વાયુપુરાણમ્

મેહનાચ્ચ મિહેર્દ્ધાતોર્મેઘત્વં વ્યઞ્જયન્તિ ચ। ન ભ્રશ્યન્તિ યતસ્ત્વાપસ્તદભ્રં કવયો વિદુઃ ।। ૫૧.

વરસાદ પડવાથી વાદળનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે; અને જ્યાં સુધી પાણી નીચે પડતું નથી, ત્યાં સુધી જ્ઞાની લોકો તેને વાદળ કહે છે.

મેઘાનાં પુનરુત્પત્તિસ્ત્રિવિધા યોનિરુચ્યતે। આગ્નેયા બ્રહ્મજાશ્ચૈવ પક્ષજાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ। ત્રિધા ઘનાઃ સમાખ્યાતાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ સમ્ભવમ્ ।। ૫૧.

વાદળોની ઉત્પત્તિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે: અગ્નિથી, બ્રહ્માથી અને પાંખોથી ઉત્પન્ન — આ અલગ અલગ પ્રકાર છે. વાદળો ત્રણ પ્રકારના ગણાય છે; હવે હું તેમનો ઉદ્ભવ સમજાવું છું.

આગ્નેયાસ્ત્વર્ણજાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં તસ્માત્ પ્રવર્ત્તનમ્। શીતદુર્દિનવાતા યે સ્વગુણાસ્તે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૧.

અગ્નિથી ઉત્પન્ન વાદળોને અગ્નિજન્ય કહેવાય છે, તેમનું કાર્ય પણ એથી જ થાય છે; અને જે વાદળો ઠંડી, ખરાબ હવામાન અને પવનવાળા હોય છે, તેઓ પોતાના સ્વભાવમાં રહે છે.

મહિષાશ્ચ વરાહાશ્ચ મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ। ભૂત્વા ધરણિમભ્યેત્ય વિચરન્તિ રમન્તિ ચ ।। ૫૧.

મહિષ, વરાહ અને ઉન્મત્ત હાથીઓ રૂપ ધારણ કરી, ધરતી પર આવી, ફરે છે અને આનંદ માણે છે.

જીમૂતા નામ તે મેઘા એતેભ્યો જીવસમ્ભવાઃ। વિદ્યુદ્ગુણવિહીનાશ્ચ જલધારાવલમ્બિનઃ ।। ૫૧.

આ વાદળોને જીમૂત કહે છે; એમાંથી જીવ ઉત્પન્ન થાય છે. એમાં વીજળીનું ગુણ નથી અને પાણીની ધારો વડે ટકેલા છે.

મૂકા ઘના મહાકાયા પ્રવાહસ્ય વશાનુગાઃ। ક્રોશમાત્રાચ્ચ વર્ષન્તિ ક્રોશાર્દ્ધાદપિ વા પુનઃ ।। ૫૧.

મૂક, વિશાળ વાદળો પવનની દિશામાં ચાલે છે અને એક ક્રોશ અથવા અડધા ક્રોશ દૂરથી વરસાદ વરસાવે છે.

પર્વતાગ્રનિતમ્બેષુ વર્ષન્તિ ચ રમન્તિ ચ। બલાકાગર્ભદાશ્ચૈવ બલાકાગર્ભધારિણઃ ।। ૫૧.

એ વાદળો પર્વતોની ટેકરીઓ અને શિખરો પર વરસાદ વરસાવે છે અને આનંદ માણે છે; અને જે વાદળો બલાકાનું ગર્ભ ધરાવે છે, એ પણ.

બ્રહ્મજાનામ તે મેઘા બ્રહ્મનિઃશ્વાસસમ્ભવાઃ। તે હિ વિદ્યુદ્ગુણોપેતાઃ સ્તનયન્તિ સ્વનપ્રિયાઃ ।। ૫૧.

હે મેઘો, અમે તમને બ્રહ્માના શ્વાસથી જન્મેલા જાણીએ છીએ. તમે વીજળીના ગુણથી યુક્ત છો અને ધ્વનિમાં આનંદ માણતા ગર્જના કરો છો.

તેષાં શબ્દપ્રણાદેન ભૂમિઃ સ્વાઙ્ગરુહોદ્ઘમા। રાજ્ઞી રાજ્ઞાભિષિક્તેવ પુનર્યૌવનમશ્રુતે। તેષ્વિયં પ્રીતિમાસક્તા ભૂતાનાં જીવિતોદ્ભવા ।। ૫૧.

તમારા ગર્જનાથી ધરતી પર વનસ્પતિ ઉગે છે, જાણે રાજાએ રાણીનું પુનઃ અભિષેક કર્યું હોય અને તેણીએ ફરી યુવાની મેળવી હોય. ધરતીને આ મેઘો પ્રત્યે ખૂબ પ્રેમ છે, કારણ કે તમામ જીવોનું જીવન એમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

જીમૂતા નામ તે મેઘાસ્તેભ્યો જીવસ્ય સમ્ભવઃ। દ્વિતીયં પ્રવહં વાયું મેઘાસ્તે તુ સમાશ્રિતાઃ ।। ૫૧.

