વાયુપુરાણમ્

તસ્યાવિષ્પન્દજન્તોયં દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ। શીકરં સમ્પ્રમુઞ્ચન્તિ નીહાર ઇતિ સ સ્મૃતઃ ।। ૫૧.

એ પરિવહના સ્થિર જળમાંથી, દિશાના હાથીઓ પોતાના પહોળા સુંડથી શીતળ છાંટ છોડે છે, જેને ધુમ્મસ કહે છે.

દક્ષિણેન ગિરિર્યોઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ। ઉદગ્ હિમવતઃ શૈલાદુત્તરસ્ય ચ દક્ષિણે। પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં નગરં તત્ર વૈ સ્મૃતમ્ ।। ૫૧.

દક્ષિણ તરફ હેમકૂટ નામનો પર્વત છે. હિમવતના ઉત્તર અને ઉત્તર પ્રદેશના દક્ષિણમાં પુંડ્ર નામનું શહેર છે.

તસ્મિન્નિપતિતં વર્ષં યત્તુષારસમુદ્ભવમ્ । તતસ્તદાવહો વાયુર્હિમશૈલાત્ સમુદ્વહન્। આનયત્યાત્મયોગેન સિઞ્ચમાનો મહાગિરિમ્ ।। ૫૧.

ત્યાં પડેલો તુષારથી ઉત્પન્ન વરસાદ, પછી વાયુ હિમશૈલ પરથી ઉઠાવી, પોતાની શક્તિથી મહાપર્વત પર વરસાવે છે.

હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્। ઇહાભ્યેતિ તતઃ પશ્ચાદપરાન્તવિવૃદ્ધયે ।। ૫૧.

હિમવતને પાર કરીને, જે વરસાદ બાકી રહે છે, તે અહીં આવે છે અને પછી પશ્ચિમ પ્રદેશની વૃદ્ધિ માટે જાય છે.

મેઘાવાપ્યાયતશ્ચૈવ સર્વમેતત્ પ્રકીર્ત્તિતમ્ । સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટિનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે ।। ૫૧.

આ રીતે મેઘોના વિસ્તરણનું વર્ણન થયું. ખરેખર, વરસાદના સર્જક તરીકે માત્ર સૂર્યને જ માનવામાં આવે છે.

ધ્રુવેણા વેષ્ટિતઃ સૂર્યસ્તાભ્યાં વૃષ્ટિઃ પ્રવર્ત્તતે। ધ્રુવેણાવેષ્ટિતો વાયુર્વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ ।। ૫૧.

ધ્રુવતારાની આસપાસ સૂર્ય ફરતો હોવાથી એ બંનેથી વરસાદ થાય છે; અને ધ્રુવતારાની આસપાસ પવન ફરતો હોવાથી એ વરસાદ પાછો ખેંચાઈ જાય છે.

ગ્રહાન્નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે । વારસ્યાન્તે વિશત્યર્કં ધ્રુવેણ પરિવેષ્ટિતમ્ ।। ૫૧.

ગ્રહો અને સૂર્યમાંથી નીકળી, આખા નક્ષત્રમંડળમાં દિવસના અંતે એ ધ્રુવતારાથી ઘેરાયેલા સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે.

અતઃ સૂર્યરથસ્યાથ સન્નિવેશં નિબોધત। સંસ્થિતૈનૈકચક્રેણ પઞ્ચારેણ ત્રિનાભિના ।। ૫૧.

હવે સૂર્યના રથની રચના સાંભળો: એ એક ચક્રીયું, પાંચ આરાવાળું અને ત્રણ નાભીવાળું છે.

હિરણ્મયેન ભગવાન્ પર્વણા તુ મહૌજસા। નષ્ટવર્ત્માન્ધકારેણ ષટ્‌પ્રકારૈકનેમિના। ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પ્પતિ ।। ૫૧.

પ્રભુ સૂર્ય મહા તેજસ્વી છે, એનું રથ સોનાની ધૂરીવાળું છે, એનું માર્ગ અંધકારમાં ગુમ થયેલું છે, છ પ્રકારની એક જ નેમિવાળું અને તેજસ્વી ચક્રીયું છે.

