વાયુપુરાણમ્

સ તસ્ય બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથો હ્યર્થવશેન તુ। અસઙ્ગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પરમગૈર્હયૈઃ ।। ૫૧.

એ રથ બ્રહ્માજીએ ખાસ હેતુથી બનાવેલું છે, એ અસ્પૃશ્ય છે, સોનાનું છે, દિવ્ય છે અને ઉત્તમ, ઝડપી ઘોડાઓ જોડાયેલા છે.

છન્દોભિર્વાજિરૂપૈસ્તુ યતઃ શુક્રસ્તતઃ સ્થિતઃ। વરુણસ્યન્દનસ્તેહ લક્ષણૈઃ સદૃશસ્તુ સઃ। તે નાઽસૌ સર્પતિવ્યોમ્નિ ભાસ્વતા તુ દિવાકરઃ ।। ૫૧.

છંદો ઘોડાની રૂપે ત્યાં જોડાયેલા છે, જેમાં આગળ શુક્ર છે; વરુણનું રથ પણ એ જ રીતે છે; એ રીતે તેજસ્વી સૂર્ય આકાશમાં સંચાર કરે છે.

અથેમાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય તુ। સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતાનિ યથા ક્રમમ્ ।। ૫૧.

હવે સૂર્યના રથના અંગો જણાવવામાં આવે છે, જે વર્ષના ભાગો અનુસાર ગોઠવાયેલા છે.

અહસ્તુ નાભિઃ સૂર્યસ્ય એકચક્રઃ સ વૈ સ્મૃતઃ। આરાઃ પઞ્ચર્ત્તવસ્તસ્ય નેમિઃ ષઢૃતવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૧.

દિવસ એ સૂર્યની નાભિ છે, જેને એક ચક્રીયું કહેવાય છે; એના પાંચ આરા ઋતુઓ છે અને છ ઋતુઓ એના નેમિ કહેવાય છે.

રથનીડઃ સ્મૃતો હ્યબ્દસ્ત્વયને કૂબરાવુભૌ । મુહૂર્તા બન્ધુરાસ્તસ્ય શમ્યા તસ્ય કલાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૧.

વર્ષ એ રથનું શરીર કહેવાય છે, અયન બંને ધૂરી છે; મુહૂર્તો એના બંધન છે અને શમીઓ એના અવયવ કહેવાય છે.

તસ્ય કાષ્ઠાઃ સ્મૃતા ઘોણા ઈષાદણ્ડઃ ક્ષણાંસ્તુ વૈ। નિમેષાશ્ચાનુકર્ષોઽસ્ય ઈષા ચાસ્ય લવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૧.

કાઠા એના ખૂંટા કહેવાય છે, ઈષાદંડ ક્ષણો છે; નિમેષો એનું માપ છે અને લવો એનું યોક કહેવાય છે.

રાત્રિર્વરૂથો ઘર્મોઽસ્ય ધ્વજ ઊર્દ્ધ્વસમુચ્છ્રિતઃ। યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય અર્થકામાવુભૌ સ્મૃતૌ ।। ૫૧.

રાત એ આવરણ છે, તાપ એનો ધ્વજ છે જે ઊંચે લહેરે છે; યુગ અને અક્ષના છેડા હેતુ અને ઇચ્છા તરીકે ઓળખાય છે.

સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાંસિ વહન્તે વામતો ધુરામ્। ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ અનુષ્ટુબ્ જગતી તથા ।। ૫૧.

સાત ઘોડાની રૂપે છંદો ડાબી બાજુ રથને ખેંચે છે: ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, અનુષ્ટુપ અને જગતી.

પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ ઉષ્ણિક્ ચૈવ તુ સપ્તમમ્। અક્ષે ચક્રં નિબદ્ધન્તુ ધ્રુવે ત્વક્ષઃ સમર્પિતઃ ।। ૫૧.

પંક્તિ, બૃહતી અને ઉષ્ણિક એ સાતમા છે; ચક્રીયું અક્ષ પર બાંધી દેવામાં આવ્યું છે અને અક્ષ ધ્રુવતારાથી જોડાયેલું છે.

સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહાક્ષો ભ્રમતિ ધ્રુવઃ। અક્ષઃ સહૈવ ચક્રેણ ભ્રમતેઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ ।। ૫૧.

અક્ષ અને ચક્રીયું સાથે ફરે છે, ધ્રુવ અક્ષ સાથે ફરે છે; અક્ષ અને ચક્રીયું બંને ધ્રુવતારા દ્વારા ફેરવાય છે.

એવમર્થ વશાત્તસ્ય સન્નિવેશો રથસ્ય તુ। તથા સંયોગભાગેન સંસિદ્ધો ભાસ્વરો રથઃ ।। ૫૧.

આ રીતે હેતુ અનુસાર રથની રચના થાય છે; અને એમ જોડાણથી તેજસ્વી રથ પૂર્ણ બને છે.

તેનાઽસૌ તરણિર્દેવસ્તરસા સર્પતે દિવિ। યુગાક્ષકોટિસમ્બદ્ધૌ રશ્મી દ્વૌ સ્યન્દનસ્ય હિ ।। ૫૧.

આ રીતે તેજસ્વી સૂર્યદેવ આકાશમાં ઝડપથી સંચાર કરે છે; રથના બે કિરણો યુગ અને અક્ષના છેડાઓ સાથે બંધાયેલા છે.

ધ્રુવેણ ભ્રમતો રશ્મી વિચક્રયુગયોસ્તુ વૈ। ભ્રમતો મણ્ડલાનિ સ્યુઃ ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ ।। ૫૧.

જ્યારે કિરણો ધ્રુવ અને બંને ચક્રીયું સાથે ફરે છે, ત્યારે આકાશમાં સંચરતા રથના વર્તુળો સર્જાય છે.

યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય તુ। ધ્રુવેણ સંગૃહીતે વૈ દ્વિચક્રશ્વેતરજ્જુવત્ ।। ૫૧.

એ રથના જૂથના બે છેડા તેના જમણા બાજુએ છે, જે ધ્રુવ દ્વારા પકડાયેલા છે, અને એ રથને બે ચક્કા છે, જે સફેદ દોરડાંથી બંધાયેલા છે.

ભ્રમન્તમનુગચ્છેતાં ધ્રુવં રશ્મી તુ તાવુભૌ । યુગાક્ષ કોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ।। ૫૧.

એ બંને કિરણો ધ્રુવને ફરે છે ત્યારે તેની સાથે ચાલે છે; એ જૂથના છેડા એ રથ માટે પવનની લહેરો સમાન છે.

કીલાસક્તો યથા રજ્જુર્ભ્રમતે સર્વતો દિશમ્। હ્રસતસ્તસ્ય રશ્મી તૌ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે ।। ૫૧.

જેમ ખૂંટા સાથે બંધાયેલું દોરડું દરેક દિશામાં ફરે છે, તેમ ઉત્તરાયણમાં એ બંને કિરણો વર્તુળોમાં સંકુચાય છે.

વર્દ્ધેતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ। ધ્રુવેણ સંગૃહીતૌ તુ રસ્મી વૈ નયતો રવિમ્ ।। ૫૧.

અને દક્ષિણાયન દરમિયાન, જ્યારે વર્તુળો ફરે છે, ત્યારે એ કિરણો લંબાય છે; એ કિરણો ધ્રુવ દ્વારા પકડાયેલા છે અને સૂર્યને આગળ લઈ જાય છે.

આકૃષ્યેતે યદા તૌ વૈ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતૌ। તદા સોઽભ્યન્તરં સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ।। ૫૧.

જ્યારે એ બંને, ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર કરાયેલા, અંદર ખેંચાય છે, ત્યારે સૂર્ય અંદરથી વર્તુળોમાં ફરતો જાય છે.

અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્ । ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ ।। ૫૧.

બન્ને બાજુએ એંસી સો વર્તુળો પાર કરીને, જ્યારે ધ્રુવ એ બંને કિરણોમાંથી છોડે છે, ત્યારે સૂર્ય ફરી પાછો આવે છે.

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ। ઉદ્વેષ્ટયન્ સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ ।। ૫૧.

એ જ રીતે, સૂર્ય બહારના વર્તુળોમાં ફરે છે, ઝડપથી ફરતો જઈને એ વર્તુળો પાર કરે છે.

સ રથોઽધિષ્ઠિતો દેવૈરાદિત્યૈઋષિભિસ્તથા। ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ ।। ૫૨.

એ રથ પર દેવતાઓ, આદિત્યો, ઋષિઓ, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, મુખ્યો, સાપો અને રાક્ષસો બિરાજે છે.

એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ક્રમેણ તુ। ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતિઃ ।। ૫૨.

આ બધા સૂર્યમાં, બે-બે મહિના ક્રમશઃ, ધાતા, અર્યમા, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને પ્રજાપતિ રહે છે.

ઉરગો વાસુકિશ્ચૈવ સઙ્કીર્ણારશ્ચ તાવુભૌ। તુમ્બુરુર્નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ ।। ૫૨.

સાપ વાસુકિ અને સંકર્ણ, બંને; તુંબુરુ અને નારદ, ગાનમાં શ્રેષ્ઠ એવા બે ગંધર્વો છે.

ક્રતુસ્થલ્યપ્સરાશ્ચૈવ તથા વૈ પુઞ્જિકસ્થલી। ગ્રામણી રથકૃચ્છ્રશ્ચ તપોર્યશ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૫૨.

ક્રતુસ્થલી અને અપ્સરા, તેમજ પુંજિકસ્થલી; મુખ્ય રથકૃચ્છ્ર અને તપોર્ય, બંને.

રક્ષો હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। મધુમાધવયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે ।। ૫૨.

રાક્ષસ હેતી અને પ્રહેતી, અને બે યાતુધાન, એમ કહેવામાં આવ્યા છે; આ સમૂહ મધુ અને માધવ માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

વાસન્તૌ ગ્રૈષ્મિકૌ માસૌ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ હ। ઋષિરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ તક્ષકો રમ્ભ એવ ચ ।। ૫૨.

વસંત અને ગ્રીષ્મ માસોમાં મિત્ર અને વરુણ, ઋષિ અત્રિ અને વસિષ્ઠ, સાપ તક્ષક અને રંભા રહે છે.

મેનકા સહજન્યા ચ ગન્ધર્વૌ ચ હહા હુહૂઃ। રથસ્વનશ્ચ ગ્રામણ્યો રથચિત્રશ્ચ તાવુભૌ ।। ૫૨.

મેનકા અને સહજાન્ય, અને ગંધર્વ હહા અને હુહૂ; રથસ્વન અને મુખ્ય રથચિત્ર, બંને.

પૌરુષેયો ધવશ્ચૈવ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ। એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસયોઃ શુચિશુક્રયોઃ ।। ૫૨.

પૌરુષેય અને ધવ, એમ બે યાતુધાન કહેવામાં આવ્યા છે; એ બધા શુચિ અને શુક્ર માસોમાં સૂર્યમાં વસે છે.

તતઃ સૂર્યે પુનસ્ત્વન્યા નિવસન્તીહ દેવતાઃ। ઇન્દ્રશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ચ અઙ્ગિરા ભૃગુરેવ ચ ।। ૫૨.

પછી ફરી, અન્ય દેવતાઓ સૂર્યમાં વસે છે: ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, અંગિરા અને ભૃગુ.