વાયુપુરાણમ્

ખે તસ્યોત્તરતશ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ પર્વતઃ। ત્રીણિ તસ્ય તુ શ્રૃઙ્ગાણિ સ્પૃશન્તીવ નભસ્તલમ્ ॥ ૫૦.

આકાશમાં, તેના ઉત્તર તરફ, શ્રૃંગવાન નામનો પર્વત છે; તેની ત્રણ શિખરો છે, જે જાણે આકાશને સ્પર્શ કરે છે.

તૈશ્ચાપિ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ સર્વતશ્ચૈવ વિશ્રુતઃ। એકમાર્ગશ્ચ વિસ્તારો વિષ્કમ્ભશ્ચાપિ કીર્તિતઃ ॥ ૫૦.

આ શિખરોને કારણે તે સર્વત્ર શ્રૃંગવાન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેનું એક જ માર્ગ, પહોળાઈ અને વિસ્તાર ગણાય છે.

તસ્ય વૈ સર્વતઃ શ્રૃઙ્ગં મધ્યમન્તદ્ધિરણ્મયમ્। દક્ષિણં રાજતઞ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગં તુ સ્ફટિકપ્રભમ્ ॥ ૫૦.

તેના બધા શિખરોમાં મધ્યનું શિખર સોનાનું છે; દક્ષિણનું ચાંદીનું છે અને તે શિખર સ્ફટિક જેવી તેજસ્વી છે.

સર્વરત્નમયં ચૈકં શ્રૃઙ્ગમુત્તરમુત્તમમ્। એવં કૂટૈસ્રિભિઃ શૈલૈઃ શ્રૃઙ્ગવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૫૦.

ઉત્તરનું અને સૌથી ઊંચું શિખર સર્વ રત્નોથી બનેલું છે; આવી શિખરો અને પર્વતોને કારણે તે શ્રૃંગવાન તરીકે જાણીતી છે.

યત્તદ્વિષુવતં શ્રૃઙ્ગન્તદર્કઃ પ્રતિપદ્યતે। શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે મધ્યમાં ગતિમાસ્થિતઃ। અહસ્તુલ્યામથો રાત્રિં કરોતિ તિમિરાપહઃ ॥ ૫૦.

જે શિખર વિષુવત રેખા પર છે, ત્યાં સૂર્ય પહોંચે છે; શરદ અને વસંત વચ્ચે મધ્યમ માર્ગે ચાલે છે, અને દિવસ-રાત બન્ને સમાન કરી અંધકાર દૂર કરે છે.

હરિતાશ્ચ હયા દિવ્યાસ્તે નિયુક્તા મહારથે। અનુલિપ્તા ઇવાભાન્તિ પઝરક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ ॥ ૫૦.

હરિત રંગના દિવ્ય ઘોડા મહારથ સાથે જોડાયેલા છે; તેઓ સૂર્યકિરણોથી જાણે લાલ રંગે રંગાયેલા હોય તેમ દેખાય છે.

મેષાન્તે ચ તુલાન્તે ચ ભાસ્કરોદયતઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્ત્તા દશ પઞ્ચૈવ અહોરાત્રિશ્ચ તાવતી ॥ ૫૦.

મેષના અંતે અને તુલાના અંતે, સૂર્યોદયથી પંદર મુહૂર્તા ગણાય છે; અને એ દિવસે દિવસ-રાત બન્ને સમાન હોય છે.

કૃત્તિકાનાં યદા સૂર્યઃ પ્રથમાંશગતો ભવેત્ । વિશાખાનાં તથા જ્ઞેયશ્ચતુર્થાંશે નિશાકરઃ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય કૃત્તિકા નક્ષત્રના પ્રથમ અંશે પ્રવેશ કરે છે, અને ચંદ્ર વિશાખા નક્ષત્રના ચોથા અંશે હોય છે, ત્યારે એ જાણવું.

વિશાખાયાં યદા સૂર્ય શ્ચ્રતેંઽશં તૃતીયકમ્। તદા ચન્દ્રં વિજાનીયાત્ કૃત્તિકાશિરસિ સ્થિતમ્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય વિશાખા નક્ષત્રના ત્રીજા અંશે હોય છે, ત્યારે ચંદ્ર કૃત્તિકા નક્ષત્રના શિખરે સ્થિત હોય છે, એવું જાણવું.

વિષુવન્તં તદા વિદ્યાદેવમાહુર્મહર્ષયઃ। સૂર્યેણ વિષુવં વિદ્યાત્ કાલં સોમેન લક્ષયેત્ ॥ ૫૦.

ત્યારે વિષુવત આવે છે, એમ મહર્ષિઓ કહે છે; વિષુવત સૂર્યથી જાણી શકાય અને સમય ચંદ્રથી ઓળખી શકાય.