આ મેઘોને જીમૂત કહે છે અને એમાંથી જ જીવનનું ઉદ્ભવ થાય છે. આ મેઘો બીજું પ્રવાહવાળો વાયુ આધાર રાખે છે.

એતે યોજનમાત્રાચ્ચ સાર્દ્ધાર્દ્ધાન્નિષ્કૃતાદપિ। વૃષ્ટિસર્ગસ્તથા તેષાં ધારાસારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। પુષ્કરાવર્ત્તકા નામ યે મેઘાઃ પક્ષસમ્ભવાઃ ।। ૫૧.

એક યોજન અને અડધા જેટલા અંતરથી પણ, કે તેથી વધુ દૂરથી, આ મેઘો વરસાદ વરસાવે છે. તેમના ધારા સતત વહે છે. પંખોથી ઉત્પન્ન થયેલા મેઘોને પુષ્કરાવર્તક કહે છે.

શક્રેણ પક્ષાશ્છિન્ના યે પર્વતાનાં મહોજસામ્। કામગાનાં પ્રવૃદ્ધાનાં ભૂતાનાં શિવમિચ્છતા ।। ૫૧.

ઇન્દ્રે જેઓના પાંખો કાપી નાખ્યા, એવા મહાન પર્વતો, જે ઇચ્છા મુજબ ફરી શકે અને વધતા રહે, તેઓ સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે હતા.

પુષ્કરા નામ તે મેઘા બૃહન્તસ્તોય મત્સરાઃ। પુષ્કરાવર્ત્તકાસ્તેન કારણેનેહ શબ્દિતાઃ ।। ૫૧.

આ મહાન મેઘોને પુષ્કર કહે છે, તેઓ વિશાળ છે અને પાણીથી ભરેલા છે, અને પરસ્પર સ્પર્ધામાં રહે છે. તેથી તેમને પુષ્કરાવર્તક કહેવામાં આવે છે.

નાનારૂપધરાશ્ચૈવ મહાઘોરતરાશ્ચ તે। કલ્પાન્તવૃષ્ટેઃ સ્રષ્ટારઃ સંવર્ત્તાગ્નેર્નિયામકાઃ ।। ૫૧.

આ મેઘો અનેક રૂપ ધારણ કરે છે અને અત્યંત ભયાનક છે. તેઓ યુગના અંતે વરસાદ લાવે છે અને સંહારક અગ્નિને નિયંત્રિત કરે છે.

વર્ષન્ત્યેતે યુગાન્તેષુ તૃતીયાસ્તે પ્રકીર્ત્તિતાઃ। અનેકરૂપસંસ્થાનાઃ પૂરયન્તો મહીતલમ્ । વાયું પરં વહન્તઃ સ્યુરાશ્રિતાઃ કલ્પસાધકાઃ ।। ૫૧.

આ ત્રીજા પ્રકારના મેઘો યુગના અંતે વરસાદ વરસાવે છે, અનેક રૂપ અને આકાર ધારણ કરે છે, ધરતીને પૂરતી ભરી દે છે, પરમ વાયુને ધારે છે અને કલ્પના કાર્યમાં સ્થિર છે.

યાન્યસ્યાણ્ડકપાલસ્ય પ્રાકૃતસ્યાભવંસ્તદા। તસ્માદ્બ્રહ્મા સમુત્પન્નશ્ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયમ્ભુવઃ। તાન્યેવાણ્ડકપાલસ્ય સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૧.

જ્યારે બ્રહ્માંડના આવરણમાંથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું, એમાંથી સ્વયંભૂ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા જન્મ્યા. એ બધા મેઘો બ્રહ્માંડના આવરણના કહેવાય છે.

તેષામાપ્યાયનં ધૂમઃ સર્વેષામવિશેષતઃ । તેષાં શ્રેષ્ઠસ્તુ પર્જ્જન્યશ્ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ ।। ૫૧.

આ બધા મેઘો માટે ધૂમ્ર જ પોષણરૂપ છે. એમાં પરજ્યન્ય શ્રેષ્ઠ છે અને ચાર દિશાના ગજ પણ છે.

ગજાનાં પર્વતાનાઞ્ચ મેઘાનાં ભોગિભિઃ સહ। કુલમેકં પૃથગ્ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્ ।। ૫૧.

હાથી, પર્વતો, મેઘો અને સાપો, એ બધાની એક જ જાતિ ગણાય છે અને તેમનો મૂળ સ્ત્રોત પાણી જ છે.

પર્જન્યો દિગ્ગજાશ્ચૈવ હેમન્તે શીતસમ્ભવાઃ। તુષારવૃષ્ટિં વર્ષન્તિ સર્વસસ્યવિવૃદ્ધયે ।। ૫૧.

