વાયુપુરાણમ્

સ રથોઽધિષ્ઠિતો દેવૈરાદિત્યૈઋષિભિસ્તથા। ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ ।। ૫૨.

એ રથ પર દેવતાઓ, આદિત્યો, ઋષિઓ, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, મુખ્યો, સાપો અને રાક્ષસો બિરાજે છે.

એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ક્રમેણ તુ। ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતિઃ ।। ૫૨.

આ બધા સૂર્યમાં, બે-બે મહિના ક્રમશઃ, ધાતા, અર્યમા, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને પ્રજાપતિ રહે છે.

ઉરગો વાસુકિશ્ચૈવ સઙ્કીર્ણારશ્ચ તાવુભૌ। તુમ્બુરુર્નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ ।। ૫૨.

સાપ વાસુકિ અને સંકર્ણ, બંને; તુંબુરુ અને નારદ, ગાનમાં શ્રેષ્ઠ એવા બે ગંધર્વો છે.

ક્રતુસ્થલ્યપ્સરાશ્ચૈવ તથા વૈ પુઞ્જિકસ્થલી। ગ્રામણી રથકૃચ્છ્રશ્ચ તપોર્યશ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૫૨.

ક્રતુસ્થલી અને અપ્સરા, તેમજ પુંજિકસ્થલી; મુખ્ય રથકૃચ્છ્ર અને તપોર્ય, બંને.

રક્ષો હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। મધુમાધવયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે ।। ૫૨.

રાક્ષસ હેતી અને પ્રહેતી, અને બે યાતુધાન, એમ કહેવામાં આવ્યા છે; આ સમૂહ મધુ અને માધવ માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

વાસન્તૌ ગ્રૈષ્મિકૌ માસૌ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ હ। ઋષિરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ તક્ષકો રમ્ભ એવ ચ ।। ૫૨.

વસંત અને ગ્રીષ્મ માસોમાં મિત્ર અને વરુણ, ઋષિ અત્રિ અને વસિષ્ઠ, સાપ તક્ષક અને રંભા રહે છે.

મેનકા સહજન્યા ચ ગન્ધર્વૌ ચ હહા હુહૂઃ। રથસ્વનશ્ચ ગ્રામણ્યો રથચિત્રશ્ચ તાવુભૌ ।। ૫૨.

મેનકા અને સહજાન્ય, અને ગંધર્વ હહા અને હુહૂ; રથસ્વન અને મુખ્ય રથચિત્ર, બંને.

પૌરુષેયો ધવશ્ચૈવ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસયોઃ શુચિશુક્રયોઃ ।। ૫૨.

પૌરુષેય અને ધવ, એમ બે યાતુધાન કહેવામાં આવ્યા છે; એ બધા શુચિ અને શુક્ર માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

તતઃ સૂર્યે પુનસ્ત્વન્યા નિવસન્તીહ દેવતાઃ। ઇન્દ્રશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ચ અઙ્ગિરા ભૃગુરેવ ચ ।। ૫૨.

પછી ફરી, અન્ય દેવતાઓ સૂર્યમાં વસે છે: ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, અંગિરા અને ભૃગુ.

એલાપર્ણસ્તથા સર્પઃ શઙ્ખપાલશ્ચ તાવુભૌ। વિશ્વાવસૂગ્રસેનૌ ચ પ્રાતશ્ચૈવારુણશ્ચ હ ।। ૫૨.

એલાપર્ણ અને સાપ શંખપાલ, બંને; વિશ્વાવસુ અને ઉગ્રસેન, પ્રાત અને અરુણ પણ.

પ્રમ્લોચેતિ ચ વિખ્યાતા નિમ્લોચેતિ ચ તે ઉભે। યાતુધાનસ્તથા સર્પો વ્યાઘ્રઃ શ્વેતશ્ચ તાવુભૌ। નભોનભસ્યયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે ।। ૫૨.

