વાયુપુરાણમ્

પ્રમ્લોચેતિ ચ વિખ્યાતા નિમ્લોચેતિ ચ તે ઉભે। યાતુધાનસ્તથા સર્પો વ્યાઘ્રઃ શ્વેતશ્ચ તાવુભૌ। નભોનભસ્યયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે ।। ૫૨.

પ્રમ્લોચા અને નિમ્લોચા, બંને પ્રસિદ્ધ; યાતુધાન અને સાપ, વ્યાઘ્ર અને શ્વેત, બંને; આ સમૂહ નભ અને નભસ્ય માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

શરદૃ-તૌ પુનઃ શુભ્રા વસન્તિ મુનિ દેવતાઃ। પર્જ્જન્યશ્ચાથ પૂષા ચ ભરદ્વાજઃ સગૌતમઃ ।। ૫૨.

શરદ ઋતુમાં પવિત્ર ઋષિઓ અને દેવતાઓ વસે છે; તેમજ પરજ્યન્ય, પુષાણ, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ પણ ત્યાં રહે છે.

વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વાસ્તથૈવ સુરભિશ્ચ યઃ। વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉભે તે શુભલક્ષણે ।। ૫૨.

વિશ્વાવસુ અને ગંધર્વો, તેમજ સુરભિ, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી — આ બંને શુભ લક્ષણવાળી અપ્સરાઓ પણ હાજર છે.

નાગ ઐરાવતશ્ચૈવ વિશ્રુતશ્ચ ધનઞ્જયઃ। સેનજિચ્ચ સુષેણશચવ સેનાનીર્ગ્રામણીશ્ચ તૌ ।। ૫૨.

નાગ એરાવત, પ્રસિદ્ધ ધનંજય, સેનાજિત, સુષેણ અને બંને સેનાપતિ ગ્રામણી પણ ત્યાં છે.

આપો વાતશ્ચ તાવેતૌ યાતુધાનાવુભૌ સ્મૃતૌ। વસન્ત્યેતે તુ વૈ સૂર્યે માસયોશ્ચ ઇષોર્જયોઃ ।। ૫૨.

પાણી અને પવન — આ બંને યાતુધાન તરીકે ઓળખાય છે; એ બધા સૂર્ય સાથે ઈષ અને ઊર્જા માસોમાં રહે છે.

હૈમન્તિકૌ તુ દ્વૌ માસૌ વસન્તિ તુ દિવાકરે। અંશો ભગશ્ચ દ્વાવેતૌ કશ્યપશ્ચ ઋતુશ્ચ હ ।। ૫૨.

હિમંતી ઋતુના બે મહિનામાં, અંશ અને ભગ, કશ્યપ અને ઋતુ — એ બધા સૂર્ય સાથે રહે છે.

ભુજઙ્ગશ્ચ મહાપઝઃ સર્પઃ કર્કોટકસ્તથા। ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વ ઊર્ણાયુશ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૫૨.

મહાપજ નામનો ભુજંગ, કર્કોટક નામનો સાપ, ચિત્રસેન ગંધર્વ અને ઊર્ણાયુ — આ બંને પણ ત્યાં છે.

ઉર્વશી વિપ્રચિત્તિશ્ચ તથૈવાપ્સરસૌ શુભે। તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ચ સેનાનીર્ગ્રામણીશ્ચ તૌ ।। ૫૨.

ઉર્વશી અને વિપ્રચિત્તિ, તેમજ બંને શુભ અપ્સરાઓ; તાર્ક્ષ્ય અને અરીષ્ટનેમિ, અને બંને સેનાપતિ ગ્રામણી પણ છે.

વિદ્યુત્સ્ફૂર્જ્જશ્ચ તાવુગ્રૌ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। સહે ચૈવ સહસ્યે ચ વસન્ત્યેતે દિવાકરે ।। ૫૨.

વિદ્યુત અને સ્પૂર્જ — આ બંને ભયાનક યાતુધાન કહેવાય છે; સહે અને સહસ્ય પણ સૂર્ય સાથે રહે છે.

તતઃ શૈશિરયોશ્વાપિ માસયોર્નિવસન્તિ વૈ। ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્જમદગ્નિર્વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ ।। ૫૨.

પછી શિશિરના બે મહિનામાં, ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ, જમદગ્નિ અને વિશ્વામિત્ર પણ ત્યાં વસે છે.

કાદ્રવેયૌ તથા નાગૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ। ગન્ધર્વો ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ સૂર્યવર્ચ્ચાસ્તથૈવ ચ ।। ૫૨.

