ્ચૈવ ગચ્છતિ। સોમસ્ય શુક્લ પક્ષાદૌ ભાસ્કરે પુરતઃ સ્થિતે। આપૂર્યતે પુરસ્યાન્તઃ સતતં દિવસક્રમાત્ ।। ૫૨.

દેવતાઓ અને પિતૃઓથી ઘેરાયેલા, શાંત સ્વભાવવાળા ચંદ્રદેવ આગળ વધે છે; સોમના શુક્લપક્ષના આરંભે, જ્યારે સૂર્ય આગળ હોય છે, ત્યારે ચંદ્રની કલાઓ રોજે રોજ પૂર્ણ થતી જાય છે.

દેવૈઃ પીતં ક્ષયે સોમમાપ્યાયયતિ નિત્યદા। પીતં પઞ્ચદશાહન્તુ રશ્મિનૈકેન ભાસ્કરઃ ।। ૫૨.

શુક્લપક્ષના અંતે દેવતાઓ ચંદ્રને પી જાય છે, પછી તે સતત ફરીથી ભરાય છે; સૂર્ય એક જ કિરણથી પંદર દિવસ સુધી તેને પી જાય છે.

આપૂરયન્ સુષુમ્નેન ભાગં ભાગમહઃક્રમાત્ । સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય શુક્લા વર્દ્ધન્તિ વૈ કલાઃ ।। ૫૨.

સૂર્ય સુષુમ્ના નામની કિરણથી ચંદ્રને ભાગે ભાગે, દિવસે દિવસે ભરે છે; સુષુમ્ના ભરાતી જાય ત્યારે ચંદ્રની શુક્લ કલાઓ વધે છે.

તસ્માદ્ધ્રસન્તિ વૈ કૃષ્ણે શુક્લ આપ્યાયયન્તિ ચ। ઇત્યેવં સૂર્યવીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ ।। ૫૨.

આથી, કૃષ્ણપક્ષે કલાઓ ઘટે છે અને શુક્લપક્ષે વધે છે; આમ, સૂર્યની શક્તિથી ચંદ્રનું રૂપ ફરીથી પૂર્ણ થાય છે.

પૌર્ણમાસ્યાં સ દૃશ્યેત શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ । એવમાપ્યાયિતઃ સોમઃ શુક્લપક્ષે દિનક્રમાત્ ।। ૫૨.

પૌર્ણિમાના દિવસે ચંદ્ર તેજસ્વી અને પૂર્ણમંડળવાળો દેખાય છે; શુક્લપક્ષમાં ચંદ્રદેવ રોજે રોજ ભરાતો જાય છે.

તતો દ્વિતીયાપ્રભૃતિ બહુલસ્ય ચતુર્દ્દશી। અપાં સારમયસ્યેન્દો રસમાત્રાત્મકસ્ય ચ। પિબન્ત્યમ્બુમયં દેવા મધુ સૌમ્યં સુધામ યમ્ ।। ૫૨.

પછી કૃષ્ણપક્ષની બીજથી ચૌદસ સુધી, દેવતાઓ ચંદ્રરૂપ જળના સાર, મધુર અને શાંત અમૃતનું પાન કરે છે.

સમ્ભૃતઞ્ચાર્દ્ધમાસેન અમૃતં સૂર્યતેજસા । ભક્ષાર્થમમૃતં સૌમ્યં પૌર્ણમાસ્યામુપાસતે ।। ૫૨.

અડધો મહિનો સૂર્યના તેજથી સંચિત થયેલું અમૃત, પૌર્ણિમાના દિવસે ભોજનરૂપે દેવતાઓ દ્વારા આરાધવામાં આવે છે.

એકરાત્રં સુરૈઃ સર્વૈઃ પિતૃભિશ્ચ મહર્ષિભિઃ। સોમસ્ય કૃષ્ણપક્ષાદૌ ભાસ્કરાભિમુખસ્ય ચ ।। ૫૨.

એક રાત્રિ માટે, કૃષ્ણપક્ષના આરંભે, બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહાન ઋષિઓ, સૂર્યની દિશામાં ચંદ્રનું પાન કરે છે.

