વાયુપુરાણમ્

સમા રાત્રિરહશ્ચૈવ યદા તદ્વિષુવદ્ભવેત્। તદા દાનાનિ દેયાનિ પિતૃભ્યો વિષુવત્યપિ। બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ મુખમેતત્તુ દૈવતમ્ ॥ ૫૦.

જ્યારે દિવસ અને રાત બન્ને સમાન હોય, ત્યારે વિષુવત કહેવાય; એ સમયે પિતૃઓને અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, એ દેવતાઓને અર્પણ માટે શ્રેષ્ઠ સમય છે.

ઊનરાત્રાધિમાસૌ ચ કલાકાષ્ઠામુહૂર્ત્તકાઃ। પૌર્ણમાસી તથા જ્ઞેયા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ। સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિ સ્તથા ॥ ૫૦.

જ્યાં રાતો ઓછી હોય એવા મહિના, અધિમાસ, કલાઓ, કાષ્ઠા, મુહૂર્ત, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા, અને સિનિવાલી, કુહૂ, રાકા તથા અનુમતિ – આ બધું જાણી લેવું.

તપસ્તપસ્યૌ મધુમાધવૌ ચ શુક્રઃ શુચિશ્ચાયનમુત્તરં સ્યાત્। નભો નભશ્યોઽથ ઇષુઃ સહોર્જઃ સહઃસહસ્યાવિતિ દક્ષિણં સ્યાત્ ॥ ૫૦.

તપ અને તપસ્યા, મધુ અને માધવ, શુક્ર અને શુચિ – આ ઉત્તરાયણના નામ છે; અને નભ, નભસ્ય, ઇષુ, સહ, સહસ્ય અને અવિતિ – આ દક્ષિણાયણના નામ છે.

સંવત્સરાસ્તતો જ્ઞેયાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રબ્મણઃ સુતાઃ। તસ્માત્તુ ઋતવો જ્ઞેયા ઋતવો હ્યન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

આમાંથી વર્ષો સમજવા, અને બ્રહ્માના પાંચ વર્ષો એમ કહેવાય છે. એમાંથી ઋતુઓ ઓળખાય છે, કારણ કે ઋતુઓ વચ્ચેના સમય તરીકે માનવામાં આવે છે.

તસ્માદનુમુખા જ્ઞેયા અમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ. તસ્માત્તુ વિષુવં જ્ઞેયં પિતૃદૈવહિતં સદા ॥ ૫૦.

એમાંથી અમાવાસ્યાઓ ચંદ્રના કળાના મુખ્ય અવસ્થાઓ તરીકે જાણી શકાય છે. એમાંથી વિશુવ પણ સમજવું, જે પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે હંમેશાં કલ્યાણકર છે.

એવં જ્ઞાત્વા ન મુહ્યેત દૈવે પિત્ર્યે ચ માનવઃ। તસ્માત્ સ્મૃતં પ્રજાનાં વૈ વિષુવત્સર્વગં સદા ॥ ૫૦.

આ રીતે જાણીને માનવને દેવ અને પિતૃ કર્મોમાં ક્યારેય ગૂંચવણ થતી નથી. એટલે વિશુવ સર્વ પ્રજાઓ માટે હંમેશાં યાદ રાખવામાં આવે છે.

આલોકાન્તઃ સ્મૃતો લોકો લોકાન્તો લોક ઉચ્યતે। લોકપાલાઃ સ્થિતાસ્તત્ર લોકાલોકસ્ય મધ્યતઃ ॥ ૫૦.

પ્રકાશ જ્યાં સુધી છે ત્યાં સુધી લોક કહેવાય છે; એના પછીઅનું લોકાંત કહેવાય છે. લોકપાળો એ લોક અને લોકાંતના વચ્ચે સ્થિત છે.

ચત્વારસ્તે મહાત્માનસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્। સુધામા ચૈવ વૈરાજઃ કર્દ્દમઃ શઙ્‌કૃપસ્તથા। હિરણ્યલોમા પર્જ્જન્યઃ કેતુમાન્ જાતનિશ્ચયઃ ॥ ૫૦.

અહિં ચાર મહાન આત્માઓ, જે સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા હતા, એ સ્થિત છે: સુધામા, વૈરાજ, કર્દમ અને શંકૃપ; હિરણ્યલોમા, પર્જન્ય, કેતુમાન અને જાતનિશ્ચય.

નિર્દ્વન્દ્વા નિરભીમાના નિસ્તન્ત્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ। લોકપાલાઃ સ્થિતા હ્યેતે લોકાલોકે ચતુર્દિશમ્ ॥ ૫૦.

આ લોકપાળો દ્વંદ્વ, અભિમાન, બંધન અને સ્વામિત્વથી મુક્ત છે; એ લોક અને લોકાંત વચ્ચે ચાર દિશામાં સ્થિર છે.