કદ્રૂના બે નાગ — કમ્બલ અને અશ્વતર, ગંધર્વ ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચસ પણ ત્યાં છે.

તિલોત્તમાપ્સરાશ્ચૈવ દેવી રમ્બા મનોરમા। ઋતજિત્સત્યજિચ્ચૈવ ગ્રામણ્યૌ લોકવિશ્રુતૌ ।। ૫૨.

અપ્સરા તિલોત્તમા, દેવી રંભા, મનોરમા, ઋતજિત અને સત્યજિત — આ બંને પ્રસિદ્ધ ગ્રામણી પણ છે.

બ્રહ્મોપેતસ્તથા દક્ષો યજ્ઞોપેતશ્ચ સ સ્મૃતઃ। એતે દેવા વસન્ત્યર્કે દ્વૌ માસૌ તુ ક્રમેણ તુ ।। ૫૨.

બ્રહ્મોપેત, દક્ષ અને યજ્ઞોપેત એમ યાદ કરવામાં આવે છે; આ દેવતાઓ ક્રમશઃ બે બે મહિનાં સુધી સૂર્ય સાથે રહે છે.

સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ। સૂર્યમાપ્યાયયન્ત્યેતે તેજસા તેજ ઉત્તમમ્ ।। ૫૨.

આ બાર ગ્રુપો, દરેક સાત સાતના, પોતાના સ્થાનના સ્વામી છે; એ લોકો પોતાના તેજથી સૂર્યને ઉત્તમ પ્રકાશ આપે છે.

પ્રથિતૈસ્તૈર્વચોબિસ્તુ સ્તુવન્તિ મુનયો રવિમ્। ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગીતનૃત્યૈરુપાસતે ।। ૫૨.

પ્રસિદ્ધ સ્તુતિઓથી ઋષિઓ સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ગીત અને નૃત્યથી તેની ઉપાસના કરે છે.

ગ્રામણીયક્ષભૂતાસ્તુ કુર્વતે ભીમસંગ્રહમ્। સર્પા વહન્તિ સૂર્યઞ્ચ યાતુધાનાનુયાન્તિ ચ। વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિચાર્યોદયાદ્રવિમ્ ।। ૫૨.

ગ્રામણી, યક્ષ અને ભૂતો ભયાનક સંઘ એકત્ર કરે છે; સાપો સૂર્યને વહન કરે છે, યાતુધાનો તેની પાછળ જાય છે અને વાલખિલ્ય ઋષિઓ સૂર્યોદયે તેની સેવા કરી, તેને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે.

એતેષામેવ દેવાનાં યતાવીર્યં યથાતપઃ। યથાયોગં યથાસત્યં યથાધર્મં યતાબલમ્ ।। ૫૨.

આ દેવતાઓની શક્તિ, તાપ, યોગ્યતા, સત્ય, ધર્મ અને બળ પ્રમાણે—

યથા તપત્યસૌ સૂર્યસ્તેષાં સિદ્ધસ્તુ તેજસા। ઇત્યેતે વૈ વસન્તીહ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે ।। ૫૨.

જેમ સૂર્ય તેમના તેજથી પ્રજ્વલિત થાય છે, તેમ તે તેમની કાંતિથી પૂર્ણ બને છે; આ રીતે એ બધા બે બે મહિનાં સુધી સૂર્ય સાથે રહે છે.

ઋષયો દેવગન્ધર્વાઃ પન્નગાપ્સરસાઙ્ગણાઃ । ગ્રામણ્યશ્ચ તથા યક્ષા યાતુધાનાશ્ચ ભૂરિશઃ ।। ૫૨.

ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો, નાગો, અપ્સરાઓ, ગ્રામણી, યક્ષો અને અનેક યાતુધાન પણ ત્યાં છે.

એતે તપન્તિ વર્ષન્તિ ભાન્તિ વાન્તિ સૃજન્તિ ચ। ભૂતાનામશુભં કર્મ વ્યપોહન્તીહ કીર્તિતાઃ ।। ૫૨.

આ બધા તેજ આપે છે, તાપ આપે છે, પવન કરે છે અને વરસાદ વરસાવે છે; એમ કહેવાય છે કે એ પ્રાણીઓના અશુભ કર્મો દૂર કરે છે.

માનવાનાં શુભં હ્યેતે હરન્તિ દુરિતાત્મનામ્। દુરિતં હિ પ્રચારાણાં વ્યપોહન્તિ વ્કચિત્ વ્કચિત્ ।। ૫૨.

