વાયુપુરાણમ્

સ્કન્દગ્રહાદયશ્ચૈવ આપકાસ્ત્રાસકાદયઃ। કૌમારાસ્તે તુ વિજ્ઞેયા બાલાનાં ગ્રહવૃત્તયઃ ॥ ૮.

સ્કંદગ્રહ અને અન્ય, તેમજ આપક અને ત્રાસક પણ બાળાવસ્થાના ગ્રહ માનવામાં આવે છે, જે બાળકોને અસર કરે છે.

સ્કન્દગ્રહવિશેષાણાં માયિકાનાં તથૈવ ચ। પૂતનાનામભૂતાનાં યે ચ લોકવિનાયકાઃ ॥ ૮.

સ્કંદગ્રહના વિશેષ પ્રકારો, માયિક, પૂતના, ભૂત અને જે લોકના નેતા છે, એ બધાની પણ વાત થાય છે.

સહસ્રશત સઙ્ખ્યાનાં મર્ત્યલોકવિચારિણામ્। એવં ગણશતાન્યેવ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ॥ ૮.

સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં, મનુષ્યલોકમાં ફરતા આવા અનેક જૂથો આ ધરતી પર સતત ભટકતા રહે છે.

યક્ષાઃ પુણ્યતમા નામ તથા યે કેઽપિ ગુહ્યકાઃ। યક્ષા દેવજના શ્ચૈવ તથા પુણ્યજનાશ્ચ યે ॥ ૮.

યક્ષોને સૌથી પવિત્ર માનવામાં આવે છે, તેમ જ ગુહ્યક પણ; યક્ષ, દેવજન અને પવિત્ર લોકો એમના સમાન ગણાય છે.

ગુહ્યકાનાઞ્ચ સર્વેષામગસ્ત્યા યે ચ રાક્ષસાઃ । પૌલસ્ત્યા રાક્ષસા યે ચ વિશ્વામિત્રાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ ॥ ૮.

બધા ગુહ્યકોમાં અગસ્ત્યના અને રાક્ષસો, પુલસ્ત્યના રાક્ષસો અને જે વિશ્વામિત્રના કહેવાય છે, એ પણ આવે છે.

યક્ષાણાં રાક્ષસાનાઞ્ચ પૌલસ્ત્યાગસ્ત્યયશ્ચ યે । તેષાં રાજા મહારાજઃ કુબેરો હ્યલકાધિપઃ ॥ ૮.

યક્ષ, રાક્ષસ, પુલસ્ત્ય અને અગસ્ત્યના વંશજોમાં, એમનો રાજા, મહારાજા, અલકાપુરીના અધિપતિ કુબેર છે.

યક્ષા દૃષ્ટ્વા પિબન્તીહ નૃણાં માંસમસૃગ્વસામ્। રક્ષાંસ્યનુપ્રવેશેન પિશાચાઃ પરિપીડનૈઃ ॥ ૮.

યક્ષો અહીં મનુષ્યોનું માંસ અને લોહી જોઈને પી જાય છે; રાક્ષસો અંદર પ્રવેશી અને પિશાચો ત્રાસ આપી દુઃખ આપે છે.

સર્વલક્ષણસમ્પન્નાઃ સમક્ષેત્રાશ્ચ દૈવતૈઃ। ભાસ્વરા બલવન્તશ્ચ ઈશ્વરાઃ કરામરૂપિણઃ ॥ ૮.

એ બધા સર્વ ગુણોથી યુક્ત, દેવતાઓ સાથે સમાન સ્થાને રહેતા, તેજસ્વી, શક્તિશાળી, ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરી શકનારા સ્વામી છે.

અનાભિભક્ષા વિક્રાન્તાઃ સર્વલોકનમસ્કૃતાઃ। સૂક્ષ્માશ્ચૌજસ્વિનો મેધ્યા વરદા યજ્ઞિયાશ્ચ યે ॥ ૮.

એ અખાદ્ય, પરાક્રમી, બધા લોકોથી પૂજિત, સૂક્ષ્મ, બળવાન, પવિત્ર, વરદાન આપનારા અને યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે.

દેવાનાં તુલ્યધર્માણાં હ્યસુરાઃ સર્વશઃ સ્મૃતાઃ। ત્રિભિઃ પાધૈસ્તુ ગન્ધર્વા દેવૈ ર્હીનાઃ પ્રભાવતઃ ॥ ૮.

દેવતાઓ જેવાં જ ધર્મ ધરાવતા અસુરો પણ જાણીતા છે; ગંધર્વો શક્તિમાં દેવોથી ત્રણ ભાગ ઓછા છે.

ગન્ધર્વેભ્યસ્ત્રિભિઃ પાદૈર્હીના વૈ સર્વગુહ્યકાઃ। પ્રભાવતુલ્યા યક્ષાણાં વિજ્ઞેયાઃ સર્વરાક્ષસાઃ। ઐશ્વર્યહીના યક્ષેભ્યઃ પિશાચાસ્ત્રિ ગુણં પુનઃ ॥ ૮.

