વાયુપુરાણમ્

સ હિ ભ્રમન્ ભ્રામયતે ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ। ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્ ।। ૫૧.

જ્યારે ધ્રુવ ફરતો રહે છે, ત્યારે તે ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોને પણ ફરાવે છે; અને તારા પણ ચક્રની જેમ તેની સાથે ફરતા જાય છે.

ધ્રુવસ્ય મનસા ચાસૌ સર્પતે ભગણઃ સ્વયમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તારા નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ ।। ૫૧.

ધ્રુવના મનથી, એ બધું જૂથ પોતે જ ગતિ કરે છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા અને ગ્રહો—all મળીને.

વાતાનીકમયૈર્બન્ધૈર્ધ્રુવે બદ્ધાનિ તાનિ વૈ। તેષાં યોગસ્વ ભેદાશ્ચ કાલચારસ્તથૈવ ચ ।। ૫૧.

પવનથી બનેલા બંધનોથી એ બધું ધ્રુવ સાથે બંધાયેલું છે; તેમનાં મળવા-છૂટવા અને સમય પ્રમાણે ગતિ પણ એ પ્રમાણે જ થાય છે.

અસ્તોદયૌ તથોત્પાતા અયને દક્ષિણોત્તરે। વિષુવદ્‌ગ્રહવર્ણાશ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

સૂર્ય-ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત, અપશકુન, દક્ષિણાયન-ઉત્તરાયન, વિષ્ણુવદ અને ગ્રહોના રંગ—આ બધું ધ્રુવથી જ થાય છે.

વર્ષા ઘર્મો હિમં રાત્રિઃ સન્ધ્યા ચૈવ દિનં તથા । શુભાશુભં પ્રજાનાઞ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

વરસાદ, ઉકળાટ, ઠંડી, રાત, સંધ્યા અને દિવસ, તેમજ જીવજંતુઓનું શુભ-અશુભ—all ધ્રુવથી જ થાય છે.

ધ્રુવેણાધિકૃતાંશ્ચૈવ સૂર્યોઽપાવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ। તદેષ દીપ્તકિરણઃ સ કાલાગ્નિર્દ્દિવાકરઃ ।। ૫૧.

ધ્રુવ પાસેથી જે ભાગ મળ્યો છે, એ પ્રમાણે સૂર્ય અલગ ઊભો છે; એ જ તેજસ્વી કિરણોવાળો, સમયરૂપ અગ્નિ અને દિવસનો પ્રકાશક છે.

પરિવર્ત્ત ક્રમાદ્વિપ્રા ભાભિરાલોકયન્ દિશઃ। સૂર્યઃ કિરણજાલેન વાયુયુક્તેન સર્વશઃ। જગતો જલમાદત્તે કૃત્સ્નસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૫૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સૂર્ય ક્રમશઃ ફરતો જાય છે અને પોતાની કિરણોથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરે છે; પવન સાથે જોડાયેલા કિરણોના જાળથી, આખા જગતનું પાણી ખેંચી લે છે.

આધિત્યપીતં સૂર્યાગ્નેઃ સોમં સંક્રમતે જલમ્। નાડીભિર્વાયુયુક્તાભિર્લોકાધાનં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

સૂર્યાગ્નિએ પીધેલું પાણી પછી ચંદ્રમાં જાય છે; પવનથી જોડાયેલી નાડીઓથી એ પાણી દુનિયાના પોષણ માટે વહેંચાય છે.

યત્સોમાત્ સ્રવતે સૂર્યસ્તદગ્રેષ્વવતિષ્ઠતે। મેઘા વાયુનિઘાતેન વિસૃજન્તિ જલમ્ભુવિ ।। ૫૧.

ચંદ્રમાંથી જે પાણી સૂર્ય ખેંચે છે, એ વાદળોમાં રહે છે; પવનના ઝાટકાથી વાદળો એ પાણી ધરતી પર વરસાવે છે.

એકમુત્ક્ષિપ્યતે ચૈવ પતતે ચ પુનર્જ્જલમ્। નાનાપ્રકારમુદકન્તદેવ પરિવર્ત્તતે ।। ૫૧.

પાણી એકસાથે ઉપર ઉઠે છે અને પછી ફરી નીચે પડે છે; અનેક રીતે પાણી સતત ફરતું રહે છે.

સન્ધારણાર્થં ભૂતાનાં માયૈષા વિશ્વનિર્મિતા। અનયા માયયા વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૫૧.

આ બધું જીવજંતુઓના જીવતર માટે જગતમાં સર્જાયેલી માયા છે; આ માયાથી આખું ત્રિલોક, ચાલતું અને અચળ બધું વ્યાપેલું છે.

