વાયુપુરાણમ્

કાદ્રવેયૌ તથા નાગૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ। ગન્ધર્વો ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ સૂર્યવર્ચ્ચાસ્તથૈવ ચ ।। ૫૨.

કદ્રૂના બે નાગ — કમ્બલ અને અશ્વતર, ગંધર્વ ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચસ પણ ત્યાં છે.

તિલોત્તમાપ્સરાશ્ચૈવ દેવી રમ્બા મનોરમા। ઋતજિત્સત્યજિચ્ચૈવ ગ્રામણ્યૌ લોકવિશ્રુતૌ ।। ૫૨.

અપ્સરા તિલોત્તમા, દેવી રંભા, મનોરમા, ઋતજિત અને સત્યજિત — આ બંને પ્રસિદ્ધ ગ્રામણી પણ છે.

બ્રહ્મોપેતસ્તથા દક્ષો યજ્ઞોપેતશ્ચ સ સ્મૃતઃ। એતે દેવા વસન્ત્યર્કે દ્વૌ માસૌ તુ ક્રમેણ તુ ।। ૫૨.

બ્રહ્મોપેત, દક્ષ અને યજ્ઞોપેત એમ યાદ કરવામાં આવે છે; આ દેવતાઓ ક્રમશઃ બે બે મહિનાં સુધી સૂર્ય સાથે રહે છે.

સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ। સૂર્યમાપ્યાયયન્ત્યેતે તેજસા તેજ ઉત્તમમ્ ।। ૫૨.

આ બાર ગ્રુપો, દરેક સાત સાતના, પોતાના સ્થાનના સ્વામી છે; એ લોકો પોતાના તેજથી સૂર્યને ઉત્તમ પ્રકાશ આપે છે.

પ્રથિતૈસ્તૈર્વચોબિસ્તુ સ્તુવન્તિ મુનયો રવિમ્। ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગીતનૃત્યૈરુપાસતે ।। ૫૨.

પ્રસિદ્ધ સ્તુતિઓથી ઋષિઓ સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ગીત અને નૃત્યથી તેની ઉપાસના કરે છે.

ગ્રામણીયક્ષભૂતાસ્તુ કુર્વતે ભીમસંગ્રહમ્। સર્પા વહન્તિ સૂર્યઞ્ચ યાતુધાનાનુયાન્તિ ચ। વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિચાર્યોદયાદ્રવિમ્ ।। ૫૨.

ગ્રામણી, યક્ષ અને ભૂતો ભયાનક સંઘ એકત્ર કરે છે; સાપો સૂર્યને વહન કરે છે, યાતુધાનો તેની પાછળ જાય છે અને વાલખિલ્ય ઋષિઓ સૂર્યોદયે તેની સેવા કરી, તેને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે.

એતેષામેવ દેવાનાં યતાવીર્યં યથાતપઃ। યથાયોગં યથાસત્યં યથાધર્મં યતાબલમ્ ।। ૫૨.

આ દેવતાઓની શક્તિ, તાપ, યોગ્યતા, સત્ય, ધર્મ અને બળ પ્રમાણે—

યથા તપત્યસૌ સૂર્યસ્તેષાં સિદ્ધસ્તુ તેજસા। ઇત્યેતે વૈ વસન્તીહ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે ।। ૫૨.

જેમ સૂર્ય તેમના તેજથી પ્રજ્વલિત થાય છે, તેમ તે તેમની કાંતિથી પૂર્ણ બને છે; આ રીતે એ બધા બે બે મહિનાં સુધી સૂર્ય સાથે રહે છે.

ઋષયો દેવગન્ધર્વાઃ પન્નગાપ્સરસાઙ્ગણાઃ । ગ્રામણ્યશ્ચ તથા યક્ષા યાતુધાનાશ્ચ ભૂરિશઃ ।। ૫૨.

ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો, નાગો, અપ્સરાઓ, ગ્રામણી, યક્ષો અને અનેક યાતુધાન પણ ત્યાં છે.

એતે તપન્તિ વર્ષન્તિ ભાન્તિ વાન્તિ સૃજન્તિ ચ। ભૂતાનામશુભં કર્મ વ્યપોહન્તીહ કીર્તિતાઃ ।। ૫૨.

આ બધા તેજ આપે છે, તાપ આપે છે, પવન કરે છે અને વરસાદ વરસાવે છે; એમ કહેવાય છે કે એ પ્રાણીઓના અશુભ કર્મો દૂર કરે છે.

માનવાનાં શુભં હ્યેતે હરન્તિ દુરિતાત્મનામ્। દુરિતં હિ પ્રચારાણાં વ્યપોહન્તિ વ્કચિત્ વ્કચિત્ ।। ૫૨.

મંદ બુદ્ધિ ધરાવનાર મનુષ્યોનું શુભ ફળ તો એ દૂર કરે છે; પણ ક્યારેક એ કેટલાકના દુઃખ પણ દૂર કરે છે.