મંદ બુદ્ધિ ધરાવનાર મનુષ્યોનું શુભ ફળ તો એ દૂર કરે છે; પણ ક્યારેક એ કેટલાકના દુઃખ પણ દૂર કરે છે.

વિમાનેઽવસ્થિતા દિવ્યે કામગા વાતરંહસઃ। એતે સહૈવ સૂર્યેણ ભ્રમન્તિ દિવસાનુગાઃ ।। ૫૨.

દિવ્ય રથમાં બેઠા, ઈચ્છા મુજબ પવનની ઝડપે ચાલતા, એ સૌર્ય સાથે દિવસની સાથે ફરતા રહે છે.

વર્ષન્તશ્ચ તપન્તશ્ચ હ્લાદયન્તશ્ચ વૈ પ્રજાઃ। ગોપાયન્તિ તુ ભૂતાનિ સર્વાનીહામનુક્ષયાત્ ।। ૫૨.

વરસાદ વરસાવી, તાપ આપી અને જીવજંતુઓને આનંદ આપી, એ અહીં બધા પ્રાણીઓનું સંપૂર્ણ વિનાશથી રક્ષણ કરે છે.

સ્થાનાભિમાનિનામેતત્ સ્થાનં મન્વન્તરેષુ વૈ। અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતન્તુ યે ।। ૫૨.

દરેક મન્વંતરમાં પોતાના સ્થાનના અધિકારીઓનું આ સ્થાન છે—ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને હાલમાં રહેનાર સૌનું.

એવં વસન્તિ વૈ સૂર્યે સપ્તકાસ્તે ચતુર્દ્દિશમ્। ચતુર્દ્દશસુ સર્ગેષુ ગણા મન્વન્તરેષુ ચ ।। ૫૨.

આ રીતે, આ સાત સમૂહો સૌર્ય સાથે ચાર દિશામાં, ચૌદ સર્જન અને મન્વંતરોમાં વસે છે.

ગ્રીષ્મે હિમે ચ વર્ષાસુ મુઞ્ચમાના ઘર્મં હિમ़ઞ્ચ વર્ષઞ્ચ દિનં નિશાઞ્ચ। કાલેન ગચ્છત્યૃતુવશાત્ પરિવૃત્તરશ્મિ ર્દેવાન્ પિતૄંશ્ચ મનુજાંશ્ચ તર્પયન્ વૈ ।। ૫૨.

ઉનાળામાં, શિયાળામાં અને વરસાદમાં, ગરમી, ઠંડી અને વરસાદ, દિવસ-રાત—all સમય અને ઋતુઓના પ્રભાવથી, ફરતા કિરણો વડે, દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને સંતોષ આપે છે.

પ્રીણાતિ દેવાનમૃતેન સૂર્યઃ સોમં સુષુમ્નેન વિવર્દ્ધયિત્વા । શુક્લે તુ પૂર્ણં દિવસક્રમેણ તં કૃષ્ણપક્ષે વિબુધાઃ પિબન્તિ ।। ૫૨.

સૂર્ય અમૃતથી દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; સુષુમ્ન કિરણોથી સોમને વધારી, શુક્લ પક્ષે તે પૂર્ણ થાય છે અને કૃષ્ણ પક્ષે વિદ્વાનો તેને પીએ છે.

પીતન્તુ સોમં દ્વિકાલાવશિષ્ટં કૃષ્ણક્ષયે રશ્મિભિસ્તં ક્ષરન્તમ્। સુધામૃતં તત્પિતરઃ પિબન્તિ દેવાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તથૈવ કવ્યમ્ ।। ૫૨.

કૃષ્ણ પક્ષના અંતે, બે સમય સુધી બચેલો સોમ જ્યારે કિરણોથી વહે છે, ત્યારે પિતૃઓ, દેવતાઓ, સૌમ્ય દેવતાઓ અને પિતૃયાત્રા—all એ અમૃત પીએ છે.

સૂર્યેણ ગોભિસ્તુ સમુદ્ધૃતાભિરદ્ભિઃ પુનશ્ચૈવ સમુદ્ધૃતાભિઃ। વૃષ્ટ્યાતિવૃદ્ધાભિરથૌષધીભિર્મર્ત્યાઃ ક્ષુધન્ત્વન્નપાનૈર્જયન્તિ ।। ૫૨.

સૂર્ય પોતાના કિરણોથી પાણી ઊંચકીને, ફરીથી પાણી ખેંચી, વરસાદ અને ઔષધિઓથી વધારી, મનુષ્યો ખોરાક-પાણીથી ભૂખને જીતે છે.