દશ યોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામતઃ સ્મૃતઃ। દ્વિગુણોઽસ્ય રથોપસ્થાદીષાદણ્ડપ્રમાણતઃ ।। ૫૧.

એ રથની લંબાઈ અને પહોળાઈ દસ હજાર યોજન કહેવાય છે; અને એના મંચનું માપ ધૂરીના ધોરણે એના કરતાં બમણું છે.

સ તસ્ય બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથો હ્યર્થવશેન તુ। અસઙ્ગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પરમગૈર્હયૈઃ ।। ૫૧.

એ રથ બ્રહ્માજીએ ખાસ હેતુથી બનાવેલું છે, એ અસ્પૃશ્ય છે, સોનાનું છે, દિવ્ય છે અને ઉત્તમ, ઝડપી ઘોડાઓ જોડાયેલા છે.

છન્દોભિર્વાજિરૂપૈસ્તુ યતઃ શુક્રસ્તતઃ સ્થિતઃ। વરુણસ્યન્દનસ્તેહ લક્ષણૈઃ સદૃશસ્તુ સઃ। તે નાઽસૌ સર્પતિવ્યોમ્નિ ભાસ્વતા તુ દિવાકરઃ ।। ૫૧.

છંદો ઘોડાની રૂપે ત્યાં જોડાયેલા છે, જેમાં આગળ શુક્ર છે; વરુણનું રથ પણ એ જ રીતે છે; એ રીતે તેજસ્વી સૂર્ય આકાશમાં સંચાર કરે છે.

અથેમાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય તુ। સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતાનિ યથા ક્રમમ્ ।। ૫૧.

હવે સૂર્યના રથના અંગો જણાવવામાં આવે છે, જે વર્ષના ભાગો અનુસાર ગોઠવાયેલા છે.

અહસ્તુ નાભિઃ સૂર્યસ્ય એકચક્રઃ સ વૈ સ્મૃતઃ। આરાઃ પઞ્ચર્ત્તવસ્તસ્ય નેમિઃ ષઢૃતવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૧.

દિવસ એ સૂર્યની નાભિ છે, જેને એક ચક્રીયું કહેવાય છે; એના પાંચ આરા ઋતુઓ છે અને છ ઋતુઓ એના નેમિ કહેવાય છે.

રથનીડઃ સ્મૃતો હ્યબ્દસ્ત્વયને કૂબરાવુભૌ । મુહૂર્તા બન્ધુરાસ્તસ્ય શમ્યા તસ્ય કલાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૧.

વર્ષ એ રથનું શરીર કહેવાય છે, અયન બંને ધૂરી છે; મુહૂર્તો એના બંધન છે અને શમીઓ એના અવયવ કહેવાય છે.

તસ્ય કાષ્ઠાઃ સ્મૃતા ઘોણા ઈષાદણ્ડઃ ક્ષણાંસ્તુ વૈ। નિમેષાશ્ચાનુકર્ષોઽસ્ય ઈષા ચાસ્ય લવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૧.

કાઠા એના ખૂંટા કહેવાય છે, ઈષાદંડ ક્ષણો છે; નિમેષો એનું માપ છે અને લવો એનું યોક કહેવાય છે.

રાત્રિર્વરૂથો ઘર્મોઽસ્ય ધ્વજ ઊર્દ્ધ્વસમુચ્છ્રિતઃ। યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય અર્થકામાવુભૌ સ્મૃતૌ ।। ૫૧.

રાત એ આવરણ છે, તાપ એનો ધ્વજ છે જે ઊંચે લહેરે છે; યુગ અને અક્ષના છેડા હેતુ અને ઇચ્છા તરીકે ઓળખાય છે.

સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાંસિ વહન્તે વામતો ધુરામ્। ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ અનુષ્ટુબ્ જગતી તથા ।। ૫૧.

સાત ઘોડાની રૂપે છંદો ડાબી બાજુ રથને ખેંચે છે: ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, અનુષ્ટુપ અને જગતી.

પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ ઉષ્ણિક્ ચૈવ તુ સપ્તમમ્। અક્ષે ચક્રં નિબદ્ધન્તુ ધ્રુવે ત્વક્ષઃ સમર્પિતઃ ।। ૫૧.

