વાયુપુરાણમ્

માનવાનાં શુભં હ્યેતે હરન્તિ દુરિતાત્મનામ્। દુરિતં હિ પ્રચારાણાં વ્યપોહન્તિ વ્કચિત્ વ્કચિત્ ।। ૫૨.

મંદ બુદ્ધિ ધરાવનાર મનુષ્યોનું શુભ ફળ તો એ દૂર કરે છે; પણ ક્યારેક એ કેટલાકના દુઃખ પણ દૂર કરે છે.

વિમાનેઽવસ્થિતા દિવ્યે કામગા વાતરંહસઃ। એતે સહૈવ સૂર્યેણ ભ્રમન્તિ દિવસાનુગાઃ ।। ૫૨.

દિવ્ય રથમાં બેઠા, ઈચ્છા મુજબ પવનની ઝડપે ચાલતા, એ સૌર્ય સાથે દિવસની સાથે ફરતા રહે છે.

વર્ષન્તશ્ચ તપન્તશ્ચ હ્લાદયન્તશ્ચ વૈ પ્રજાઃ। ગોપાયન્તિ તુ ભૂતાનિ સર્વાનીહામનુક્ષયાત્ ।। ૫૨.

વરસાદ વરસાવી, તાપ આપી અને જીવજંતુઓને આનંદ આપી, એ અહીં બધા પ્રાણીઓનું સંપૂર્ણ વિનાશથી રક્ષણ કરે છે.

સ્થાનાભિમાનિનામેતત્ સ્થાનં મન્વન્તરેષુ વૈ। અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતન્તુ યે ।। ૫૨.

દરેક મન્વંતરમાં પોતાના સ્થાનના અધિકારીઓનું આ સ્થાન છે—ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને હાલમાં રહેનાર સૌનું.

એવં વસન્તિ વૈ સૂર્યે સપ્તકાસ્તે ચતુર્દ્દિશમ્। ચતુર્દ્દશસુ સર્ગેષુ ગણા મન્વન્તરેષુ ચ ।। ૫૨.

આ રીતે, આ સાત સમૂહો સૌર્ય સાથે ચાર દિશામાં, ચૌદ સર્જન અને મન્વંતરોમાં વસે છે.

ગ્રીષ્મે હિમે ચ વર્ષાસુ મુઞ્ચમાના ઘર્મં હિમ़ઞ્ચ વર્ષઞ્ચ દિનં નિશાઞ્ચ। કાલેન ગચ્છત્યૃતુવશાત્ પરિવૃત્તરશ્મિ ર્દેવાન્ પિતૄંશ્ચ મનુજાંશ્ચ તર્પયન્ વૈ ।। ૫૨.

ઉનાળામાં, શિયાળામાં અને વરસાદમાં, ગરમી, ઠંડી અને વરસાદ, દિવસ-રાત—all સમય અને ઋતુઓના પ્રભાવથી, ફરતા કિરણો વડે, દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને સંતોષ આપે છે.

પ્રીણાતિ દેવાનમૃતેન સૂર્યઃ સોમં સુષુમ્નેન વિવર્દ્ધયિત્વા । શુક્લે તુ પૂર્ણં દિવસક્રમેણ તં કૃષ્ણપક્ષે વિબુધાઃ પિબન્તિ ।। ૫૨.

સૂર્ય અમૃતથી દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; સુષુમ્ન કિરણોથી સોમને વધારી, શુક્લ પક્ષે તે પૂર્ણ થાય છે અને કૃષ્ણ પક્ષે વિદ્વાનો તેને પીએ છે.

પીતન્તુ સોમં દ્વિકાલાવશિષ્ટં કૃષ્ણક્ષયે રશ્મિભિસ્તં ક્ષરન્તમ્। સુધામૃતં તત્પિતરઃ પિબન્તિ દેવાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તથૈવ કવ્યમ્ ।। ૫૨.