વિમાનેઽવસ્થિતા દિવ્યે કામગા વાતરંહસઃ। એતે સહૈવ સૂર્યેણ ભ્રમન્તિ દિવસાનુગાઃ ।। ૫૨.

દિવ્ય રથમાં બેઠા, ઈચ્છા મુજબ પવનની ઝડપે ચાલતા, એ સૌર્ય સાથે દિવસની સાથે ફરતા રહે છે.

વર્ષન્તશ્ચ તપન્તશ્ચ હ્લાદયન્તશ્ચ વૈ પ્રજાઃ। ગોપાયન્તિ તુ ભૂતાનિ સર્વાનીહામનુક્ષયાત્ ।। ૫૨.

વરસાદ વરસાવી, તાપ આપી અને જીવજંતુઓને આનંદ આપી, એ અહીં બધા પ્રાણીઓનું સંપૂર્ણ વિનાશથી રક્ષણ કરે છે.

સ્થાનાભિમાનિનામેતત્ સ્થાનં મન્વન્તરેષુ વૈ। અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતન્તુ યે ।। ૫૨.

દરેક મન્વંતરમાં પોતાના સ્થાનના અધિકારીઓનું આ સ્થાન છે—ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને હાલમાં રહેનાર સૌનું.

એવં વસન્તિ વૈ સૂર્યે સપ્તકાસ્તે ચતુર્દ્દિશમ્। ચતુર્દ્દશસુ સર્ગેષુ ગણા મન્વન્તરેષુ ચ ।। ૫૨.

આ રીતે, આ સાત સમૂહો સૌર્ય સાથે ચાર દિશામાં, ચૌદ સર્જન અને મન્વંતરોમાં વસે છે.

ગ્રીષ્મે હિમે ચ વર્ષાસુ મુઞ્ચમાના ઘર્મં હિમ़ઞ્ચ વર્ષઞ્ચ દિનં નિશાઞ્ચ। કાલેન ગચ્છત્યૃતુવશાત્ પરિવૃત્તરશ્મિ ર્દેવાન્ પિતૄંશ્ચ મનુજાંશ્ચ તર્પયન્ વૈ ।। ૫૨.

ઉનાળામાં, શિયાળામાં અને વરસાદમાં, ગરમી, ઠંડી અને વરસાદ, દિવસ-રાત—all સમય અને ઋતુઓના પ્રભાવથી, ફરતા કિરણો વડે, દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને સંતોષ આપે છે.

પ્રીણાતિ દેવાનમૃતેન સૂર્યઃ સોમં સુષુમ્નેન વિવર્દ્ધયિત્વા । શુક્લે તુ પૂર્ણં દિવસક્રમેણ તં કૃષ્ણપક્ષે વિબુધાઃ પિબન્તિ ।। ૫૨.

સૂર્ય અમૃતથી દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; સુષુમ્ન કિરણોથી સોમને વધારી, શુક્લ પક્ષે તે પૂર્ણ થાય છે અને કૃષ્ણ પક્ષે વિદ્વાનો તેને પીએ છે.

પીતન્તુ સોમં દ્વિકાલાવશિષ્ટં કૃષ્ણક્ષયે રશ્મિભિસ્તં ક્ષરન્તમ્। સુધામૃતં તત્પિતરઃ પિબન્તિ દેવાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તથૈવ કવ્યમ્ ।। ૫૨.

કૃષ્ણ પક્ષના અંતે, બે સમય સુધી બચેલો સોમ જ્યારે કિરણોથી વહે છે, ત્યારે પિતૃઓ, દેવતાઓ, સૌમ્ય દેવતાઓ અને પિતૃયાત્રા—all એ અમૃત પીએ છે.

સૂર્યેણ ગોભિસ્તુ સમુદ્ધૃતાભિરદ્ભિઃ પુનશ્ચૈવ સમુદ્ધૃતાભિઃ। વૃષ્ટ્યાતિવૃદ્ધાભિરથૌષધીભિર્મર્ત્યાઃ ક્ષુધન્ત્વન્નપાનૈર્જયન્તિ ।। ૫૨.

સૂર્ય પોતાના કિરણોથી પાણી ઊંચકીને, ફરીથી પાણી ખેંચી, વરસાદ અને ઔષધિઓથી વધારી, મનુષ્યો ખોરાક-પાણીથી ભૂખને જીતે છે.

અમૃતેન તૃપ્તિસ્ત્વર્દ્ધમાસં સુરાણાં માસાર્દ્ધતૃપ્તિઃ સ્વધયા પિતૄણામ્। અન્નેન શશ્વત્તુ દધાતિ મર્ત્યાન્ સૂર્યઃ સ્વયં તચ્ચ બિભર્તિ ગોભિઃ ।। ૫૨.

અમૃતથી દેવતાઓ અડધો મહિનો તૃપ્ત થાય છે; સ્વધાથી પિતૃઓ અડધો મહિનો તૃપ્ત થાય છે; અને અનથી સૂર્ય મનુષ્યોને હંમેશા પોષે છે, અને એ પોતે કિરણોથી એ પોષણ કરે છે.

