વાયુપુરાણમ્

સન્ધારણાર્થં ભૂતાનાં માયૈષા વિશ્વનિર્મિતા। અનયા માયયા વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૫૧.

આ બધું જીવજંતુઓના જીવતર માટે જગતમાં સર્જાયેલી માયા છે; આ માયાથી આખું ત્રિલોક, ચાલતું અને અચળ બધું વ્યાપેલું છે.

વિશ્વેશો લોકકૃદ્દેવઃ સહસ્રાંશુઃ પ્રજાપતિઃ। ધાતા કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય પ્રભુ ર્વિષ્ણુર્દિવાકરઃ ।। ૫૧.

વિશ્વના સ્વામી, જગતના સર્જનહાર, હજારો કિરણો ધરાવનારો દેવ, પ્રજાપતિ, આખા જગતને પોષણારો, સર્વશક્તિમાન — એ વિષ્ણુ, એટલે સૂર્ય.

સર્વલૌકિકમમ્ભો વૈ યત્સોમાન્નભસઃ સ્નુતમ્। સોમાધારં જગત્સર્વમેતત્તથ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૫૧.

આકાશમાંથી જે પાણી ધરતી પર પડે છે, તેને સોમ કહેવાય છે; આખું જગત સોમ પર આધાર રાખે છે — આ સાચું છે.

સૂર્યાદુષ્ણં નિસ્રવતે સોમાચ્છીતં પ્રવર્ત્તતે। શીતોષ્ણવીર્યૌ દ્વાવેતૌ યુક્તૌ ધારયતો જગત્ ।। ૫૧.

સૂર્યમાંથી ઉષ્ણતા વહે છે અને ચંદ્રથી ઠંડક ફેલાય છે; ઉષ્ણતા અને ઠંડક, આ બે શક્તિઓ મળીને જગતને ટકાવી રાખે છે.

સોમાધારા નદી ગઙ્ગા પવિત્રા વિમલોદકા। સોમપુત્રપુરોગાશ્ચ મહાનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૫૧.

ગંગા નદી, પવિત્ર અને શુદ્ધ પાણીવાળી, સોમનું આધાર છે; અને સોમના પુત્રો વડે આગળ વધતી મહાનદીઓ પણ.

સર્વભૂતશરીરેષુ આપો હ્યનુગતાશ્ચ યાઃ । તેષુ સન્દહ્યમાનેષુ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ। ધૂમભૂતાસ્તુ તા આપો નિષ્ક્રામન્તીહ સર્વશઃ ।। ૫૧.

બધા જીવજંતુઓના શરીરમાં જે પાણી છે, જ્યારે એ ચાલતાં કે અચળ જીવ સડતાં હોય ત્યારે એ પાણી ધૂમાડા બનીને બધે વિખેરી જાય છે.

તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમત્રામ્ભસાં સ્મૃતમ્ । આર્કન્તેજો હિ ભૂતેભ્યો હ્યાદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્ ।। ૫૧.

એમાંથી જ વાદળો ઊભાં થાય છે; આ જ પાણીનું સ્થાન કહેવાય છે. સૂર્ય પોતાની કિરણોથી તત્વોમાંથી પાણી ખેંચે છે.

સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ। યતસ્ત્વૃતુવશાત્ કાલે પરિવર્ત્તો દિવાકરઃ। યચ્છત્યપો હિ મેઘેભ્યઃ શુક્લાઃ શુક્લગભસ્તિભિઃ ।। ૫૧.

સમુદ્રમાંથી પવનના સંગાથે કિરણો પાણી લઈ જાય છે; પછી ઋતુ અને સમય પ્રમાણે સૂર્ય ફેરફાર લાવે છે અને ચમકતી સફેદ કિરણોથી વાદળોને પાણી આપે છે.

અભ્રસ્થા પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ। સર્વભૂતહિતાર્થાય વાયુભિશ્ચ સમન્તતઃ ।। ૫૧.

વાદળમાં રહેલું પાણી પવનથી ઉથલાય છે અને બધાં જીવજંતુઓના હિત માટે, પવન દ્વારા સર્વત્ર વરસે છે.

તતો વર્ષતિ ષણ્માસાન્ સર્વભૂતવિવૃદ્ધયે। વાયવ્યં સ્તનિતઞ્ચૈવ વૈદ્યુતઞ્ચાગ્નિસંભવમ્ ।। ૫૧.

પછી છ મહિના સુધી બધાં જીવજંતુઓની વૃદ્ધિ માટે વરસાદ પડે છે, પવનથી ધ્વનિત ગર્જના અને અગ્નિથી ઉત્પન્ન વીજળી સાથે.

મેહનાચ્ચ મિહેર્દ્ધાતોર્મેઘત્વં વ્યઞ્જયન્તિ ચ। ન ભ્રશ્યન્તિ યતસ્ત્વાપસ્તદભ્રં કવયો વિદુઃ ।। ૫૧.