પ્રમ્લોચા અને નિમ્લોચા, બંને પ્રસિદ્ધ; યાતુધાન અને સાપ, વ્યાઘ્ર અને શ્વેત, બંને; આ સમૂહ નભ અને નભસ્ય માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

શરદૃ-તૌ પુનઃ શુભ્રા વસન્તિ મુનિ દેવતાઃ। પર્જ્જન્યશ્ચાથ પૂષા ચ ભરદ્વાજઃ સગૌતમઃ ।। ૫૨.

શરદ ઋતુમાં પવિત્ર ઋષિઓ અને દેવતાઓ વસે છે; તેમજ પરજ્યન્ય, પુષાણ, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ પણ ત્યાં રહે છે.

વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વાસ્તથૈવ સુરભિશ્ચ યઃ। વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉભે તે શુભલક્ષણે ।। ૫૨.

વિશ્વાવસુ અને ગંધર્વો, તેમજ સુરભિ, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી — આ બંને શુભ લક્ષણવાળી અપ્સરાઓ પણ હાજર છે.

નાગ ઐરાવતશ્ચૈવ વિશ્રુતશ્ચ ધનઞ્જયઃ। સેનજિચ્ચ સુષેણશચવ સેનાનીર્ગ્રામણીશ્ચ તૌ ।। ૫૨.

નાગ એરાવત, પ્રસિદ્ધ ધનંજય, સેનાજિત, સુષેણ અને બંને સેનાપતિ ગ્રામણી પણ ત્યાં છે.

આપો વાતશ્ચ તાવેતૌ યાતુધાનાવુભૌ સ્મૃતૌ। વસન્ત્યેતે તુ વૈ સૂર્યે માસયોશ્ચ ઇષોર્જયોઃ ।। ૫૨.

પાણી અને પવન — આ બંને યાતુધાન તરીકે ઓળખાય છે; એ બધા સૂર્ય સાથે ઈષ અને ઊર્જા માસોમાં રહે છે.

હૈમન્તિકૌ તુ દ્વૌ માસૌ વસન્તિ તુ દિવાકરે। અંશો ભગશ્ચ દ્વાવેતૌ કશ્યપશ્ચ ઋતુશ્ચ હ ।। ૫૨.

હિમંતી ઋતુના બે મહિનામાં, અંશ અને ભગ, કશ્યપ અને ઋતુ — એ બધા સૂર્ય સાથે રહે છે.

ભુજઙ્ગશ્ચ મહાપઝઃ સર્પઃ કર્કોટકસ્તથા। ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વ ઊર્ણાયુશ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૫૨.

મહાપજ નામનો ભુજંગ, કર્કોટક નામનો સાપ, ચિત્રસેન ગંધર્વ અને ઊર્ણાયુ — આ બંને પણ ત્યાં છે.

ઉર્વશી વિપ્રચિત્તિશ્ચ તથૈવાપ્સરસૌ શુભે। તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ચ સેનાનીર્ગ્રામણીશ્ચ તૌ ।। ૫૨.

ઉર્વશી અને વિપ્રચિત્તિ, તેમજ બંને શુભ અપ્સરાઓ; તાર્ક્ષ્ય અને અરીષ્ટનેમિ, અને બંને સેનાપતિ ગ્રામણી પણ છે.

વિદ્યુત્સ્ફૂર્જ્જશ્ચ તાવુગ્રૌ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। સહે ચૈવ સહસ્યે ચ વસન્ત્યેતે દિવાકરે ।। ૫૨.

વિદ્યુત અને સ્પૂર્જ — આ બંને ભયાનક યાતુધાન કહેવાય છે; સહે અને સહસ્ય પણ સૂર્ય સાથે રહે છે.

તતઃ શૈશિરયોશ્વાપિ માસયોર્નિવસન્તિ વૈ। ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્જમદગ્નિર્વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ ।। ૫૨.

પછી શિશિરના બે મહિનામાં, ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ, જમદગ્નિ અને વિશ્વામિત્ર પણ ત્યાં વસે છે.