ઉત્તરં યદગસ્ત્યસ્ય અજવીથ્યાશ્ચ દક્ષિણમ્। પિતૃયાણઃ સ વૈ પન્થા વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ ॥ ૫૦.

અગસ્ત્યના ઉત્તર તરફ અને અજવીથિના દક્ષિણમાં પિતૃઓનો માર્ગ છે, જે વૈશ્વાનરપથથી બહાર છે.

તત્રાસતે પ્રજાવન્તો મુનયો હ્યગ્નિહોત્રિણઃ । લોકસ્ય સન્તાનકરાઃ પિતૃયાણે પથિ સ્થિતાઃ ॥ ૫૦.

ત્યાં અગ્નિહોત્ર કરનાર, સંતાનવંત, લોકને પોષણ આપનારા ઋષિઓ પિતૃયાણ માર્ગ પર વસે છે.

ભૂતારમ્ભ કૃતં કર્મ આશિષા ઋત્વિગુચ્યતે । પ્રારભન્તે લોકકામાસ્તેષાં પન્થાઃ સ દક્ષિણઃ ॥ ૫૦.

પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ માટે કરાતું કર્મ, જે ઋત્વિજ 'આશિષા' કહે છે, એ લોકની ઇચ્છા રાખનારા કરે છે; એમના માટે એ દક્ષિણ માર્ગ છે.

ચલિતન્તે પુનર્દ્ધર્મં સ્થાપયન્તિ યુગે યુગે। સન્તત્યા તપસા ચૈવ મર્યાદાભિઃ શ્રુતેન ચ ॥ ૫૦.

જ્યારે એ લોકો માર્ગથી ભટકે છે, ત્યારે દરેક યુગમાં સંતાન, તપ, Maryada અને શ્રુતિ દ્વારા ધર્મને ફરીથી સ્થાપે છે.

જાયમાનાસ્તુ પૂર્વે વૈ પશ્ચિમાનાં ગૃહેષુ ચ। પશ્ચિમાશ્ચૈવ જાયન્તે પૂર્વેષાં નિધનેષ્વપિ। એવ માવર્ત્તમાનાસ્તે તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્ ॥ ૫૦.

પહેલા જન્મેલા લોકો, પછીના ઘરોમાં રહે છે; અને પછીના, પહેલાના મૃત્યુ સમયે જન્મે છે. આ રીતે ફરી ફરી, એ સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા સુધી રહે છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનાં ગૃહમેધિનામ્। સવિતુર્દ્દક્ષિણં માર્ગં શ્રિતા હ્યાચન્દ્રતારકમ્। ક્રિયાવતાં પ્રસઙ્ખ્યેયા યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે ॥ ૫૦.

ચોર્યાસી હજાર ગૃહસ્થ ઋષિઓ, જેમણે સૂર્યના દક્ષિણ માર્ગે ચંદ્ર અને તારાઓ સુધીની યાત્રા કરી છે, અને જે કર્મમાં પ્રવૃત્ત છે, એ શમશાનમાં ગયા છે.

લોકશંવ્યવહારેણ ભૂતારમ્ભકૃતેન ચ। ઇચ્છાદ્વેષપ્રકૃત્યા ચ મૈથુનોપગમેન ચ ॥ ૫૦.

લોકવ્યવહાર, પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિના કર્મ, ઇચ્છા-દ્વેષની સ્વભાવ અને મૈથુન દ્વારા,

તથા કાયકૃતેનેહ સેવનાદ્વિષયસ્ય ચ। એતૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સિદ્ધાઃ શ્મશાનાનિ હિ ભેજિરે। પ્રજૈષિણસ્તે મુનયો દ્વાપરેષ્વિહ જજ્ઞિરે ॥ ૫૦.

અને એ જ રીતે, શરીરથી કરેલા કર્મો અને વિષયસેવનથી, આવા અનેક કારણો વડે, સિદ્ધ થયેલા લોકો શમશાનમાં ગયા છે; સંતાન ઇચ્છનારા એ ઋષિઓ દ્વાપર યુગોમાં અહીં જન્મ્યા હતા.

નાગવીથ્યુત્તરે યચ્ચ સપ્તર્ષિભ્યશ્ચ દક્ષિણમ્ । ઉત્તરઃ સવિતુઃ પન્થા દેવયાનસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥ ૫૦.

નાગવીથિના ઉત્તર અને સપ્તર્ષિઓના દક્ષિણમાં, સૂર્યનો ઉત્તર માર્ગ દેવયાન માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.

યત્ર તે વાસિનઃ સિદ્ધા વિમલા બ્રહ્મચારિણઃ। સતતન્તે જુગુપ્સન્તે તસ્માન્મૃત્યુર્જ્જિતસ્તુ તૈઃ ॥ ૫૦.