અયં હરિસ્તૈર્હરિભિસ્તુરઙ્ગમૈરયન્ હિ ચાપો હરતીતિ રશ્મિભિઃ। વિસર્ગકાલે વિસૃજંશ્ચ તાઃ પુનર્બિભર્તિ શશ્વત્ સવિતા ચરાચરમ્ ।। ૫૨.

આ હરિ, એ સુવર્ણ ઘોડાઓ સાથે, કિરણોથી પાણી ખેંચે છે; પછી જ્યારે છોડે છે, ત્યારે ફરીથી એ સૂર્ય સર્વ ચરાચરનું પાલન કરે છે.

હરિર્હરિદ્ભિર્હ્રિયતે તુરઙ્ગમૈઃ પિબત્યથાપો હરિભિઃ સહસ્રધા। તતઃ પ્રમુઞ્ચત્યપિ તાસ્ત્વસૌ હરિઃ સ મુહ્યમાનો હરિભિસ્તુરઙ્ગમૈઃ ।। ૫૨.

હરિ સુવર્ણ ઘોડાઓથી ખેંચાય છે અને એ સાથે હજારો ધારામાં પાણી પીએ છે; પછી એ છોડે છે અને એ હરિ, ઘોડાઓથી, મોહિત થઈને આગળ વધે છે.

ઇત્યેષ એકચક્રેણ સૂર્યસ્તૂર્ણં રથેન તુ। ભદ્રૈસ્તૈરક્ષતૈરશ્વૈઃ સર્પતેઽસૌ દિવિ ક્ષયે ।। ૫૨.

આ રીતે, એક ચક્રવાળા રથમાં સૂર્ય તેજથી, અખંડિત ઉત્તમ ઘોડાઓ વડે, આકાશમાં દિવસના અંતે ઝડપી સંચર કરે છે.

અહોરાત્રાદ્રથૈનાસૌ એકચક્રેણ તુ ભ્રમન્। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તભિઃ સપ્તભિર્હયૈઃ ।। ૫૨.

દિવસ-રાતે, એ એક ચક્રવાળા રથમાં સાત સાત ઘોડાના સમૂહ સાથે, સાત દ્વીપ અને સાગર સુધી ફરતો રહે છે.

છન્દોભિરશ્વરૂપૈસ્તૈર્યતશ્ચક્રન્તતઃ સ્થિતૈઃ। કામરૂપૈઃ સકૃદ્યુક્તૈરમિતૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ ।। ૫૨.

એ ઘોડાઓ છંદરૂપ છે, જ્યાં જાય ત્યાં સ્થિર રહે છે, ઈચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરે છે, એક સાથે જોડાય છે, અનંત છે અને મન જેટલી ઝડપથી દોડે છે.

હરિતૈરવ્યયૈઃ પિઙ્ગૈરીશ્વરૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ। અશીતિ મણ્ડલશતં ભ્રમન્ત્યબ્દેન તે હયાઃ ।। ૫૨.

સુવર્ણ, અવિનાશી, પીળા, મહાન અને બ્રહ્મજ્ઞાની દ્વારા વખાણાયેલા એ ઘોડાઓ વર્ષમાં એંસી સો ચક્ર ફરાવે છે.

બાહ્યમભ્યન્તરઞ્ચૈવ મણ્ડલં દિવસક્રમાત્ । કલ્પાદૌ સમ્પ્રયુક્તાસ્તે વહન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્। આવૃતા વાલખિલ્યૈસ્તે ભ્રમન્તે રાત્ર્યહાનિ તુ ।। ૫૨.

બહાર અને અંદરના મંડળો, દિવસના ક્રમ પ્રમાણે, કલ્પના આરંભે ચલાવવામાં આવે છે અને પ્રાણીઓના વિનાશ સિવાય, વાલખિલ્યોએ ઘેરીને, એ રાત્રિ-દિવસ ફર્યા કરે છે.

પ્રથિતૈર્વચોભઙિરગ્ર્યૈઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ। સૈવ્યતે ગીતવૃત્યૈશ્ચ ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ। પતઙ્ગઃ પત ગૈરશ્વૈર્ભ્રમમાણો દિવસ્પતિઃ ।। ૫૨.

મહાન ઋષિઓ દ્વારા પ્રસિદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓથી જેની પ્રશંસા થાય છે, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના મીઠા ગાનથી જે ગવાય છે, એ આકાશના સ્વામી તેજસ્વી ઘોડાઓ સાથે, પક્ષી જેવો આકાશમાં ફરતો જાય છે.

વીથ્યાશ્રયાણિ ચરતિ નક્ષત્રાણિ તથા શશી। હ્રાસવૃદ્ધી તથૈવાસ્ય રશ્મીનાં સૂર્યવત્ સ્મૃતે ।। ૫૨.

તે તારા માર્ગે ફરતો જાય છે, ચંદ્ર પણ એ જ રીતે ચાલે છે; તેની કિરણો પણ, સૂર્યની જેમ, ક્યારે ઘટે છે અને ક્યારે વધે છે.