વરસાદ પડવાથી વાદળનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે; અને જ્યાં સુધી પાણી નીચે પડતું નથી, ત્યાં સુધી જ્ઞાની લોકો તેને વાદળ કહે છે.

મેઘાનાં પુનરુત્પત્તિસ્ત્રિવિધા યોનિરુચ્યતે। આગ્નેયા બ્રહ્મજાશ્ચૈવ પક્ષજાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ। ત્રિધા ઘનાઃ સમાખ્યાતાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ સમ્ભવમ્ ।। ૫૧.

વાદળોની ઉત્પત્તિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે: અગ્નિથી, બ્રહ્માથી અને પાંખોથી ઉત્પન્ન — આ અલગ અલગ પ્રકાર છે. વાદળો ત્રણ પ્રકારના ગણાય છે; હવે હું તેમનો ઉદ્ભવ સમજાવું છું.

આગ્નેયાસ્ત્વર્ણજાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં તસ્માત્ પ્રવર્ત્તનમ્। શીતદુર્દિનવાતા યે સ્વગુણાસ્તે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૧.

અગ્નિથી ઉત્પન્ન વાદળોને અગ્નિજન્ય કહેવાય છે, તેમનું કાર્ય પણ એથી જ થાય છે; અને જે વાદળો ઠંડી, ખરાબ હવામાન અને પવનવાળા હોય છે, તેઓ પોતાના સ્વભાવમાં રહે છે.

મહિષાશ્ચ વરાહાશ્ચ મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ। ભૂત્વા ધરણિમભ્યેત્ય વિચરન્તિ રમન્તિ ચ ।। ૫૧.

મહિષ, વરાહ અને ઉન્મત્ત હાથીઓ રૂપ ધારણ કરી, ધરતી પર આવી, ફરે છે અને આનંદ માણે છે.

જીમૂતા નામ તે મેઘા એતેભ્યો જીવસમ્ભવાઃ। વિદ્યુદ્ગુણવિહીનાશ્ચ જલધારાવલમ્બિનઃ ।। ૫૧.

આ વાદળોને જીમૂત કહે છે; એમાંથી જીવ ઉત્પન્ન થાય છે. એમાં વીજળીનું ગુણ નથી અને પાણીની ધારો વડે ટકેલા છે.

મૂકા ઘના મહાકાયા પ્રવાહસ્ય વશાનુગાઃ। ક્રોશમાત્રાચ્ચ વર્ષન્તિ ક્રોશાર્દ્ધાદપિ વા પુનઃ ।। ૫૧.

મૂક, વિશાળ વાદળો પવનની દિશામાં ચાલે છે અને એક ક્રોશ અથવા અડધા ક્રોશ દૂરથી વરસાદ વરસાવે છે.

પર્વતાગ્રનિતમ્બેષુ વર્ષન્તિ ચ રમન્તિ ચ। બલાકાગર્ભદાશ્ચૈવ બલાકાગર્ભધારિણઃ ।। ૫૧.

એ વાદળો પર્વતોની ટેકરીઓ અને શિખરો પર વરસાદ વરસાવે છે અને આનંદ માણે છે; અને જે વાદળો બલાકાનું ગર્ભ ધરાવે છે, એ પણ.

બ્રહ્મજાનામ તે મેઘા બ્રહ્મનિઃશ્વાસસમ્ભવાઃ। તે હિ વિદ્યુદ્ગુણોપેતાઃ સ્તનયન્તિ સ્વનપ્રિયાઃ ।। ૫૧.

હે મેઘો, અમે તમને બ્રહ્માના શ્વાસથી જન્મેલા જાણીએ છીએ. તમે વીજળીના ગુણથી યુક્ત છો અને ધ્વનિમાં આનંદ માણતા ગર્જના કરો છો.

તેષાં શબ્દપ્રણાદેન ભૂમિઃ સ્વાઙ્ગરુહોદ્ઘમા। રાજ્ઞી રાજ્ઞાભિષિક્તેવ પુનર્યૌવનમશ્રુતે। તેષ્વિયં પ્રીતિમાસક્તા ભૂતાનાં જીવિતોદ્ભવા ।। ૫૧.

તમારા ગર્જનાથી ધરતી પર વનસ્પતિ ઉગે છે, જાણે રાજાએ રાણીનું પુનઃ અભિષેક કર્યું હોય અને તેણીએ ફરી યુવાની મેળવી હોય. ધરતીને આ મેઘો પ્રત્યે ખૂબ પ્રેમ છે, કારણ કે તમામ જીવોનું જીવન એમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

જીમૂતા નામ તે મેઘાસ્તેભ્યો જીવસ્ય સમ્ભવઃ। દ્વિતીયં પ્રવહં વાયું મેઘાસ્તે તુ સમાશ્રિતાઃ ।। ૫૧.