બધા ગુહ્યકો ગંધર્વોથી ત્રણ ભાગ ઓછા છે; રાક્ષસો યક્ષો જેટલી શક્તિ ધરાવે છે; પિશાચો યક્ષોથી ત્રણ ગુણ ઓછા છે.

એવં ધનેન રૂપેણ આયુષા ચ બલેન ચ। ધર્મૈશ્વર્યેણ બુદ્ધ્યા ચ તપઃશ્રુતપરાક્રમૈઃ ॥ ૮.

આ રીતે, ધન, રૂપ, આયુષ્ય, બળ, ધર્મ, ઐશ્વર્ય, બુદ્ધિ, તપ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને પરાક્રમમાં પણ.

દેવાસુરેભ્યો હીયન્તે ત્રીન્ પાદાન્ વૈ પરસ્પરમ્। ગન્ધર્વાદ્યાઃ પિશાચાન્તાશ્ચતસ્રો દેવયોનયઃ ॥ ૮.

દેવતા અને અસુરો પરસ્પર ત્રણ ભાગ ઓછા છે; ગંધર્વથી પિશાચ સુધી ચાર દેવયોનિઓ ગણાય છે.

અતઃ શ્રૃણુત ભદ્રં વઃ પ્રજાઃ ક્રોધવશત્મકાઃ । ક્રોધાયાં કન્યકા જજ્ઞે દ્વાદશ હ્યાત્મસમ્ભવાઃ। તા ભાર્યાઃ પુલહસ્યાસન્નામતસ્તા નિબોધત ॥ ૮.

હવે, ક્રોધથી ચાલતા પ્રજાઓ, તમે સુનાવો. ક્રોધમાંથી એક કન્યા જન્મી, અને એની પોતાની દેહમાંથી બાર દીકરીઓ પેદા થઈ. એ બધી પુલહાની પત્નીઓ બની. હવે એના નામો ધ્યાનથી સાંભળો.

મૃગી ચ મૃગમન્દા ચ હરિભદ્રા ઇરાવતી। ભૂતા ચ કપિશા દંષ્ટ્રા નિશા તિર્યા તથૈવ ચ। શ્વેતા ચૈવ સ્વરા ચૈવ સુરસા ચેતિ વિશ્રુતાઃ ॥ ૮.

મૃગી, મૃગમંદા, હરિભદ્રા, ઇરાવતી, ભૂતા, કપિશા, દંષ્ટ્રા, નિશા, તિર્ય, શ્વેતા, સ્વરા અને સુરસા — આ બધી પ્રસિદ્ધ નામો છે.

મૃગ્યાસ્તુ હરિણાઃ પુત્રા મૃગાશ્ચાન્યે શશાસ્તથા। ન્યઙ્કવઃ શરભા યે ચ રુરવઃ પૃષતાશ્ચ યે ॥ ૮.

મૃગીમાંથી હરણો જન્મ્યા, અને મૃગમંદાથી બીજા હરણો તથા સસલાઓ પેદા થયા. એમાંથી ન્યંકવ, શરભ, રુરુ અને પૃષત પણ ઉત્પન્ન થયા.

મૃગરાજા મૃગમન્દાયા ગવયાશ્ચાપરે તથા। મહિષોષ્ટ્રવરાહાશ્ચ ખડ્ગગૌરમુખાસ્તથા ॥ ૮.

મૃગમંદામાંથી મૃગરાજ જન્મ્યો, અને ગવય પણ. મહિષ, ઊંટ, વરાહ, ખડગ અને ગૌરમુખ પણ એમાંથી પેદા થયા.

હરેસ્તુ હરયઃ પુત્રા ગોલાઙ્ગુલતરક્ષવઃ । વાનરાઃ કિન્નરાશ્ચૈવ વ્યાઘ્રાઃ કિમ્પુરુષાસ્તથા। ઇત્યેવમાદયોઽન્યેઽપિ ઇરાવત્યા નિબોધત ॥ ૮.

હરિમાંથી હરિ, ગોલાંગુલ, તરક્ષ, વાનર, કિન્નર, વાઘ અને કિમ્પુરુષ ઉત્પન્ન થયા. એ જ રીતે, ઇરાવતીમાંથી પણ બીજા પ્રકારના પ્રાણી પેદા થયા — એનું પણ ધ્યાનથી સાંભળો.

સૂર્યસ્યાણ્ડકપાલે દ્વે સમાનીય તુ ભૌવનઃ। હસ્તાભ્યાં પરિગૃહ્યાથ રથન્તરમગાયત ॥ ૮.

ભૌવનાએ સૂર્યના અંડાના બે ભાગો એકઠા કર્યા અને બંને હાથથી પકડીને રથંતર સામન ગાયું.

સામ્ના પ્રસૂયમાનેન સદ્ય એવ ગજોઽભવત્। સ પ્રાયચ્છદિરાવત્યૈ પુત્રાર્થં સ તુ ભૌવનઃ ॥ ૮.

