વાયુપુરાણમ્

એવમર્થ વશાત્તસ્ય સન્નિવેશો રથસ્ય તુ। તથા સંયોગભાગેન સંસિદ્ધો ભાસ્વરો રથઃ ।। ૫૧.

આ રીતે હેતુ અનુસાર રથની રચના થાય છે; અને એમ જોડાણથી તેજસ્વી રથ પૂર્ણ બને છે.

તેનાઽસૌ તરણિર્દેવસ્તરસા સર્પતે દિવિ। યુગાક્ષકોટિસમ્બદ્ધૌ રશ્મી દ્વૌ સ્યન્દનસ્ય હિ ।। ૫૧.

આ રીતે તેજસ્વી સૂર્યદેવ આકાશમાં ઝડપથી સંચાર કરે છે; રથના બે કિરણો યુગ અને અક્ષના છેડાઓ સાથે બંધાયેલા છે.

ધ્રુવેણ ભ્રમતો રશ્મી વિચક્રયુગયોસ્તુ વૈ। ભ્રમતો મણ્ડલાનિ સ્યુઃ ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ ।। ૫૧.

જ્યારે કિરણો ધ્રુવ અને બંને ચક્રીયું સાથે ફરે છે, ત્યારે આકાશમાં સંચરતા રથના વર્તુળો સર્જાય છે.

યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય તુ। ધ્રુવેણ સંગૃહીતે વૈ દ્વિચક્રશ્વેતરજ્જુવત્ ।। ૫૧.

એ રથના જૂથના બે છેડા તેના જમણા બાજુએ છે, જે ધ્રુવ દ્વારા પકડાયેલા છે, અને એ રથને બે ચક્કા છે, જે સફેદ દોરડાંથી બંધાયેલા છે.

ભ્રમન્તમનુગચ્છેતાં ધ્રુવં રશ્મી તુ તાવુભૌ । યુગાક્ષ કોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ।। ૫૧.

એ બંને કિરણો ધ્રુવને ફરે છે ત્યારે તેની સાથે ચાલે છે; એ જૂથના છેડા એ રથ માટે પવનની લહેરો સમાન છે.

કીલાસક્તો યથા રજ્જુર્ભ્રમતે સર્વતો દિશમ્। હ્રસતસ્તસ્ય રશ્મી તૌ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે ।। ૫૧.

જેમ ખૂંટા સાથે બંધાયેલું દોરડું દરેક દિશામાં ફરે છે, તેમ ઉત્તરાયણમાં એ બંને કિરણો વર્તુળોમાં સંકુચાય છે.

વર્દ્ધેતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ। ધ્રુવેણ સંગૃહીતૌ તુ રસ્મી વૈ નયતો રવિમ્ ।। ૫૧.

અને દક્ષિણાયન દરમિયાન, જ્યારે વર્તુળો ફરે છે, ત્યારે એ કિરણો લંબાય છે; એ કિરણો ધ્રુવ દ્વારા પકડાયેલા છે અને સૂર્યને આગળ લઈ જાય છે.

આકૃષ્યેતે યદા તૌ વૈ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતૌ। તદા સોઽભ્યન્તરં સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ।। ૫૧.

જ્યારે એ બંને, ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર કરાયેલા, અંદર ખેંચાય છે, ત્યારે સૂર્ય અંદરથી વર્તુળોમાં ફરતો જાય છે.

અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્ । ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ ।। ૫૧.

બન્ને બાજુએ એંસી સો વર્તુળો પાર કરીને, જ્યારે ધ્રુવ એ બંને કિરણોમાંથી છોડે છે, ત્યારે સૂર્ય ફરી પાછો આવે છે.

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ। ઉદ્વેષ્ટયન્ સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ ।। ૫૧.

એ જ રીતે, સૂર્ય બહારના વર્તુળોમાં ફરે છે, ઝડપથી ફરતો જઈને એ વર્તુળો પાર કરે છે.

સ રથોઽધિષ્ઠિતો દેવૈરાદિત્યૈઋષિભિસ્તથા। ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ ।। ૫૨.

એ રથ પર દેવતાઓ, આદિત્યો, ઋષિઓ, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, મુખ્યો, સાપો અને રાક્ષસો બિરાજે છે.

એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ક્રમેણ તુ। ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતિઃ ।। ૫૨.

આ બધા સૂર્યમાં, બે-બે મહિના ક્રમશઃ, ધાતા, અર્યમા, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને પ્રજાપતિ રહે છે.

ઉરગો વાસુકિશ્ચૈવ સઙ્કીર્ણારશ્ચ તાવુભૌ। તુમ્બુરુર્નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ ।। ૫૨.

સાપ વાસુકિ અને સંકર્ણ, બંને; તુંબુરુ અને નારદ, ગાનમાં શ્રેષ્ઠ એવા બે ગંધર્વો છે.

ક્રતુસ્થલ્યપ્સરાશ્ચૈવ તથા વૈ પુઞ્જિકસ્થલી। ગ્રામણી રથકૃચ્છ્રશ્ચ તપોર્યશ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૫૨.

ક્રતુસ્થલી અને અપ્સરા, તેમજ પુંજિકસ્થલી; મુખ્ય રથકૃચ્છ્ર અને તપોર્ય, બંને.

રક્ષો હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। મધુમાધવયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે ।। ૫૨.

રાક્ષસ હેતી અને પ્રહેતી, અને બે યાતુધાન, એમ કહેવામાં આવ્યા છે; આ સમૂહ મધુ અને માધવ માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

વાસન્તૌ ગ્રૈષ્મિકૌ માસૌ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ હ। ઋષિરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ તક્ષકો રમ્ભ એવ ચ ।। ૫૨.