સમા રાત્રિરહશ્ચૈવ યદા તદ્વિષુવદ્ભવેત્। તદા દાનાનિ દેયાનિ પિતૃભ્યો વિષુવત્યપિ। બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ મુખમેતત્તુ દૈવતમ્ ॥ ૫૦.

જ્યારે દિવસ અને રાત બન્ને સમાન હોય, ત્યારે વિષુવત કહેવાય; એ સમયે પિતૃઓને અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, એ દેવતાઓને અર્પણ માટે શ્રેષ્ઠ સમય છે.

ઊનરાત્રાધિમાસૌ ચ કલાકાષ્ઠામુહૂર્ત્તકાઃ। પૌર્ણમાસી તથા જ્ઞેયા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ। સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિ સ્તથા ॥ ૫૦.

જ્યાં રાતો ઓછી હોય એવા મહિના, અધિમાસ, કલાઓ, કાષ્ઠા, મુહૂર્ત, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા, અને સિનિવાલી, કુહૂ, રાકા તથા અનુમતિ – આ બધું જાણી લેવું.

તપસ્તપસ્યૌ મધુમાધવૌ ચ શુક્રઃ શુચિશ્ચાયનમુત્તરં સ્યાત્। નભો નભશ્યોઽથ ઇષુઃ સહોર્જઃ સહઃસહસ્યાવિતિ દક્ષિણં સ્યાત્ ॥ ૫૦.

તપ અને તપસ્યા, મધુ અને માધવ, શુક્ર અને શુચિ – આ ઉત્તરાયણના નામ છે; અને નભ, નભસ્ય, ઇષુ, સહ, સહસ્ય અને અવિતિ – આ દક્ષિણાયણના નામ છે.

સંવત્સરાસ્તતો જ્ઞેયાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રબ્મણઃ સુતાઃ। તસ્માત્તુ ઋતવો જ્ઞેયા ઋતવો હ્યન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

આમાંથી વર્ષો સમજવા, અને બ્રહ્માના પાંચ વર્ષો એમ કહેવાય છે. એમાંથી ઋતુઓ ઓળખાય છે, કારણ કે ઋતુઓ વચ્ચેના સમય તરીકે માનવામાં આવે છે.

તસ્માદનુમુખા જ્ઞેયા અમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ. તસ્માત્તુ વિષુવં જ્ઞેયં પિતૃદૈવહિતં સદા ॥ ૫૦.

એમાંથી અમાવાસ્યાઓ ચંદ્રના કળાના મુખ્ય અવસ્થાઓ તરીકે જાણી શકાય છે. એમાંથી વિશુવ પણ સમજવું, જે પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે હંમેશાં કલ્યાણકર છે.

એવં જ્ઞાત્વા ન મુહ્યેત દૈવે પિત્ર્યે ચ માનવઃ। તસ્માત્ સ્મૃતં પ્રજાનાં વૈ વિષુવત્સર્વગં સદા ॥ ૫૦.

આ રીતે જાણીને માનવને દેવ અને પિતૃ કર્મોમાં ક્યારેય ગૂંચવણ થતી નથી. એટલે વિશુવ સર્વ પ્રજાઓ માટે હંમેશાં યાદ રાખવામાં આવે છે.

આલોકાન્તઃ સ્મૃતો લોકો લોકાન્તો લોક ઉચ્યતે। લોકપાલાઃ સ્થિતાસ્તત્ર લોકાલોકસ્ય મધ્યતઃ ॥ ૫૦.

પ્રકાશ જ્યાં સુધી છે ત્યાં સુધી લોક કહેવાય છે; એના પછીઅનું લોકાંત કહેવાય છે. લોકપાળો એ લોક અને લોકાંતના વચ્ચે સ્થિત છે.

ચત્વારસ્તે મહાત્માનસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્। સુધામા ચૈવ વૈરાજઃ કર્દ્દમઃ શઙ્‌કૃપસ્તથા। હિરણ્યલોમા પર્જ્જન્યઃ કેતુમાન્ જાતનિશ્ચયઃ ॥ ૫૦.

અહિં ચાર મહાન આત્માઓ, જે સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા હતા, એ સ્થિત છે: સુધામા, વૈરાજ, કર્દમ અને શંકૃપ; હિરણ્યલોમા, પર્જન્ય, કેતુમાન અને જાતનિશ્ચય.

નિર્દ્વન્દ્વા નિરભીમાના નિસ્તન્ત્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ। લોકપાલાઃ સ્થિતા હ્યેતે લોકાલોકે ચતુર્દિશમ્ ॥ ૫૦.

આ લોકપાળો દ્વંદ્વ, અભિમાન, બંધન અને સ્વામિત્વથી મુક્ત છે; એ લોક અને લોકાંત વચ્ચે ચાર દિશામાં સ્થિર છે.

ઉત્તરં યદગસ્ત્યસ્ય અજવીથ્યાશ્ચ દક્ષિણમ્। પિતૃયાણઃ સ વૈ પન્થા વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ ॥ ૫૦.