પ્રક્ષીયતે પુરસ્યાન્તઃ પીયમાનાઃ કલાઃ ક્રમાત્। ક્ષીયન્તે તસ્માત્ કૃષ્ણે યાઃ શુક્લે હ્યાપ્યાયયન્તિ તાઃ ।। ૫૨.

ચંદ્રમંડળની અંદર કલાઓ ધીમે ધીમે પીવામાં આવે છે; તેથી કૃષ્ણપક્ષે તે ઘટે છે અને શુક્લપક્ષે વધે છે.

એવં દિનક્રમાતીતે વિબુધાસ્તુ નિશાકરમ્ । પીત્વાઽર્દ્ધમાસઙ્ગચ્છન્તિ અમાવાસ્યાં સુરોત્તમાઃ । પિતરશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ અમાવાસ્યાં નિશાકરમ્ ।। ૫૨.

આ રીતે, અડધો મહિનો વિત્યા પછી, દેવતાઓ ચંદ્રને પીધા પછી અમાવાસ્યાએ વિદાય લે છે; અમાવાસ્યાના દિવસે પિતૃઓ પણ ચંદ્ર પાસે આવે છે.

તતઃ પઞ્ચદશે ભાગે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે કલાત્મકે। અપરાહ્ને પિતૃગણૈર્જઘન્યઃ પર્યુપાસ્યતે ।। ૫૨.

પછી, જ્યારે માત્ર પંદર ભાગ જેટલી કલા બાકી રહે છે, ત્યારે બપોર પછી નીચલા પિતૃઓ ચંદ્રની આરાધના કરે છે.

પિબન્તિ દ્વિકલાકાલં શિષ્ટા તસ્ય તુ યા કલા। નિઃસૃતં તદમાવાસ્યાઙ્ગભસ્તિભ્યઃ સ્વધામૃતમ્। તાં સ્વધાં માસતૃપ્ત્યૈ તુ પીત્વા ગચ્છન્તિ તેઽમૃતમ્ ।। ૫૨.

ચંદ્રની બાકી રહેલી કળા, જે દિવસમાં બે વાર પીવામાં આવે છે, અમાવાસ્યાના અવયવોમાંથી નીકળી સ્વધાની અમૃતરૂપે વહે છે. પિતૃઓ એ સ્વધા પીધા પછી મહિના સુધી તૃપ્ત થાય છે અને પછી અમરતા પામે છે.

સૌમ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ। કવ્યાશ્ચૈવ તુ યે પ્રોક્તાઃ પિતરઃ સર્વ એવ તે ।। ૫૨.

સૌમ્ય, બર્હિષદ, અગ્નિષ્વાત્ત અને જે કાવ્ય કહેવાય છે, એ બધા પિતૃઓ તરીકે ઓળખાય છે.

સંવત્સરાસ્તુ વૈ કવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દા યે દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ। સૌમ્યાસ્તુ ઋતવો જ્ઞેયા માસા બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ। અગ્નિષ્વાત્તાર્તવશ્ચૈવ પિતૃસર્ગા હિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૫૨.

કાવ્ય પિતૃઓ વર્ષરૂપ છે, જે દ્વિજોએ પાંચ વર્ષના ગણાય છે. સૌમ્ય પિતૃઓ ઋતુરૂપ છે, માસ બર્હિષદ કહેવાય છે અને અગ્નિષ્વાત્ત પણ ઋતુરૂપ છે; હે દ્વિજો, આ બધા પિતૃવંશ છે.

પિતૃભિઃ પીયમાનસ્ય પઞ્ચદશ્યાં કલા તુ વૈ। યાવન્ન ક્ષીયતે તસ્ય ભાગઃ પઞ્ચદશ સ્તુ સઃ ।। ૫૨.

પિતૃઓ પંદરમી તિથિએ જે કળા પીવે છે, તે ભાગ ત્યાં સુધી રહે છે જ્યાં સુધી તે પૂરતો ન થાય; એ ભાગ પંદરમો જ છે.