વસંત અને ગ્રીષ્મ માસોમાં મિત્ર અને વરુણ, ઋષિ અત્રિ અને વસિષ્ઠ, સાપ તક્ષક અને રંભા રહે છે.

મેનકા સહજન્યા ચ ગન્ધર્વૌ ચ હહા હુહૂઃ। રથસ્વનશ્ચ ગ્રામણ્યો રથચિત્રશ્ચ તાવુભૌ ।। ૫૨.

મેનકા અને સહજાન્ય, અને ગંધર્વ હહા અને હુહૂ; રથસ્વન અને મુખ્ય રથચિત્ર, બંને.

પૌરુષેયો ધવશ્ચૈવ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસયોઃ શુચિશુક્રયોઃ ।। ૫૨.

પૌરુષેય અને ધવ, એમ બે યાતુધાન કહેવામાં આવ્યા છે; એ બધા શુચિ અને શુક્ર માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

તતઃ સૂર્યે પુનસ્ત્વન્યા નિવસન્તીહ દેવતાઃ। ઇન્દ્રશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ચ અઙ્ગિરા ભૃગુરેવ ચ ।। ૫૨.

પછી ફરી, અન્ય દેવતાઓ સૂર્યમાં વસે છે: ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, અંગિરા અને ભૃગુ.

એલાપર્ણસ્તથા સર્પઃ શઙ્ખપાલશ્ચ તાવુભૌ। વિશ્વાવસૂગ્રસેનૌ ચ પ્રાતશ્ચૈવારુણશ્ચ હ ।। ૫૨.

એલાપર્ણ અને સાપ શંખપાલ, બંને; વિશ્વાવસુ અને ઉગ્રસેન, પ્રાત અને અરુણ પણ.

પ્રમ્લોચેતિ ચ વિખ્યાતા નિમ્લોચેતિ ચ તે ઉભે। યાતુધાનસ્તથા સર્પો વ્યાઘ્રઃ શ્વેતશ્ચ તાવુભૌ। નભોનભસ્યયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે ।। ૫૨.

પ્રમ્લોચા અને નિમ્લોચા, બંને પ્રસિદ્ધ; યાતુધાન અને સાપ, વ્યાઘ્ર અને શ્વેત, બંને; આ સમૂહ નભ અને નભસ્ય માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

શરદૃ-તૌ પુનઃ શુભ્રા વસન્તિ મુનિ દેવતાઃ। પર્જ્જન્યશ્ચાથ પૂષા ચ ભરદ્વાજઃ સગૌતમઃ ।। ૫૨.

શરદ ઋતુમાં પવિત્ર ઋષિઓ અને દેવતાઓ વસે છે; તેમજ પરજ્યન્ય, પુષાણ, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ પણ ત્યાં રહે છે.

વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વાસ્તથૈવ સુરભિશ્ચ યઃ। વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉભે તે શુભલક્ષણે ।। ૫૨.

વિશ્વાવસુ અને ગંધર્વો, તેમજ સુરભિ, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી — આ બંને શુભ લક્ષણવાળી અપ્સરાઓ પણ હાજર છે.

નાગ ઐરાવતશ્ચૈવ વિશ્રુતશ્ચ ધનઞ્જયઃ। સેનજિચ્ચ સુષેણશચવ સેનાનીર્ગ્રામણીશ્ચ તૌ ।। ૫૨.

નાગ એરાવત, પ્રસિદ્ધ ધનંજય, સેનાજિત, સુષેણ અને બંને સેનાપતિ ગ્રામણી પણ ત્યાં છે.

આપો વાતશ્ચ તાવેતૌ યાતુધાનાવુભૌ સ્મૃતૌ। વસન્ત્યેતે તુ વૈ સૂર્યે માસયોશ્ચ ઇષોર્જયોઃ ।। ૫૨.

પાણી અને પવન — આ બંને યાતુધાન તરીકે ઓળખાય છે; એ બધા સૂર્ય સાથે ઈષ અને ઊર્જા માસોમાં રહે છે.

હૈમન્તિકૌ તુ દ્વૌ માસૌ વસન્તિ તુ દિવાકરે। અંશો ભગશ્ચ દ્વાવેતૌ કશ્યપશ્ચ ઋતુશ્ચ હ ।। ૫૨.

હિમંતી ઋતુના બે મહિનામાં, અંશ અને ભગ, કશ્યપ અને ઋતુ — એ બધા સૂર્ય સાથે રહે છે.

ભુજઙ્ગશ્ચ મહાપઝઃ સર્પઃ કર્કોટકસ્તથા। ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વ ઊર્ણાયુશ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૫૨.

મહાપજ નામનો ભુજંગ, કર્કોટક નામનો સાપ, ચિત્રસેન ગંધર્વ અને ઊર્ણાયુ — આ બંને પણ ત્યાં છે.

ઉર્વશી વિપ્રચિત્તિશ્ચ તથૈવાપ્સરસૌ શુભે। તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ચ સેનાનીર્ગ્રામણીશ્ચ તૌ ।। ૫૨.

ઉર્વશી અને વિપ્રચિત્તિ, તેમજ બંને શુભ અપ્સરાઓ; તાર્ક્ષ્ય અને અરીષ્ટનેમિ, અને બંને સેનાપતિ ગ્રામણી પણ છે.

વિદ્યુત્સ્ફૂર્જ્જશ્ચ તાવુગ્રૌ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। સહે ચૈવ સહસ્યે ચ વસન્ત્યેતે દિવાકરે ।। ૫૨.

વિદ્યુત અને સ્પૂર્જ — આ બંને ભયાનક યાતુધાન કહેવાય છે; સહે અને સહસ્ય પણ સૂર્ય સાથે રહે છે.