પંક્તિ, બૃહતી અને ઉષ્ણિક એ સાતમા છે; ચક્રીયું અક્ષ પર બાંધી દેવામાં આવ્યું છે અને અક્ષ ધ્રુવતારાથી જોડાયેલું છે.

સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહાક્ષો ભ્રમતિ ધ્રુવઃ। અક્ષઃ સહૈવ ચક્રેણ ભ્રમતેઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ ।। ૫૧.

અક્ષ અને ચક્રીયું સાથે ફરે છે, ધ્રુવ અક્ષ સાથે ફરે છે; અક્ષ અને ચક્રીયું બંને ધ્રુવતારા દ્વારા ફેરવાય છે.

એવમર્થ વશાત્તસ્ય સન્નિવેશો રથસ્ય તુ। તથા સંયોગભાગેન સંસિદ્ધો ભાસ્વરો રથઃ ।। ૫૧.

આ રીતે હેતુ અનુસાર રથની રચના થાય છે; અને એમ જોડાણથી તેજસ્વી રથ પૂર્ણ બને છે.

તેનાઽસૌ તરણિર્દેવસ્તરસા સર્પતે દિવિ। યુગાક્ષકોટિસમ્બદ્ધૌ રશ્મી દ્વૌ સ્યન્દનસ્ય હિ ।। ૫૧.

આ રીતે તેજસ્વી સૂર્યદેવ આકાશમાં ઝડપથી સંચાર કરે છે; રથના બે કિરણો યુગ અને અક્ષના છેડાઓ સાથે બંધાયેલા છે.

ધ્રુવેણ ભ્રમતો રશ્મી વિચક્રયુગયોસ્તુ વૈ। ભ્રમતો મણ્ડલાનિ સ્યુઃ ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ ।। ૫૧.

જ્યારે કિરણો ધ્રુવ અને બંને ચક્રીયું સાથે ફરે છે, ત્યારે આકાશમાં સંચરતા રથના વર્તુળો સર્જાય છે.

યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય તુ। ધ્રુવેણ સંગૃહીતે વૈ દ્વિચક્રશ્વેતરજ્જુવત્ ।। ૫૧.

એ રથના જૂથના બે છેડા તેના જમણા બાજુએ છે, જે ધ્રુવ દ્વારા પકડાયેલા છે, અને એ રથને બે ચક્કા છે, જે સફેદ દોરડાંથી બંધાયેલા છે.

ભ્રમન્તમનુગચ્છેતાં ધ્રુવં રશ્મી તુ તાવુભૌ । યુગાક્ષ કોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ।। ૫૧.

એ બંને કિરણો ધ્રુવને ફરે છે ત્યારે તેની સાથે ચાલે છે; એ જૂથના છેડા એ રથ માટે પવનની લહેરો સમાન છે.

કીલાસક્તો યથા રજ્જુર્ભ્રમતે સર્વતો દિશમ્। હ્રસતસ્તસ્ય રશ્મી તૌ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે ।। ૫૧.

જેમ ખૂંટા સાથે બંધાયેલું દોરડું દરેક દિશામાં ફરે છે, તેમ ઉત્તરાયણમાં એ બંને કિરણો વર્તુળોમાં સંકુચાય છે.

વર્દ્ધેતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ। ધ્રુવેણ સંગૃહીતૌ તુ રસ્મી વૈ નયતો રવિમ્ ।। ૫૧.

અને દક્ષિણાયન દરમિયાન, જ્યારે વર્તુળો ફરે છે, ત્યારે એ કિરણો લંબાય છે; એ કિરણો ધ્રુવ દ્વારા પકડાયેલા છે અને સૂર્યને આગળ લઈ જાય છે.

આકૃષ્યેતે યદા તૌ વૈ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતૌ। તદા સોઽભ્યન્તરં સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ।। ૫૧.

જ્યારે એ બંને, ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર કરાયેલા, અંદર ખેંચાય છે, ત્યારે સૂર્ય અંદરથી વર્તુળોમાં ફરતો જાય છે.

અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્ । ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ ।। ૫૧.

બન્ને બાજુએ એંસી સો વર્તુળો પાર કરીને, જ્યારે ધ્રુવ એ બંને કિરણોમાંથી છોડે છે, ત્યારે સૂર્ય ફરી પાછો આવે છે.