ત્યાં સિદ્ધ, શુદ્ધ અને બ્રહ્મચારી લોકો રહે છે; એ હંમેશાં સંયમિત અને વિષયોથી દૂર રહે છે, અને એમણે મૃત્યુને જીત્યું છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ તેષામપ્યૂર્દ્ધ્વરેતસામ્। ઉદકૂપન્થાનમર્યમ્ણઃ શ્રિતા હ્યાભૂતસમ્પ્લવાત્ ॥ ૫૦.

એમણેમાંથી ચોર્યાસી હજાર, જેમનું વીર્ય ઉપર જાય છે, એ આર્યમનના નિર્જળ માર્ગે, સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા ગયા છે.

ઇત્યેતૈઃ કારણૈઃ શુદ્ધૈસ્તેઽ મ़તત્વં હિ ભેજિરે। આભૂતસમ્પ્લવસ્થાનમમૃતત્વં વિભાવ્યતે ॥ ૫૦.

આવા શુદ્ધ કારણોથી, એ અમરત્વને પામ્યા છે; સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા જે અવસ્થા છે, એ જ અમરત્વ કહેવાય છે.

ત્રૈલોક્યસ્થિતિકાલોઽયમપુનર્માર્ગગામિનઃ। બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં પુણ્યાપાપકૃતોઽપરમ્। આભૂતસમ્પ્લવાન્તે તુ ક્ષીયન્તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ॥ ૫૦.

ત્રણે લોકનું જે આ અસ્તિત્વકાળ છે, એ પાછા માર્ગે ન ફરતા લોકો માટે છે. બ્રહ્મહત્યાનો પાપ કે અશ્વમેધ યજ્ઞથી મળતો પુણ્ય જેવો નથી. મહાપ્રળયના અંતે, ઉપર ચિત્તવાળા લોકો પણ અંતે લય પામે છે.

ઊર્દ્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્રાસ્તિ વૈ સ્મૃતમ્। એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્ ॥ ૫૦.

મહાન ઋષિઓથી પણ ઉપર, જ્યાં ચિરંજીવ અને અડગ સ્થાન છે, એ જ દિવ્ય અને તેજસ્વી ત્રીજું વિષ્ણુનું સ્થાન છે, જે આકાશમાં ઝગમગે છે.

તત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્। ધર્મધ્રુવાદ્યાસ્તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોકસાધકાઃ ॥ ૫૦.

જે ત્યાં પહોંચે છે, તેઓ કદી દુઃખી થતા નથી; એ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે, જ્યાં ધ્રુવ અને બીજા ધર્મનિષ્ઠ લોકસંરક્ષકો સ્થિર રહે છે.

સ્વાયમ્ભુવે નિસર્ગે તુ વ્યાખ્યાતાન્યુત્તરાણિ તુ। ભવિષ્યાણિ ચ સર્વાણિ તેષાં વક્ષ્યામ્યનુક્રમમ્ ।। ૫૧.

સ્વાયંભુવના સર્જનમાં, ઉપરના લોકોએ જે સમજાવ્યા છે, હવે હું બધી આવનારી ઘટનાઓ ક્રમશઃ કહીશ.

એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયઃ પપ્રચ્છુર્લોમહર્ષણમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારં ગ્રહાણાઞ્ચૈવ સર્વશઃ ।। ૫૧.

આ સાંભળ્યા પછી, ઋષિઓએ લોહિતર્ષણને પૂછ્યું: સૂર્ય અને ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત વિશે અને બધા ગ્રહોની ગતિ વિશે પણ.

ભ્રમન્તે કથમેતાનિ જ્યોતીંષિ દિવિ મણ્ડલમ્। તિર્યગ્વ્યૂહેન સર્વાણિ તથૈવાસઙ્કરેણ ચ। કશ્ચ ભ્રામયતે તાનિ ભ્રમન્તિ યદિ વા સ્વયમ્ ।। ૫૧.

આકાશમાં આ તારા-ગ્રહો કેવી રીતે ફરે છે? તેઓ આડાં વ્યવસ્થામાં અને એકબીજામાં મળીને કેમ ગતિ કરે છે? કોણ તેમને ફરાવે છે કે તેઓ પોતે જ ફરે છે?

એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ્। ભૂતસમ્મોહનન્ત્વેતચ્છ્રોતુમિચ્છા પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૧.

અમે આ જાણવું ઈચ્છીએ છીએ, તેથી, હે મહાન, અમને કહો; જીવજંતુઓને જે મોહ થાય છે, એ વિશે સાંભળવાની ઈચ્છા અમને જાગી છે.

ભૂતસમ્મોહનં હ્યેતદ્ બ્રુવતો મે નિબોધત। પ્રત્યક્ષમપિ દૃસ્યં યત્તત્ સંમોહયતે પ્રજાઃ ।। ૫૧.

હવે મારી પાસેથી જીવજંતુઓના મોહ વિશે સાંભળો, જે આંખે જોઈ શકાય છે છતાં લોકોનું મન ભટકાવે છે.