કૃષ્ણ પક્ષના અંતે, બે સમય સુધી બચેલો સોમ જ્યારે કિરણોથી વહે છે, ત્યારે પિતૃઓ, દેવતાઓ, સૌમ્ય દેવતાઓ અને પિતૃયાત્રા—all એ અમૃત પીએ છે.

સૂર્યેણ ગોભિસ્તુ સમુદ્ધૃતાભિરદ્ભિઃ પુનશ્ચૈવ સમુદ્ધૃતાભિઃ। વૃષ્ટ્યાતિવૃદ્ધાભિરથૌષધીભિર્મર્ત્યાઃ ક્ષુધન્ત્વન્નપાનૈર્જયન્તિ ।। ૫૨.

સૂર્ય પોતાના કિરણોથી પાણી ઊંચકીને, ફરીથી પાણી ખેંચી, વરસાદ અને ઔષધિઓથી વધારી, મનુષ્યો ખોરાક-પાણીથી ભૂખને જીતે છે.

અમૃતેન તૃપ્તિસ્ત્વર્દ્ધમાસં સુરાણાં માસાર્દ્ધતૃપ્તિઃ સ્વધયા પિતૄણામ્। અન્નેન શશ્વત્તુ દધાતિ મર્ત્યાન્ સૂર્યઃ સ્વયં તચ્ચ બિભર્તિ ગોભિઃ ।। ૫૨.

અમૃતથી દેવતાઓ અડધો મહિનો તૃપ્ત થાય છે; સ્વધાથી પિતૃઓ અડધો મહિનો તૃપ્ત થાય છે; અને અનથી સૂર્ય મનુષ્યોને હંમેશા પોષે છે, અને એ પોતે કિરણોથી એ પોષણ કરે છે.

અયં હરિસ્તૈર્હરિભિસ્તુરઙ્ગમૈરયન્ હિ ચાપો હરતીતિ રશ્મિભિઃ। વિસર્ગકાલે વિસૃજંશ્ચ તાઃ પુનર્બિભર્તિ શશ્વત્ સવિતા ચરાચરમ્ ।। ૫૨.

આ હરિ, એ સુવર્ણ ઘોડાઓ સાથે, કિરણોથી પાણી ખેંચે છે; પછી જ્યારે છોડે છે, ત્યારે ફરીથી એ સૂર્ય સર્વ ચરાચરનું પાલન કરે છે.

હરિર્હરિદ્ભિર્હ્રિયતે તુરઙ્ગમૈઃ પિબત્યથાપો હરિભિઃ સહસ્રધા। તતઃ પ્રમુઞ્ચત્યપિ તાસ્ત્વસૌ હરિઃ સ મુહ્યમાનો હરિભિસ્તુરઙ્ગમૈઃ ।। ૫૨.

હરિ સુવર્ણ ઘોડાઓથી ખેંચાય છે અને એ સાથે હજારો ધારામાં પાણી પીએ છે; પછી એ છોડે છે અને એ હરિ, ઘોડાઓથી, મોહિત થઈને આગળ વધે છે.

ઇત્યેષ એકચક્રેણ સૂર્યસ્તૂર્ણં રથેન તુ। ભદ્રૈસ્તૈરક્ષતૈરશ્વૈઃ સર્પતેઽસૌ દિવિ ક્ષયે ।। ૫૨.

આ રીતે, એક ચક્રવાળા રથમાં સૂર્ય તેજથી, અખંડિત ઉત્તમ ઘોડાઓ વડે, આકાશમાં દિવસના અંતે ઝડપી સંચર કરે છે.

અહોરાત્રાદ્રથૈનાસૌ એકચક્રેણ તુ ભ્રમન્। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તભિઃ સપ્તભિર્હયૈઃ ।। ૫૨.

દિવસ-રાતે, એ એક ચક્રવાળા રથમાં સાત સાત ઘોડાના સમૂહ સાથે, સાત દ્વીપ અને સાગર સુધી ફરતો રહે છે.

છન્દોભિરશ્વરૂપૈસ્તૈર્યતશ્ચક્રન્તતઃ સ્થિતૈઃ। કામરૂપૈઃ સકૃદ્યુક્તૈરમિતૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ ।। ૫૨.