અગસ્ત્યના ઉત્તર તરફ અને અજવીથિના દક્ષિણમાં પિતૃઓનો માર્ગ છે, જે વૈશ્વાનરપથથી બહાર છે.

તત્રાસતે પ્રજાવન્તો મુનયો હ્યગ્નિહોત્રિણઃ । લોકસ્ય સન્તાનકરાઃ પિતૃયાણે પથિ સ્થિતાઃ ॥ ૫૦.

ત્યાં અગ્નિહોત્ર કરનાર, સંતાનવંત, લોકને પોષણ આપનારા ઋષિઓ પિતૃયાણ માર્ગ પર વસે છે.

ભૂતારમ્ભ કૃતં કર્મ આશિષા ઋત્વિગુચ્યતે । પ્રારભન્તે લોકકામાસ્તેષાં પન્થાઃ સ દક્ષિણઃ ॥ ૫૦.

પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ માટે કરાતું કર્મ, જે ઋત્વિજ 'આશિષા' કહે છે, એ લોકની ઇચ્છા રાખનારા કરે છે; એમના માટે એ દક્ષિણ માર્ગ છે.

ચલિતન્તે પુનર્દ્ધર્મં સ્થાપયન્તિ યુગે યુગે। સન્તત્યા તપસા ચૈવ મર્યાદાભિઃ શ્રુતેન ચ ॥ ૫૦.

જ્યારે એ લોકો માર્ગથી ભટકે છે, ત્યારે દરેક યુગમાં સંતાન, તપ, Maryada અને શ્રુતિ દ્વારા ધર્મને ફરીથી સ્થાપે છે.

જાયમાનાસ્તુ પૂર્વે વૈ પશ્ચિમાનાં ગૃહેષુ ચ। પશ્ચિમાશ્ચૈવ જાયન્તે પૂર્વેષાં નિધનેષ્વપિ। એવ માવર્ત્તમાનાસ્તે તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્ ॥ ૫૦.

પહેલા જન્મેલા લોકો, પછીના ઘરોમાં રહે છે; અને પછીના, પહેલાના મૃત્યુ સમયે જન્મે છે. આ રીતે ફરી ફરી, એ સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા સુધી રહે છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનાં ગૃહમેધિનામ્। સવિતુર્દ્દક્ષિણં માર્ગં શ્રિતા હ્યાચન્દ્રતારકમ્। ક્રિયાવતાં પ્રસઙ્ખ્યેયા યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે ॥ ૫૦.

ચોર્યાસી હજાર ગૃહસ્થ ઋષિઓ, જેમણે સૂર્યના દક્ષિણ માર્ગે ચંદ્ર અને તારાઓ સુધીની યાત્રા કરી છે, અને જે કર્મમાં પ્રવૃત્ત છે, એ શમશાનમાં ગયા છે.

લોકશંવ્યવહારેણ ભૂતારમ્ભકૃતેન ચ। ઇચ્છાદ્વેષપ્રકૃત્યા ચ મૈથુનોપગમેન ચ ॥ ૫૦.

લોકવ્યવહાર, પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિના કર્મ, ઇચ્છા-દ્વેષની સ્વભાવ અને મૈથુન દ્વારા,

તથા કાયકૃતેનેહ સેવનાદ્વિષયસ્ય ચ। એતૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સિદ્ધાઃ શ્મશાનાનિ હિ ભેજિરે। પ્રજૈષિણસ્તે મુનયો દ્વાપરેષ્વિહ જજ્ઞિરે ॥ ૫૦.

અને એ જ રીતે, શરીરથી કરેલા કર્મો અને વિષયસેવનથી, આવા અનેક કારણો વડે, સિદ્ધ થયેલા લોકો શમશાનમાં ગયા છે; સંતાન ઇચ્છનારા એ ઋષિઓ દ્વાપર યુગોમાં અહીં જન્મ્યા હતા.

નાગવીથ્યુત્તરે યચ્ચ સપ્તર્ષિભ્યશ્ચ દક્ષિણમ્ । ઉત્તરઃ સવિતુઃ પન્થા દેવયાનસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥ ૫૦.

નાગવીથિના ઉત્તર અને સપ્તર્ષિઓના દક્ષિણમાં, સૂર્યનો ઉત્તર માર્ગ દેવયાન માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.

યત્ર તે વાસિનઃ સિદ્ધા વિમલા બ્રહ્મચારિણઃ। સતતન્તે જુગુપ્સન્તે તસ્માન્મૃત્યુર્જ્જિતસ્તુ તૈઃ ॥ ૫૦.

ત્યાં સિદ્ધ, શુદ્ધ અને બ્રહ્મચારી લોકો રહે છે; એ હંમેશાં સંયમિત અને વિષયોથી દૂર રહે છે, અને એમણે મૃત્યુને જીત્યું છે.