વિશ્વેશો લોકકૃદ્દેવઃ સહસ્રાંશુઃ પ્રજાપતિઃ। ધાતા કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય પ્રભુ ર્વિષ્ણુર્દિવાકરઃ ।। ૫૧.

વિશ્વના સ્વામી, જગતના સર્જનહાર, હજારો કિરણો ધરાવનારો દેવ, પ્રજાપતિ, આખા જગતને પોષણારો, સર્વશક્તિમાન — એ વિષ્ણુ, એટલે સૂર્ય.

સર્વલૌકિકમમ્ભો વૈ યત્સોમાન્નભસઃ સ્નુતમ્। સોમાધારં જગત્સર્વમેતત્તથ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૫૧.

આકાશમાંથી જે પાણી ધરતી પર પડે છે, તેને સોમ કહેવાય છે; આખું જગત સોમ પર આધાર રાખે છે — આ સાચું છે.

સૂર્યાદુષ્ણં નિસ્રવતે સોમાચ્છીતં પ્રવર્ત્તતે। શીતોષ્ણવીર્યૌ દ્વાવેતૌ યુક્તૌ ધારયતો જગત્ ।। ૫૧.

સૂર્યમાંથી ઉષ્ણતા વહે છે અને ચંદ્રથી ઠંડક ફેલાય છે; ઉષ્ણતા અને ઠંડક, આ બે શક્તિઓ મળીને જગતને ટકાવી રાખે છે.

સોમાધારા નદી ગઙ્ગા પવિત્રા વિમલોદકા। સોમપુત્રપુરોગાશ્ચ મહાનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૫૧.

ગંગા નદી, પવિત્ર અને શુદ્ધ પાણીવાળી, સોમનું આધાર છે; અને સોમના પુત્રો વડે આગળ વધતી મહાનદીઓ પણ.

સર્વભૂતશરીરેષુ આપો હ્યનુગતાશ્ચ યાઃ । તેષુ સન્દહ્યમાનેષુ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ। ધૂમભૂતાસ્તુ તા આપો નિષ્ક્રામન્તીહ સર્વશઃ ।। ૫૧.

બધા જીવજંતુઓના શરીરમાં જે પાણી છે, જ્યારે એ ચાલતાં કે અચળ જીવ સડતાં હોય ત્યારે એ પાણી ધૂમાડા બનીને બધે વિખેરી જાય છે.

તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમત્રામ્ભસાં સ્મૃતમ્ । આર્કન્તેજો હિ ભૂતેભ્યો હ્યાદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્ ।। ૫૧.

એમાંથી જ વાદળો ઊભાં થાય છે; આ જ પાણીનું સ્થાન કહેવાય છે. સૂર્ય પોતાની કિરણોથી તત્વોમાંથી પાણી ખેંચે છે.

સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ। યતસ્ત્વૃતુવશાત્ કાલે પરિવર્ત્તો દિવાકરઃ। યચ્છત્યપો હિ મેઘેભ્યઃ શુક્લાઃ શુક્લગભસ્તિભિઃ ।। ૫૧.

સમુદ્રમાંથી પવનના સંગાથે કિરણો પાણી લઈ જાય છે; પછી ઋતુ અને સમય પ્રમાણે સૂર્ય ફેરફાર લાવે છે અને ચમકતી સફેદ કિરણોથી વાદળોને પાણી આપે છે.

અભ્રસ્થા પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ। સર્વભૂતહિતાર્થાય વાયુભિશ્ચ સમન્તતઃ ।। ૫૧.

વાદળમાં રહેલું પાણી પવનથી ઉથલાય છે અને બધાં જીવજંતુઓના હિત માટે, પવન દ્વારા સર્વત્ર વરસે છે.

તતો વર્ષતિ ષણ્માસાન્ સર્વભૂતવિવૃદ્ધયે। વાયવ્યં સ્તનિતઞ્ચૈવ વૈદ્યુતઞ્ચાગ્નિસંભવમ્ ।। ૫૧.

પછી છ મહિના સુધી બધાં જીવજંતુઓની વૃદ્ધિ માટે વરસાદ પડે છે, પવનથી ધ્વનિત ગર્જના અને અગ્નિથી ઉત્પન્ન વીજળી સાથે.

મેહનાચ્ચ મિહેર્દ્ધાતોર્મેઘત્વં વ્યઞ્જયન્તિ ચ। ન ભ્રશ્યન્તિ યતસ્ત્વાપસ્તદભ્રં કવયો વિદુઃ ।। ૫૧.