એ ઘોડાઓ છંદરૂપ છે, જ્યાં જાય ત્યાં સ્થિર રહે છે, ઈચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરે છે, એક સાથે જોડાય છે, અનંત છે અને મન જેટલી ઝડપથી દોડે છે.

હરિતૈરવ્યયૈઃ પિઙ્ગૈરીશ્વરૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ। અશીતિ મણ્ડલશતં ભ્રમન્ત્યબ્દેન તે હયાઃ ।। ૫૨.

સુવર્ણ, અવિનાશી, પીળા, મહાન અને બ્રહ્મજ્ઞાની દ્વારા વખાણાયેલા એ ઘોડાઓ વર્ષમાં એંસી સો ચક્ર ફરાવે છે.

બાહ્યમભ્યન્તરઞ્ચૈવ મણ્ડલં દિવસક્રમાત્ । કલ્પાદૌ સમ્પ્રયુક્તાસ્તે વહન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્। આવૃતા વાલખિલ્યૈસ્તે ભ્રમન્તે રાત્ર્યહાનિ તુ ।। ૫૨.

બહાર અને અંદરના મંડળો, દિવસના ક્રમ પ્રમાણે, કલ્પના આરંભે ચલાવવામાં આવે છે અને પ્રાણીઓના વિનાશ સિવાય, વાલખિલ્યોએ ઘેરીને, એ રાત્રિ-દિવસ ફર્યા કરે છે.

પ્રથિતૈર્વચોભઙિરગ્ર્યૈઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ। સૈવ્યતે ગીતવૃત્યૈશ્ચ ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ। પતઙ્ગઃ પત ગૈરશ્વૈર્ભ્રમમાણો દિવસ્પતિઃ ।। ૫૨.

મહાન ઋષિઓ દ્વારા પ્રસિદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓથી જેની પ્રશંસા થાય છે, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના મીઠા ગાનથી જે ગવાય છે, એ આકાશના સ્વામી તેજસ્વી ઘોડાઓ સાથે, પક્ષી જેવો આકાશમાં ફરતો જાય છે.

વીથ્યાશ્રયાણિ ચરતિ નક્ષત્રાણિ તથા શશી। હ્રાસવૃદ્ધી તથૈવાસ્ય રશ્મીનાં સૂર્યવત્ સ્મૃતે ।। ૫૨.

તે તારા માર્ગે ફરતો જાય છે, ચંદ્ર પણ એ જ રીતે ચાલે છે; તેની કિરણો પણ, સૂર્યની જેમ, ક્યારે ઘટે છે અને ક્યારે વધે છે.

ત્રિચક્રોભયપાર્શ્વસ્થો વિજ્ઞેયઃ શશિનો રથઃ। અપાં ગર્ભસમુત્પન્નો રથઃ સાશ્વઃ સસારથિઃ। શતારૈશ્ચ ત્રિભિશ્ચક્રૈર્યુક્તઃ શુલ્કૈર્હયોત્તમૈઃ ।। ૫૨.

ચંદ્રનું રથ ત્રણ ચક્રવાળું છે અને બંને બાજુએ સ્થિત છે, તે પાણીના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે, ઘોડા અને સારથી સાથે, સો આરે અને ત્રણ ચકરા ધરાવતું, શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલું છે.

દશ ભિસ્તુ કૃશૈર્દિવ્યૈરસઙ્ગૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ। સકૃદ્યુક્તે રથે તસ્મિન્ વહન્તે ચાયુગક્ષયાત્ ।। ૫૨.

તે રથમાં એકસાથે દસ સુકાં, દિવ્ય, બંધનરહિત અને મન જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ જોડાય છે, જે ક્યારેય થાકતા નથી કે થાકે છે.

સંગૃહીતે રથે તસ્મિન્ શ્વેતશ્ચક્ષુઃશ્રવાસ્તુ વૈ। અશ્વા સ્તમેકવર્ણાસ્તે વહન્તે શઙ્ખવર્ચ્ચસમ્ ।। ૫૨.

