વાયુપુરાણમ્

ઇત્યેતૈઃ કારણૈઃ શુદ્ધૈસ્તેઽ મ़તત્વં હિ ભેજિરે। આભૂતસમ્પ્લવસ્થાનમમૃતત્વં વિભાવ્યતે ॥ ૫૦.

આવા શુદ્ધ કારણોથી, એ અમરત્વને પામ્યા છે; સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા જે અવસ્થા છે, એ જ અમરત્વ કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યસ્થિતિકાલોઽયમપુનર્માર્ગગામિનઃ। બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં પુણ્યાપાપકૃતોઽપરમ્। આભૂતસમ્પ્લવાન્તે તુ ક્ષીયન્તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ॥ ૫૦.

ત્રણે લોકનું જે આ અસ્તિત્વકાળ છે, એ પાછા માર્ગે ન ફરતા લોકો માટે છે. બ્રહ્મહત્યાનો પાપ કે અશ્વમેધ યજ્ઞથી મળતો પુણ્ય જેવો નથી. મહાપ્રળયના અંતે, ઉપર ચિત્તવાળા લોકો પણ અંતે લય પામે છે.

ઊર્દ્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્રાસ્તિ વૈ સ્મૃતમ્। એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્ ॥ ૫૦.

મહાન ઋષિઓથી પણ ઉપર, જ્યાં ચિરંજીવ અને અડગ સ્થાન છે, એ જ દિવ્ય અને તેજસ્વી ત્રીજું વિષ્ણુનું સ્થાન છે, જે આકાશમાં ઝગમગે છે.

તત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્। ધર્મધ્રુવાદ્યાસ્તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોકસાધકાઃ ॥ ૫૦.

જે ત્યાં પહોંચે છે, તેઓ કદી દુઃખી થતા નથી; એ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે, જ્યાં ધ્રુવ અને બીજા ધર્મનિષ્ઠ લોકસંરક્ષકો સ્થિર રહે છે.

સ્વાયમ્ભુવે નિસર્ગે તુ વ્યાખ્યાતાન્યુત્તરાણિ તુ। ભવિષ્યાણિ ચ સર્વાણિ તેષાં વક્ષ્યામ્યનુક્રમમ્ ।। ૫૧.

સ્વાયંભુવના સર્જનમાં, ઉપરના લોકોએ જે સમજાવ્યા છે, હવે હું બધી આવનારી ઘટનાઓ ક્રમશઃ કહીશ.

એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયઃ પપ્રચ્છુર્લોમહર્ષણમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારં ગ્રહાણાઞ્ચૈવ સર્વશઃ ।। ૫૧.

આ સાંભળ્યા પછી, ઋષિઓએ લોહિતર્ષણને પૂછ્યું: સૂર્ય અને ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત વિશે અને બધા ગ્રહોની ગતિ વિશે પણ.

ભ્રમન્તે કથમેતાનિ જ્યોતીંષિ દિવિ મણ્ડલમ્। તિર્યગ્વ્યૂહેન સર્વાણિ તથૈવાસઙ્કરેણ ચ। કશ્ચ ભ્રામયતે તાનિ ભ્રમન્તિ યદિ વા સ્વયમ્ ।। ૫૧.

આકાશમાં આ તારા-ગ્રહો કેવી રીતે ફરે છે? તેઓ આડાં વ્યવસ્થામાં અને એકબીજામાં મળીને કેમ ગતિ કરે છે? કોણ તેમને ફરાવે છે કે તેઓ પોતે જ ફરે છે?

એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ્। ભૂતસમ્મોહનન્ત્વેતચ્છ્રોતુમિચ્છા પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

અમે આ જાણવું ઈચ્છીએ છીએ, તેથી, હે મહાન, અમને કહો; જીવજંતુઓને જે મોહ થાય છે, એ વિશે સાંભળવાની ઈચ્છા અમને જાગી છે.

ભૂતસમ્મોહનં હ્યેતદ્ બ્રુવતો મે નિબોધત। પ્રત્યક્ષમપિ દૃસ્યં યત્તત્ સંમોહયતે પ્રજાઃ ।। ૫૧.

હવે મારી પાસેથી જીવજંતુઓના મોહ વિશે સાંભળો, જે આંખે જોઈ શકાય છે છતાં લોકોનું મન ભટકાવે છે.