પરજ્યન્ય અને દિશાના હાથીઓ, શિયાળામાં ઠંડીથી ઉત્પન્ન થઈ, તુષારવૃષ્ટિ વરસાવે છે, જે સર્વ પાકના વૃદ્ધિ માટે છે.

શ્રેષ્ઠઃ પરિવહો નામ તેષાં વાયુરપાશ્રયઃ। યોઽસૌ બિભર્ત્તિ ભગવાન્ ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્। દિવ્યામતિજલાં પુણ્યાં વિદ્યાં સ્વર્ગપથિસ્થિતામ્ ।। ૫૧.

એમાં શ્રેષ્ઠ વાયુ પરિવહો કહેવાય છે, જે જળનો આધાર છે. એ ભગવાન આકાશગામી, પવિત્ર અને સ્વર્ગમાર્ગ પર સ્થિત ગંગાને ધારણ કરે છે.

તસ્યાવિષ્પન્દજન્તોયં દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ। શીકરં સમ્પ્રમુઞ્ચન્તિ નીહાર ઇતિ સ સ્મૃતઃ ।। ૫૧.

એ પરિવહના સ્થિર જળમાંથી, દિશાના હાથીઓ પોતાના પહોળા સુંડથી શીતળ છાંટ છોડે છે, જેને ધુમ્મસ કહે છે.

દક્ષિણેન ગિરિર્યોઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ। ઉદગ્ હિમવતઃ શૈલાદુત્તરસ્ય ચ દક્ષિણે। પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં નગરં તત્ર વૈ સ્મૃતમ્ ।। ૫૧.

દક્ષિણ તરફ હેમકૂટ નામનો પર્વત છે. હિમવતના ઉત્તર અને ઉત્તર પ્રદેશના દક્ષિણમાં પુંડ્ર નામનું શહેર છે.

તસ્મિન્નિપતિતં વર્ષં યત્તુષારસમુદ્ભવમ્ । તતસ્તદાવહો વાયુર્હિમશૈલાત્ સમુદ્વહન્। આનયત્યાત્મયોગેન સિઞ્ચમાનો મહાગિરિમ્ ।। ૫૧.

ત્યાં પડેલો તુષારથી ઉત્પન્ન વરસાદ, પછી વાયુ હિમશૈલ પરથી ઉઠાવી, પોતાની શક્તિથી મહાપર્વત પર વરસાવે છે.

હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્। ઇહાભ્યેતિ તતઃ પશ્ચાદપરાન્તવિવૃદ્ધયે ।। ૫૧.

હિમવતને પાર કરીને, જે વરસાદ બાકી રહે છે, તે અહીં આવે છે અને પછી પશ્ચિમ પ્રદેશની વૃદ્ધિ માટે જાય છે.

મેઘાવાપ્યાયતશ્ચૈવ સર્વમેતત્ પ્રકીર્ત્તિતમ્ । સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટિનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે ।। ૫૧.

આ રીતે મેઘોના વિસ્તરણનું વર્ણન થયું. ખરેખર, વરસાદના સર્જક તરીકે માત્ર સૂર્યને જ માનવામાં આવે છે.

ધ્રુવેણા વેષ્ટિતઃ સૂર્યસ્તાભ્યાં વૃષ્ટિઃ પ્રવર્ત્તતે। ધ્રુવેણાવેષ્ટિતો વાયુર્વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ ।। ૫૧.

ધ્રુવતારાની આસપાસ સૂર્ય ફરતો હોવાથી એ બંનેથી વરસાદ થાય છે; અને ધ્રુવતારાની આસપાસ પવન ફરતો હોવાથી એ વરસાદ પાછો ખેંચાઈ જાય છે.

ગ્રહાન્નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે । વારસ્યાન્તે વિશત્યર્કં ધ્રુવેણ પરિવેષ્ટિતમ્ ।। ૫૧.

ગ્રહો અને સૂર્યમાંથી નીકળી, આખા નક્ષત્રમંડળમાં દિવસના અંતે એ ધ્રુવતારાથી ઘેરાયેલા સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે.

અતઃ સૂર્યરથસ્યાથ સન્નિવેશં નિબોધત। સંસ્થિતૈનૈકચક્રેણ પઞ્ચારેણ ત્રિનાભિના ।। ૫૧.

હવે સૂર્યના રથની રચના સાંભળો: એ એક ચક્રીયું, પાંચ આરાવાળું અને ત્રણ નાભીવાળું છે.

હિરણ્મયેન ભગવાન્ પર્વણા તુ મહૌજસા। નષ્ટવર્ત્માન્ધકારેણ ષટ્‌પ્રકારૈકનેમિના। ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પ્પતિ ।। ૫૧.

પ્રભુ સૂર્ય મહા તેજસ્વી છે, એનું રથ સોનાની ધૂરીવાળું છે, એનું માર્ગ અંધકારમાં ગુમ થયેલું છે, છ પ્રકારની એક જ નેમિવાળું અને તેજસ્વી ચક્રીયું છે.