કાદ્રવેયૌ તથા નાગૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ। ગન્ધર્વો ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ સૂર્યવર્ચ્ચાસ્તથૈવ ચ ।। ૫૨.

કદ્રૂના બે નાગ — કમ્બલ અને અશ્વતર, ગંધર્વ ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચસ પણ ત્યાં છે.

તિલોત્તમાપ્સરાશ્ચૈવ દેવી રમ્બા મનોરમા। ઋતજિત્સત્યજિચ્ચૈવ ગ્રામણ્યૌ લોકવિશ્રુતૌ ।। ૫૨.

અપ્સરા તિલોત્તમા, દેવી રંભા, મનોરમા, ઋતજિત અને સત્યજિત — આ બંને પ્રસિદ્ધ ગ્રામણી પણ છે.

બ્રહ્મોપેતસ્તથા દક્ષો યજ્ઞોપેતશ્ચ સ સ્મૃતઃ। એતે દેવા વસન્ત્યર્કે દ્વૌ માસૌ તુ ક્રમેણ તુ ।। ૫૨.

બ્રહ્મોપેત, દક્ષ અને યજ્ઞોપેત એમ યાદ કરવામાં આવે છે; આ દેવતાઓ ક્રમશઃ બે બે મહિનાં સુધી સૂર્ય સાથે રહે છે.

સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ। સૂર્યમાપ્યાયયન્ત્યેતે તેજસા તેજ ઉત્તમમ્ ।। ૫૨.

આ બાર ગ્રુપો, દરેક સાત સાતના, પોતાના સ્થાનના સ્વામી છે; એ લોકો પોતાના તેજથી સૂર્યને ઉત્તમ પ્રકાશ આપે છે.

પ્રથિતૈસ્તૈર્વચોબિસ્તુ સ્તુવન્તિ મુનયો રવિમ્। ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગીતનૃત્યૈરુપાસતે ।। ૫૨.

પ્રસિદ્ધ સ્તુતિઓથી ઋષિઓ સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ગીત અને નૃત્યથી તેની ઉપાસના કરે છે.

ગ્રામણીયક્ષભૂતાસ્તુ કુર્વતે ભીમસંગ્રહમ્। સર્પા વહન્તિ સૂર્યઞ્ચ યાતુધાનાનુયાન્તિ ચ। વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિચાર્યોદયાદ્રવિમ્ ।। ૫૨.

ગ્રામણી, યક્ષ અને ભૂતો ભયાનક સંઘ એકત્ર કરે છે; સાપો સૂર્યને વહન કરે છે, યાતુધાનો તેની પાછળ જાય છે અને વાલખિલ્ય ઋષિઓ સૂર્યોદયે તેની સેવા કરી, તેને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે.

એતેષામેવ દેવાનાં યતાવીર્યં યથાતપઃ। યથાયોગં યથાસત્યં યથાધર્મં યતાબલમ્ ।। ૫૨.

આ દેવતાઓની શક્તિ, તાપ, યોગ્યતા, સત્ય, ધર્મ અને બળ પ્રમાણે—

યથા તપત્યસૌ સૂર્યસ્તેષાં સિદ્ધસ્તુ તેજસા। ઇત્યેતે વૈ વસન્તીહ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે ।। ૫૨.

જેમ સૂર્ય તેમના તેજથી પ્રજ્વલિત થાય છે, તેમ તે તેમની કાંતિથી પૂર્ણ બને છે; આ રીતે એ બધા બે બે મહિનાં સુધી સૂર્ય સાથે રહે છે.

ઋષયો દેવગન્ધર્વાઃ પન્નગાપ્સરસાઙ્ગણાઃ । ગ્રામણ્યશ્ચ તથા યક્ષા યાતુધાનાશ્ચ ભૂરિશઃ ।। ૫૨.

ઋષિઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વો, નાગો, અપ્સરાઓ, ગ્રામણી, યક્ષો અને અનેક યાતુધાન પણ ત્યાં છે.