યોઽસૌ ચતુર્દિશં પુચ્છે શિશુમારે વ્યવસ્થિતઃ। ઉત્તાનપાદપુત્રોઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ ।। ૫૧.

શિશુમાર નક્ષત્રના પૂંછડી ભાગે, ચાર દિશામાં સ્થિર જે છે, એ ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ છે, જે આકાશમાં એક મજબૂત થંભલા જેવો ઊભો છે.

સ હિ ભ્રમન્ ભ્રામયતે ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ। ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્ ।। ૫૧.

જ્યારે ધ્રુવ ફરતો રહે છે, ત્યારે તે ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોને પણ ફરાવે છે; અને તારા પણ ચક્રની જેમ તેની સાથે ફરતા જાય છે.

ધ્રુવસ્ય મનસા ચાસૌ સર્પતે ભગણઃ સ્વયમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તારા નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ ।। ૫૧.

ધ્રુવના મનથી, એ બધું જૂથ પોતે જ ગતિ કરે છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા અને ગ્રહો—all મળીને.

વાતાનીકમયૈર્બન્ધૈર્ધ્રુવે બદ્ધાનિ તાનિ વૈ। તેષાં યોગસ્વ ભેદાશ્ચ કાલચારસ્તથૈવ ચ ।। ૫૧.

પવનથી બનેલા બંધનોથી એ બધું ધ્રુવ સાથે બંધાયેલું છે; તેમનાં મળવા-છૂટવા અને સમય પ્રમાણે ગતિ પણ એ પ્રમાણે જ થાય છે.

અસ્તોદયૌ તથોત્પાતા અયને દક્ષિણોત્તરે। વિષુવદ્‌ગ્રહવર્ણાશ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

સૂર્ય-ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત, અપશકુન, દક્ષિણાયન-ઉત્તરાયન, વિષ્ણુવદ અને ગ્રહોના રંગ—આ બધું ધ્રુવથી જ થાય છે.

વર્ષા ઘર્મો હિમં રાત્રિઃ સન્ધ્યા ચૈવ દિનં તથા । શુભાશુભં પ્રજાનાઞ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

વરસાદ, ઉકળાટ, ઠંડી, રાત, સંધ્યા અને દિવસ, તેમજ જીવજંતુઓનું શુભ-અશુભ—all ધ્રુવથી જ થાય છે.

ધ્રુવેણાધિકૃતાંશ્ચૈવ સૂર્યોઽપાવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ। તદેષ દીપ્તકિરણઃ સ કાલાગ્નિર્દ્દિવાકરઃ ।। ૫૧.

ધ્રુવ પાસેથી જે ભાગ મળ્યો છે, એ પ્રમાણે સૂર્ય અલગ ઊભો છે; એ જ તેજસ્વી કિરણોવાળો, સમયરૂપ અગ્નિ અને દિવસનો પ્રકાશક છે.

પરિવર્ત્ત ક્રમાદ્વિપ્રા ભાભિરાલોકયન્ દિશઃ। સૂર્યઃ કિરણજાલેન વાયુયુક્તેન સર્વશઃ। જગતો જલમાદત્તે કૃત્સ્નસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૫૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સૂર્ય ક્રમશઃ ફરતો જાય છે અને પોતાની કિરણોથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરે છે; પવન સાથે જોડાયેલા કિરણોના જાળથી, આખા જગતનું પાણી ખેંચી લે છે.

આધિત્યપીતં સૂર્યાગ્નેઃ સોમં સંક્રમતે જલમ્। નાડીભિર્વાયુયુક્તાભિર્લોકાધાનં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

સૂર્યાગ્નિએ પીધેલું પાણી પછી ચંદ્રમાં જાય છે; પવનથી જોડાયેલી નાડીઓથી એ પાણી દુનિયાના પોષણ માટે વહેંચાય છે.

યત્સોમાત્ સ્રવતે સૂર્યસ્તદગ્રેષ્વવતિષ્ઠતે। મેઘા વાયુનિઘાતેન વિસૃજન્તિ જલમ્ભુવિ ।। ૫૧.

ચંદ્રમાંથી જે પાણી સૂર્ય ખેંચે છે, એ વાદળોમાં રહે છે; પવનના ઝાટકાથી વાદળો એ પાણી ધરતી પર વરસાવે છે.