આ મેઘોને જીમૂત કહે છે અને એમાંથી જ જીવનનું ઉદ્ભવ થાય છે. આ મેઘો બીજું પ્રવાહવાળો વાયુ આધાર રાખે છે.

એતે યોજનમાત્રાચ્ચ સાર્દ્ધાર્દ્ધાન્નિષ્કૃતાદપિ। વૃષ્ટિસર્ગસ્તથા તેષાં ધારાસારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। પુષ્કરાવર્ત્તકા નામ યે મેઘાઃ પક્ષસમ્ભવાઃ ।। ૫૧.

એક યોજન અને અડધા જેટલા અંતરથી પણ, કે તેથી વધુ દૂરથી, આ મેઘો વરસાદ વરસાવે છે. તેમના ધારા સતત વહે છે. પંખોથી ઉત્પન્ન થયેલા મેઘોને પુષ્કરાવર્તક કહે છે.

શક્રેણ પક્ષાશ્છિન્ના યે પર્વતાનાં મહોજસામ્। કામગાનાં પ્રવૃદ્ધાનાં ભૂતાનાં શિવમિચ્છતા ।। ૫૧.

ઇન્દ્રે જેઓના પાંખો કાપી નાખ્યા, એવા મહાન પર્વતો, જે ઇચ્છા મુજબ ફરી શકે અને વધતા રહે, તેઓ સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે હતા.

પુષ્કરા નામ તે મેઘા બૃહન્તસ્તોય મત્સરાઃ। પુષ્કરાવર્ત્તકાસ્તેન કારણેનેહ શબ્દિતાઃ ।। ૫૧.

આ મહાન મેઘોને પુષ્કર કહે છે, તેઓ વિશાળ છે અને પાણીથી ભરેલા છે, અને પરસ્પર સ્પર્ધામાં રહે છે. તેથી તેમને પુષ્કરાવર્તક કહેવામાં આવે છે.

નાનારૂપધરાશ્ચૈવ મહાઘોરતરાશ્ચ તે। કલ્પાન્તવૃષ્ટેઃ સ્રષ્ટારઃ સંવર્ત્તાગ્નેર્નિયામકાઃ ।। ૫૧.

આ મેઘો અનેક રૂપ ધારણ કરે છે અને અત્યંત ભયાનક છે. તેઓ યુગના અંતે વરસાદ લાવે છે અને સંહારક અગ્નિને નિયંત્રિત કરે છે.

વર્ષન્ત્યેતે યુગાન્તેષુ તૃતીયાસ્તે પ્રકીર્ત્તિતાઃ। અનેકરૂપસંસ્થાનાઃ પૂરયન્તો મહીતલમ્ । વાયું પરં વહન્તઃ સ્યુરાશ્રિતાઃ કલ્પસાધકાઃ ।। ૫૧.

આ ત્રીજા પ્રકારના મેઘો યુગના અંતે વરસાદ વરસાવે છે, અનેક રૂપ અને આકાર ધારણ કરે છે, ધરતીને પૂરતી ભરી દે છે, પરમ વાયુને ધારે છે અને કલ્પના કાર્યમાં સ્થિર છે.

યાન્યસ્યાણ્ડકપાલસ્ય પ્રાકૃતસ્યાભવંસ્તદા। તસ્માદ્બ્રહ્મા સમુત્પન્નશ્ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયમ્ભુવઃ। તાન્યેવાણ્ડકપાલસ્ય સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૧.

જ્યારે બ્રહ્માંડના આવરણમાંથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું, એમાંથી સ્વયંભૂ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા જન્મ્યા. એ બધા મેઘો બ્રહ્માંડના આવરણના કહેવાય છે.

તેષામાપ્યાયનં ધૂમઃ સર્વેષામવિશેષતઃ । તેષાં શ્રેષ્ઠસ્તુ પર્જ્જન્યશ્ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ ।। ૫૧.

આ બધા મેઘો માટે ધૂમ્ર જ પોષણરૂપ છે. એમાં પરજ્યન્ય શ્રેષ્ઠ છે અને ચાર દિશાના ગજ પણ છે.

ગજાનાં પર્વતાનાઞ્ચ મેઘાનાં ભોગિભિઃ સહ। કુલમેકં પૃથગ્ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્ ।। ૫૧.

હાથી, પર્વતો, મેઘો અને સાપો, એ બધાની એક જ જાતિ ગણાય છે અને તેમનો મૂળ સ્ત્રોત પાણી જ છે.

પર્જન્યો દિગ્ગજાશ્ચૈવ હેમન્તે શીતસમ્ભવાઃ। તુષારવૃષ્ટિં વર્ષન્તિ સર્વસસ્યવિવૃદ્ધયે ।। ૫૧.

પરજ્યન્ય અને દિશાના હાથીઓ, શિયાળામાં ઠંડીથી ઉત્પન્ન થઈ, તુષારવૃષ્ટિ વરસાવે છે, જે સર્વ પાકના વૃદ્ધિ માટે છે.