વાયુપુરાણમ્

તત્રાસતે પ્રજાવન્તો મુનયો હ્યગ્નિહોત્રિણઃ । લોકસ્ય સન્તાનકરાઃ પિતૃયાણે પથિ સ્થિતાઃ ॥ ૫૦.

ત્યાં અગ્નિહોત્ર કરનાર, સંતાનવંત, લોકને પોષણ આપનારા ઋષિઓ પિતૃયાણ માર્ગ પર વસે છે.

ભૂતારમ્ભ કૃતં કર્મ આશિષા ઋત્વિગુચ્યતે । પ્રારભન્તે લોકકામાસ્તેષાં પન્થાઃ સ દક્ષિણઃ ॥ ૫૦.

પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ માટે કરાતું કર્મ, જે ઋત્વિજ 'આશિષા' કહે છે, એ લોકની ઇચ્છા રાખનારા કરે છે; એમના માટે એ દક્ષિણ માર્ગ છે.

ચલિતન્તે પુનર્દ્ધર્મં સ્થાપયન્તિ યુગે યુગે। સન્તત્યા તપસા ચૈવ મર્યાદાભિઃ શ્રુતેન ચ ॥ ૫૦.

જ્યારે એ લોકો માર્ગથી ભટકે છે, ત્યારે દરેક યુગમાં સંતાન, તપ, Maryada અને શ્રુતિ દ્વારા ધર્મને ફરીથી સ્થાપે છે.

જાયમાનાસ્તુ પૂર્વે વૈ પશ્ચિમાનાં ગૃહેષુ ચ। પશ્ચિમાશ્ચૈવ જાયન્તે પૂર્વેષાં નિધનેષ્વપિ। એવ માવર્ત્તમાનાસ્તે તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્ ॥ ૫૦.

પહેલા જન્મેલા લોકો, પછીના ઘરોમાં રહે છે; અને પછીના, પહેલાના મૃત્યુ સમયે જન્મે છે. આ રીતે ફરી ફરી, એ સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા સુધી રહે છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનાં ગૃહમેધિનામ્। સવિતુર્દ્દક્ષિણં માર્ગં શ્રિતા હ્યાચન્દ્રતારકમ્। ક્રિયાવતાં પ્રસઙ્ખ્યેયા યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે ॥ ૫૦.

ચોર્યાસી હજાર ગૃહસ્થ ઋષિઓ, જેમણે સૂર્યના દક્ષિણ માર્ગે ચંદ્ર અને તારાઓ સુધીની યાત્રા કરી છે, અને જે કર્મમાં પ્રવૃત્ત છે, એ શમશાનમાં ગયા છે.

લોકશંવ્યવહારેણ ભૂતારમ્ભકૃતેન ચ। ઇચ્છાદ્વેષપ્રકૃત્યા ચ મૈથુનોપગમેન ચ ॥ ૫૦.

લોકવ્યવહાર, પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિના કર્મ, ઇચ્છા-દ્વેષની સ્વભાવ અને મૈથુન દ્વારા,

તથા કાયકૃતેનેહ સેવનાદ્વિષયસ્ય ચ। એતૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સિદ્ધાઃ શ્મશાનાનિ હિ ભેજિરે। પ્રજૈષિણસ્તે મુનયો દ્વાપરેષ્વિહ જજ્ઞિરે ॥ ૫૦.

અને એ જ રીતે, શરીરથી કરેલા કર્મો અને વિષયસેવનથી, આવા અનેક કારણો વડે, સિદ્ધ થયેલા લોકો શમશાનમાં ગયા છે; સંતાન ઇચ્છનારા એ ઋષિઓ દ્વાપર યુગોમાં અહીં જન્મ્યા હતા.

નાગવીથ્યુત્તરે યચ્ચ સપ્તર્ષિભ્યશ્ચ દક્ષિણમ્ । ઉત્તરઃ સવિતુઃ પન્થા દેવયાનસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥ ૫૦.

નાગવીથિના ઉત્તર અને સપ્તર્ષિઓના દક્ષિણમાં, સૂર્યનો ઉત્તર માર્ગ દેવયાન માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.

યત્ર તે વાસિનઃ સિદ્ધા વિમલા બ્રહ્મચારિણઃ। સતતન્તે જુગુપ્સન્તે તસ્માન્મૃત્યુર્જ્જિતસ્તુ તૈઃ ॥ ૫૦.