એકમુત્ક્ષિપ્યતે ચૈવ પતતે ચ પુનર્જ્જલમ્। નાનાપ્રકારમુદકન્તદેવ પરિવર્ત્તતે ।। ૫૧.

પાણી એકસાથે ઉપર ઉઠે છે અને પછી ફરી નીચે પડે છે; અનેક રીતે પાણી સતત ફરતું રહે છે.

સન્ધારણાર્થં ભૂતાનાં માયૈષા વિશ્વનિર્મિતા। અનયા માયયા વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૫૧.

આ બધું જીવજંતુઓના જીવતર માટે જગતમાં સર્જાયેલી માયા છે; આ માયાથી આખું ત્રિલોક, ચાલતું અને અચળ બધું વ્યાપેલું છે.

વિશ્વેશો લોકકૃદ્દેવઃ સહસ્રાંશુઃ પ્રજાપતિઃ। ધાતા કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય પ્રભુ ર્વિષ્ણુર્દિવાકરઃ ।। ૫૧.

વિશ્વના સ્વામી, જગતના સર્જનહાર, હજારો કિરણો ધરાવનારો દેવ, પ્રજાપતિ, આખા જગતને પોષણારો, સર્વશક્તિમાન — એ વિષ્ણુ, એટલે સૂર્ય.

સર્વલૌકિકમમ્ભો વૈ યત્સોમાન્નભસઃ સ્નુતમ્। સોમાધારં જગત્સર્વમેતત્તથ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૫૧.

આકાશમાંથી જે પાણી ધરતી પર પડે છે, તેને સોમ કહેવાય છે; આખું જગત સોમ પર આધાર રાખે છે — આ સાચું છે.

સૂર્યાદુષ્ણં નિસ્રવતે સોમાચ્છીતં પ્રવર્ત્તતે। શીતોષ્ણવીર્યૌ દ્વાવેતૌ યુક્તૌ ધારયતો જગત્ ।। ૫૧.

સૂર્યમાંથી ઉષ્ણતા વહે છે અને ચંદ્રથી ઠંડક ફેલાય છે; ઉષ્ણતા અને ઠંડક, આ બે શક્તિઓ મળીને જગતને ટકાવી રાખે છે.

સોમાધારા નદી ગઙ્ગા પવિત્રા વિમલોદકા। સોમપુત્રપુરોગાશ્ચ મહાનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૫૧.

ગંગા નદી, પવિત્ર અને શુદ્ધ પાણીવાળી, સોમનું આધાર છે; અને સોમના પુત્રો વડે આગળ વધતી મહાનદીઓ પણ.

સર્વભૂતશરીરેષુ આપો હ્યનુગતાશ્ચ યાઃ । તેષુ સન્દહ્યમાનેષુ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ। ધૂમભૂતાસ્તુ તા આપો નિષ્ક્રામન્તીહ સર્વશઃ ।। ૫૧.

બધા જીવજંતુઓના શરીરમાં જે પાણી છે, જ્યારે એ ચાલતાં કે અચળ જીવ સડતાં હોય ત્યારે એ પાણી ધૂમાડા બનીને બધે વિખેરી જાય છે.

તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમત્રામ્ભસાં સ્મૃતમ્ । આર્કન્તેજો હિ ભૂતેભ્યો હ્યાદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્ ।। ૫૧.

એમાંથી જ વાદળો ઊભાં થાય છે; આ જ પાણીનું સ્થાન કહેવાય છે. સૂર્ય પોતાની કિરણોથી તત્વોમાંથી પાણી ખેંચે છે.

સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ। યતસ્ત્વૃતુવશાત્ કાલે પરિવર્ત્તો દિવાકરઃ। યચ્છત્યપો હિ મેઘેભ્યઃ શુક્લાઃ શુક્લગભસ્તિભિઃ ।। ૫૧.

સમુદ્રમાંથી પવનના સંગાથે કિરણો પાણી લઈ જાય છે; પછી ઋતુ અને સમય પ્રમાણે સૂર્ય ફેરફાર લાવે છે અને ચમકતી સફેદ કિરણોથી વાદળોને પાણી આપે છે.

અભ્રસ્થા પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ। સર્વભૂતહિતાર્થાય વાયુભિશ્ચ સમન્તતઃ ।। ૫૧.

વાદળમાં રહેલું પાણી પવનથી ઉથલાય છે અને બધાં જીવજંતુઓના હિત માટે, પવન દ્વારા સર્વત્ર વરસે છે.