વરસાદ પડવાથી વાદળનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે; અને જ્યાં સુધી પાણી નીચે પડતું નથી, ત્યાં સુધી જ્ઞાની લોકો તેને વાદળ કહે છે.

મેઘાનાં પુનરુત્પત્તિસ્ત્રિવિધા યોનિરુચ્યતે। આગ્નેયા બ્રહ્મજાશ્ચૈવ પક્ષજાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ। ત્રિધા ઘનાઃ સમાખ્યાતાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ સમ્ભવમ્ ।। ૫૧.

વાદળોની ઉત્પત્તિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે: અગ્નિથી, બ્રહ્માથી અને પાંખોથી ઉત્પન્ન — આ અલગ અલગ પ્રકાર છે. વાદળો ત્રણ પ્રકારના ગણાય છે; હવે હું તેમનો ઉદ્ભવ સમજાવું છું.

આગ્નેયાસ્ત્વર્ણજાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં તસ્માત્ પ્રવર્ત્તનમ્। શીતદુર્દિનવાતા યે સ્વગુણાસ્તે વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૧.

અગ્નિથી ઉત્પન્ન વાદળોને અગ્નિજન્ય કહેવાય છે, તેમનું કાર્ય પણ એથી જ થાય છે; અને જે વાદળો ઠંડી, ખરાબ હવામાન અને પવનવાળા હોય છે, તેઓ પોતાના સ્વભાવમાં રહે છે.

મહિષાશ્ચ વરાહાશ્ચ મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ। ભૂત્વા ધરણિમભ્યેત્ય વિચરન્તિ રમન્તિ ચ ।। ૫૧.

મહિષ, વરાહ અને ઉન્મત્ત હાથીઓ રૂપ ધારણ કરી, ધરતી પર આવી, ફરે છે અને આનંદ માણે છે.

જીમૂતા નામ તે મેઘા એતેભ્યો જીવસમ્ભવાઃ। વિદ્યુદ્ગુણવિહીનાશ્ચ જલધારાવલમ્બિનઃ ।। ૫૧.

આ વાદળોને જીમૂત કહે છે; એમાંથી જીવ ઉત્પન્ન થાય છે. એમાં વીજળીનું ગુણ નથી અને પાણીની ધારો વડે ટકેલા છે.

મૂકા ઘના મહાકાયા પ્રવાહસ્ય વશાનુગાઃ। ક્રોશમાત્રાચ્ચ વર્ષન્તિ ક્રોશાર્દ્ધાદપિ વા પુનઃ ।। ૫૧.

મૂક, વિશાળ વાદળો પવનની દિશામાં ચાલે છે અને એક ક્રોશ અથવા અડધા ક્રોશ દૂરથી વરસાદ વરસાવે છે.

પર્વતાગ્રનિતમ્બેષુ વર્ષન્તિ ચ રમન્તિ ચ। બલાકાગર્ભદાશ્ચૈવ બલાકાગર્ભધારિણઃ ।। ૫૧.

એ વાદળો પર્વતોની ટેકરીઓ અને શિખરો પર વરસાદ વરસાવે છે અને આનંદ માણે છે; અને જે વાદળો બલાકાનું ગર્ભ ધરાવે છે, એ પણ.

બ્રહ્મજાનામ તે મેઘા બ્રહ્મનિઃશ્વાસસમ્ભવાઃ। તે હિ વિદ્યુદ્ગુણોપેતાઃ સ્તનયન્તિ સ્વનપ્રિયાઃ ।। ૫૧.

હે મેઘો, અમે તમને બ્રહ્માના શ્વાસથી જન્મેલા જાણીએ છીએ. તમે વીજળીના ગુણથી યુક્ત છો અને ધ્વનિમાં આનંદ માણતા ગર્જના કરો છો.

તેષાં શબ્દપ્રણાદેન ભૂમિઃ સ્વાઙ્ગરુહોદ્ઘમા। રાજ્ઞી રાજ્ઞાભિષિક્તેવ પુનર્યૌવનમશ્રુતે। તેષ્વિયં પ્રીતિમાસક્તા ભૂતાનાં જીવિતોદ્ભવા ।। ૫૧.

તમારા ગર્જનાથી ધરતી પર વનસ્પતિ ઉગે છે, જાણે રાજાએ રાણીનું પુનઃ અભિષેક કર્યું હોય અને તેણીએ ફરી યુવાની મેળવી હોય. ધરતીને આ મેઘો પ્રત્યે ખૂબ પ્રેમ છે, કારણ કે તમામ જીવોનું જીવન એમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.