જ્યારે એ રથ તૈયાર થાય છે ત્યારે ચક્‍ષુશ્રવ નામનો એકવર્ણીય સફેદ ઘોડો, શંખ જેવો તેજ ધરાવતો, તેને ખેંચે છે.

યયુશ્ચ ત્રિમનાશ્ચૈવ વૃષો રાજીવલો હયઃ। અસ્વો વામસ્તુરણ્યશ્ચ હંસો વ્યોમી મૃગસ્તથા ।। ૫૨.

યયુ, ત્રિમન, વૃષ, રાજીવલ, વામ, તુરણ્ય, હંસ, વ્યોમિ, મૃગ અને અશ્વ — એ ચંદ્રના ઘોડાઓના નામ છે.

ઇત્યેતે નામભિઃ સર્વે દશ ચન્દ્રમસો હયાઃ । એતે ચન્દ્રમસં દેવં વહન્તિ દિવસક્ષયાત્ ।। ૫૨.

આ રીતે, ચંદ્રના બધા દસ ઘોડાઓના નામ આ છે; એ બધા દિનપ્રતિદિન ચંદ્રદેવને ખેંચે છે.

દેવૈઃ પરિવૃતઃ સૌમ્યઃ પિતૃભિશ્ચૈવ ગચ્છતિ। સોમસ્ય શુક્લ પક્ષાદૌ ભાસ્કરે પુરતઃ સ્થિતે। આપૂર્યતે પુરસ્યાન્તઃ સતતં દિવસક્રમાત્ ।। ૫૨.

દેવતાઓ અને પિતૃઓથી ઘેરાયેલા, શાંત સ્વભાવવાળા ચંદ્રદેવ આગળ વધે છે; સોમના શુક્લપક્ષના આરંભે, જ્યારે સૂર્ય આગળ હોય છે, ત્યારે ચંદ્રની કલાઓ રોજે રોજ પૂર્ણ થતી જાય છે.

દેવૈઃ પીતં ક્ષયે સોમમાપ્યાયયતિ નિત્યદા। પીતં પઞ્ચદશાહન્તુ રશ્મિનૈકેન ભાસ્કરઃ ।। ૫૨.

શુક્લપક્ષના અંતે દેવતાઓ ચંદ્રને પી જાય છે, પછી તે સતત ફરીથી ભરાય છે; સૂર્ય એક જ કિરણથી પંદર દિવસ સુધી તેને પી જાય છે.

આપૂરયન્ સુષુમ્નેન ભાગં ભાગમહઃક્રમાત્ । સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય શુક્લા વર્દ્ધન્તિ વૈ કલાઃ ।। ૫૨.

સૂર્ય સુષુમ્ના નામની કિરણથી ચંદ્રને ભાગે ભાગે, દિવસે દિવસે ભરે છે; સુષુમ્ના ભરાતી જાય ત્યારે ચંદ્રની શુક્લ કલાઓ વધે છે.

તસ્માદ્ધ્રસન્તિ વૈ કૃષ્ણે શુક્લ આપ્યાયયન્તિ ચ। ઇત્યેવં સૂર્યવીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ ।। ૫૨.

આથી, કૃષ્ણપક્ષે કલાઓ ઘટે છે અને શુક્લપક્ષે વધે છે; આમ, સૂર્યની શક્તિથી ચંદ્રનું રૂપ ફરીથી પૂર્ણ થાય છે.

પૌર્ણમાસ્યાં સ દૃશ્યેત શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ । એવમાપ્યાયિતઃ સોમઃ શુક્લપક્ષે દિનક્રમાત્ ।। ૫૨.

પૌર્ણિમાના દિવસે ચંદ્ર તેજસ્વી અને પૂર્ણમંડળવાળો દેખાય છે; શુક્લપક્ષમાં ચંદ્રદેવ રોજે રોજ ભરાતો જાય છે.