જ્યારે સામન ગવાયું, ત્યારે તરત જ એક ગજ જન્મ્યો. ભૌવનાએ એ ગજને પુત્ર માટે ઇરાવતીને આપ્યો.

ઇરાવત્યાઃ સુતો યસ્માત્તસ્માદૈરાવતઃ સ્મૃતઃ । દેવરાજોપવાહ્યત્વાત્ પ્રથમઃ સ મતઙ્ગરાટ્। શુભ્રાભ્રભાશ્ચતુર્દ્દંષ્ટ્રઃ શ્રીમાનૈરાવતો ગજઃ ॥ ૮.

કારણ કે એ ઇરાવતીનો દીકરો હતો, તેથી એને ઐરાવત કહે છે. દેવરાજના રથમાં જોડાતા એ પ્રથમ ગજરાજ થયો. એ ચારે દાંતવાળો, શ્વેત વાદળ જેવો તેજસ્વી ઐરાવત ગજ છે.

અપ્સુજસ્યૈકમૂલસ્ય સુવર્ણાભસ્ય હસ્તિનઃ । ષડ્દન્તસ્ય હિ ભદ્રસ્ય ઔપાવાહ્યશ્ચ વૈ બલઃ ॥ ૮.

અપ્સુજના એક જ મૂળમાંથી જન્મેલો, સોનાની જેમ તેજવાળો, છ દાંતવાળો અને ભદ્ર નામનો ગજ રથમાં જોડાય છે. બલ એનો બળ છે.

તસ્ય પુત્રોઽઞ્જનશ્ચૈવ સુપ્રતીકોઽથ વામનઃ। પદ્મશ્ચૈવ ચતુર્થોઽભૂદ્ધસ્તિની ચાભ્રમુસ્તથા ॥ ૮.

એના દીકરાઓ અંજન, સુપ્રતીક, વામન અને ચોથો પદ્મ છે. હસ્તિની અને આભ્રમૂ પણ જન્મ્યા.

thumb|400px|દિગ્ગજ1 દિગ્ગજાંસ્તાંશ્ચ ચત્વારઃ શ્વેતાઽજનયતાશુગાન્ । ભદ્રં મૃગઞ્ચ મન્દં ચ સઙ્કીર્ણં ચતુરઃ સુતાન્ ॥ ૮.

શ્વેતાએ દિશાઓના ચાર ઝડપી ગજ પેદા કર્યા — ભદ્ર, મૃગ, મંદ અને સંકીર્ણ — આ ચાર દીકરાઓ.

સઙ્કીર્ણોઽપ્યઞ્જનો યસ્તુ ઉપવાહ્યો યમસ્ય તુ। ભદ્રો યઃ સુપ્રતીકસ્તુ હરિતઃ સ હ્યપામ્પતેઃ ॥ ૮.

સંકીર્ણ, જે અંજન છે, એ યમના રથમાં જોડાય છે. ભદ્ર, જે સુપ્રતીક છે, એ લીલો છે અને એ જલપતિનો ગજ છે.

પદ્મો મન્દસ્તુ યો ગૌરો દ્વિપો હ્યૈલવિલસ્ય સઃ। મૃગઃ શ્યામસ્તુ યો હસ્તી ઉપવાહ્યઃ સ પાવકૈઃ ॥ ૮.

પદ્મ, જે મંદ છે, એ સફેદ છે અને ઐલવિલનો ગજ છે. મૃગ, જે શ્યામ છે, એ અગ્નિદેવોના રથમાં જોડાય છે.

પદ્મોત્તરસ્તુ યઃ પદ્મૌ ગજો વૈ વરુણો ગણઃ। ઉપલેપનમેષશ્ચ તસ્યાષ્ટૌ જજ્ઞિરે સુતાઃ ॥ ૮.

પદ્મોત્તર, જે પદ્મ છે, એ વરુણના ગજગણનો છે. ઉપલેપન, જે મેષ છે, એના આઠ દીકરા જન્મ્યા.

ઉદગ્રભાવેનોપેતા જાયન્તે તસ્ય ચાન્વયે। શ્વેતબાલનખાઃ પિઙ્ગા વર્ષ્મવન્તો મતઙ્ગજાઃ। મતઙ્ગજાન્ પ્રવક્ષ્યામિ નાગાનન્યાનપિ ક્રમાત્ ॥ ૮.

એના વંશમાં ઉન્નત બળવાળા, સફેદ નખવાળા, પિંગળ અને મોટા શરીરવાળા ગજ જન્મે છે. હવે હું ગજ અને બીજા નાગોનું ક્રમવાર વર્ણન કરીશ.

કપિલઃ પુણ્ડરીકશ્ચ સુમનાભો રથાન્તરઃ। જાતૌ નામ્ના સુતૌ તાભ્યાં સુપ્રતિષ્ઠપ્રમર્દ્દનૌ ॥ ૮.

કપિલ, પુંડરીક, સુમનાભ અને રથાંતર — એમાંથી બે દીકરાઓ જન્મ્યા, જે સુસ્થાપિત અને પરાક્રમી હતા.