ત્યાં સિદ્ધ, શુદ્ધ અને બ્રહ્મચારી લોકો રહે છે; એ હંમેશાં સંયમિત અને વિષયોથી દૂર રહે છે, અને એમણે મૃત્યુને જીત્યું છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ તેષામપ્યૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। ઉદકૂપન્થાનમર્યમ્ણઃ શ્રિતા હ્યાભૂતસમ્પ્લવાત્ ॥ ૫૦.

એમણેમાંથી ચોર્યાસી હજાર, જેમનું વીર્ય ઉપર જાય છે, એ આર્યમનના નિર્જળ માર્ગે, સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા ગયા છે.

ઇત્યેતૈઃ કારણૈઃ શુદ્ધૈસ્તેઽ મ़તત્વં હિ ભેજિરે। આભૂતસમ્પ્લવસ્થાનમમૃતત્વં વિભાવ્યતે ॥ ૫૦.

આવા શુદ્ધ કારણોથી, એ અમરત્વને પામ્યા છે; સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા જે અવસ્થા છે, એ જ અમરત્વ કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યસ્થિતિકાલોઽયમપુનર્માર્ગગામિનઃ। બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં પુણ્યાપાપકૃતોઽપરમ્। આભૂતસમ્પ્લવાન્તે તુ ક્ષીયન્તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ॥ ૫૦.

ત્રણે લોકનું જે આ અસ્તિત્વકાળ છે, એ પાછા માર્ગે ન ફરતા લોકો માટે છે. બ્રહ્મહત્યાનો પાપ કે અશ્વમેધ યજ્ઞથી મળતો પુણ્ય જેવો નથી. મહાપ્રળયના અંતે, ઉપર ચિત્તવાળા લોકો પણ અંતે લય પામે છે.

ઊર્દ્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્રાસ્તિ વૈ સ્મૃતમ્। એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્ ॥ ૫૦.

મહાન ઋષિઓથી પણ ઉપર, જ્યાં ચિરંજીવ અને અડગ સ્થાન છે, એ જ દિવ્ય અને તેજસ્વી ત્રીજું વિષ્ણુનું સ્થાન છે, જે આકાશમાં ઝગમગે છે.

તત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્। ધર્મધ્રુવાદ્યાસ્તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોકસાધકાઃ ॥ ૫૦.

જે ત્યાં પહોંચે છે, તેઓ કદી દુઃખી થતા નથી; એ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે, જ્યાં ધ્રુવ અને બીજા ધર્મનિષ્ઠ લોકસંરક્ષકો સ્થિર રહે છે.

સ્વાયમ્ભુવે નિસર્ગે તુ વ્યાખ્યાતાન્યુત્તરાણિ તુ। ભવિષ્યાણિ ચ સર્વાણિ તેષાં વક્ષ્યામ્યનુક્રમમ્ ।। ૫૧.

સ્વાયંભુવના સર્જનમાં, ઉપરના લોકોએ જે સમજાવ્યા છે, હવે હું બધી આવનારી ઘટનાઓ ક્રમશઃ કહીશ.

એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયઃ પપ્રચ્છુર્લોમહર્ષણમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારં ગ્રહાણાઞ્ચૈવ સર્વશઃ ।। ૫૧.

આ સાંભળ્યા પછી, ઋષિઓએ લોહિતર્ષણને પૂછ્યું: સૂર્ય અને ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત વિશે અને બધા ગ્રહોની ગતિ વિશે પણ.

ભ્રમન્તે કથમેતાનિ જ્યોતીંષિ દિવિ મણ્ડલમ્। તિર્યગ્વ્યૂહેન સર્વાણિ તથૈવાસઙ્કરેણ ચ। કશ્ચ ભ્રામયતે તાનિ ભ્રમન્તિ યદિ વા સ્વયમ્ ।। ૫૧.

આકાશમાં આ તારા-ગ્રહો કેવી રીતે ફરે છે? તેઓ આડાં વ્યવસ્થામાં અને એકબીજામાં મળીને કેમ ગતિ કરે છે? કોણ તેમને ફરાવે છે કે તેઓ પોતે જ ફરે છે?

એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ્। ભૂતસમ્મોહનન્ત્વેતચ્છ્રોતુમિચ્છા પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

અમે આ જાણવું ઈચ્છીએ છીએ, તેથી, હે મહાન, અમને કહો; જીવજંતુઓને જે મોહ થાય છે, એ વિશે સાંભળવાની ઈચ્છા અમને જાગી છે.

ભૂતસમ્મોહનં હ્યેતદ્ બ્રુવતો મે નિબોધત। પ્રત્યક્ષમપિ દૃસ્યં યત્તત્ સંમોહયતે પ્રજાઃ ।। ૫૧.

હવે મારી પાસેથી જીવજંતુઓના મોહ વિશે સાંભળો, જે આંખે જોઈ શકાય છે છતાં લોકોનું મન ભટકાવે છે.

યોઽસૌ ચતુર્દિશં પુચ્છે શિશુમારે વ્યવસ્થિતઃ। ઉત્તાનપાદપુત્રોઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ ।। ૫૧.

શિશુમાર નક્ષત્રના પૂંછડી ભાગે, ચાર દિશામાં સ્થિર જે છે, એ ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ છે, જે આકાશમાં એક મજબૂત થંભલા જેવો ઊભો છે.

સ હિ ભ્રમન્ ભ્રામયતે ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ। ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્ ।। ૫૧.

જ્યારે ધ્રુવ ફરતો રહે છે, ત્યારે તે ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોને પણ ફરાવે છે; અને તારા પણ ચક્રની જેમ તેની સાથે ફરતા જાય છે.

ધ્રુવસ્ય મનસા ચાસૌ સર્પતે ભગણઃ સ્વયમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તારા નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ ।। ૫૧.

ધ્રુવના મનથી, એ બધું જૂથ પોતે જ ગતિ કરે છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા અને ગ્રહો—all મળીને.

વાતાનીકમયૈર્બન્ધૈર્ધ્રુવે બદ્ધાનિ તાનિ વૈ। તેષાં યોગસ્વ ભેદાશ્ચ કાલચારસ્તથૈવ ચ ।। ૫૧.

પવનથી બનેલા બંધનોથી એ બધું ધ્રુવ સાથે બંધાયેલું છે; તેમનાં મળવા-છૂટવા અને સમય પ્રમાણે ગતિ પણ એ પ્રમાણે જ થાય છે.

અસ્તોદયૌ તથોત્પાતા અયને દક્ષિણોત્તરે। વિષુવદ્‌ગ્રહવર્ણાશ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

સૂર્ય-ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત, અપશકુન, દક્ષિણાયન-ઉત્તરાયન, વિષ્ણુવદ અને ગ્રહોના રંગ—આ બધું ધ્રુવથી જ થાય છે.

વર્ષા ઘર્મો હિમં રાત્રિઃ સન્ધ્યા ચૈવ દિનં તથા । શુભાશુભં પ્રજાનાઞ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

વરસાદ, ઉકળાટ, ઠંડી, રાત, સંધ્યા અને દિવસ, તેમજ જીવજંતુઓનું શુભ-અશુભ—all ધ્રુવથી જ થાય છે.

ધ્રુવેણાધિકૃતાંશ્ચૈવ સૂર્યોઽપાવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ। તદેષ દીપ્તકિરણઃ સ કાલાગ્નિર્દ્દિવાકરઃ ।। ૫૧.

ધ્રુવ પાસેથી જે ભાગ મળ્યો છે, એ પ્રમાણે સૂર્ય અલગ ઊભો છે; એ જ તેજસ્વી કિરણોવાળો, સમયરૂપ અગ્નિ અને દિવસનો પ્રકાશક છે.

પરિવર્ત્ત ક્રમાદ્વિપ્રા ભાભિરાલોકયન્ દિશઃ। સૂર્યઃ કિરણજાલેન વાયુયુક્તેન સર્વશઃ। જગતો જલમાદત્તે કૃત્સ્નસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૫૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સૂર્ય ક્રમશઃ ફરતો જાય છે અને પોતાની કિરણોથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરે છે; પવન સાથે જોડાયેલા કિરણોના જાળથી, આખા જગતનું પાણી ખેંચી લે છે.

આધિત્યપીતં સૂર્યાગ્નેઃ સોમં સંક્રમતે જલમ્। નાડીભિર્વાયુયુક્તાભિર્લોકાધાનં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

સૂર્યાગ્નિએ પીધેલું પાણી પછી ચંદ્રમાં જાય છે; પવનથી જોડાયેલી નાડીઓથી એ પાણી દુનિયાના પોષણ માટે વહેંચાય છે.

યત્સોમાત્ સ્રવતે સૂર્યસ્તદગ્રેષ્વવતિષ્ઠતે। મેઘા વાયુનિઘાતેન વિસૃજન્તિ જલમ્ભુવિ ।। ૫૧.

ચંદ્રમાંથી જે પાણી સૂર્ય ખેંચે છે, એ વાદળોમાં રહે છે; પવનના ઝાટકાથી વાદળો એ પાણી ધરતી પર વરસાવે છે.