વાયુપુરાણમ્

શતઘ્નૈકોનકાસ્ત્રિંશન્માત્રાત્રિશત્ ષડુત્તરા। દ્વિષષ્ટિભાક્ ત્રયોવિંશન્માત્રાયાઞ્ચ ચલા ભવેત્ ॥ ૫૦.

સૌ મત્રા, એક અને ત્રીસ મત્રા, છત્રીસ વધુ, બાસઠ ભાગ અને ત્રેવીસ મત્રા — આ બધું મળીને ચાલતું માપ થાય છે.

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ શતાન્યષ્ટૌ ચ વિદ્યુતિઃ। સપ્તતિઞ્ચાપિ તત્રૈવ નવતિં વિદ્ધિ નિસ્વયે ॥ ૫૦.

ચાલીસ હજાર અને આઠસો વીજળીના ચમકારાઓ છે; અને તેમાં સત્તર અને નવ્વે નિર્વાત (શાંતિ) ગણાય છે.

ચત્વાર્યેવ શતાન્યાહુર્વિદ્યુતૌ વૈધસંયુગે। ચરાંશો હ્યેષ વિજ્ઞેયો નાલિકા ચાત્ર કારણમ્ ॥ ૫૦.

વૈદિક યજ્ઞમાં ચારસો વીજળીના ચમકારાઓ ગણાય છે; આ ચાલતો ભાગ છે અને અહીં નાળિકા એ માપ છે.

સંવત્સરાદયઃ પઞ્ચ ચતુર્માનવિકલ્પિતાઃ। નિશ્ચયઃ સર્વકાલસ્ય યુગ ઇત્યભિધીયતે ॥ ૫૦.

વર્ષ વગેરે પાંચ પ્રકારના સમય, ઋષિઓએ ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યા છે; સર્વ સમયનો નિશ્ચય યુગ કહેવાય છે.

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ। ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ। પઞ્ચમો વત્સરસ્તેષાં કાલસ્તુ પરિસંજ્ઞિતઃ ॥ ૫૦.

પહેલો વર્ષ, બીજો પરિવત્સર, ત્રીજો ઇદ્વત્સર, ચોથો અનુવત્સર અને પાંચમો વત્સર — આ બધાં સમયના નામ છે.

વિંશશતં ભવેત્પૂર્ણં પર્વણાં તુ રવેર્યુગમ્। એતાન્યષ્ટાદશસ્ત્રિંશદુદયો ભાસ્કરસ્ય ચ ॥ ૫૦.

સૂર્યનું એક સંપૂર્ણ યુગ વીસસો પૂર્ણ પર્વ દિવસોનું બને છે; અને સૂર્યનું ઉદય બત્રીસના અડત્રીસ વખત થાય છે.

ઋતવસ્ત્રિંશતઃ સૌરા અયનાનિ દશૈવ તુ। પઞ્ચત્રિંશત્ શતં ચાપિ ષષ્ટિર્માસાશ્ચ ભાસ્કરઃ ॥ ૫૦.

સૂર્યના ત્રીસ ઋતુઓ છે અને દસ અયન છે; અને સૂર્યના પાંત્રીસો સાઠ મહિના ગણાય છે.

ત્રિંશદેવ ત્વહોરાત્રં સ તુ માસશ્ચ ભાસ્કરઃ। એકષષ્ટિસ્ત્વહોરાત્રા દનુરેકો નિભાવ્યતે ॥ ૫૦.

સૂર્યનો એક મહિનો ત્રીસ દિવસ-રાતનો હોય છે; અને એક રાશિ માટે એકસઠ દિવસ-રાત ગણાય છે.

અહ્નાન્તુ ત્ર્યધિકાશીતિઃ શતં ચાપ્યધિકં ભવેત્। માનં તચ્ચિત્રભાનોસ્તુ વિજ્ઞેયં ભુવનસ્ય તુ ॥ ૫૦.

વર્ષમાં દિવસોની સંખ્યા સો ત્રેવીસ જેટલી થાય છે; આ સંખ્યા ચિત્રભાનુ એટલે સૂર્ય માટે જગતમાં માનવામાં આવે છે.

સૌરસૌમ્યં તુ વિજ્ઞેયં નક્ષત્રં સાવનં તથા। નામાન્યેતાનિ ચત્વારિ યૈઃ પુરાણં વિભાવ્યતે ॥ ૫૦.

સૌર, સોમ્ય, નક્ષત્ર અને સાવન – આ ચાર ગણતરીઓ જાણી લેવી; પુરાણમાં આ ચાર નામોથી સમજાવવામાં આવે છે.

ખે તસ્યોત્તરતશ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ પર્વતઃ। ત્રીણિ તસ્ય તુ શ્રૃઙ્ગાણિ સ્પૃશન્તીવ નભસ્તલમ્ ॥ ૫૦.

આકાશમાં, તેના ઉત્તર તરફ, શ્રૃંગવાન નામનો પર્વત છે; તેની ત્રણ શિખરો છે, જે જાણે આકાશને સ્પર્શ કરે છે.

તૈશ્ચાપિ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ સર્વતશ્ચૈવ વિશ્રુતઃ। એકમાર્ગશ્ચ વિસ્તારો વિષ્કમ્ભશ્ચાપિ કીર્તિતઃ ॥ ૫૦.

આ શિખરોને કારણે તે સર્વત્ર શ્રૃંગવાન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેનું એક જ માર્ગ, પહોળાઈ અને વિસ્તાર ગણાય છે.

તસ્ય વૈ સર્વતઃ શ્રૃઙ્ગં મધ્યમન્તદ્ધિરણ્મયમ્। દક્ષિણં રાજતઞ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગં તુ સ્ફટિકપ્રભમ્ ॥ ૫૦.

તેના બધા શિખરોમાં મધ્યનું શિખર સોનાનું છે; દક્ષિણનું ચાંદીનું છે અને તે શિખર સ્ફટિક જેવી તેજસ્વી છે.

સર્વરત્નમયં ચૈકં શ્રૃઙ્ગમુત્તરમુત્તમમ્। એવં કૂટૈસ્રિભિઃ શૈલૈઃ શ્રૃઙ્ગવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૫૦.

ઉત્તરનું અને સૌથી ઊંચું શિખર સર્વ રત્નોથી બનેલું છે; આવી શિખરો અને પર્વતોને કારણે તે શ્રૃંગવાન તરીકે જાણીતી છે.

યત્તદ્વિષુવતં શ્રૃઙ્ગન્તદર્કઃ પ્રતિપદ્યતે। શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે મધ્યમાં ગતિમાસ્થિતઃ। અહસ્તુલ્યામથો રાત્રિં કરોતિ તિમિરાપહઃ ॥ ૫૦.

જે શિખર વિષુવત રેખા પર છે, ત્યાં સૂર્ય પહોંચે છે; શરદ અને વસંત વચ્ચે મધ્યમ માર્ગે ચાલે છે, અને દિવસ-રાત બન્ને સમાન કરી અંધકાર દૂર કરે છે.

હરિતાશ્ચ હયા દિવ્યાસ્તે નિયુક્તા મહારથે। અનુલિપ્તા ઇવાભાન્તિ પઝરક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ ॥ ૫૦.

હરિત રંગના દિવ્ય ઘોડા મહારથ સાથે જોડાયેલા છે; તેઓ સૂર્યકિરણોથી જાણે લાલ રંગે રંગાયેલા હોય તેમ દેખાય છે.

મેષાન્તે ચ તુલાન્તે ચ ભાસ્કરોદયતઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્ત્તા દશ પઞ્ચૈવ અહોરાત્રિશ્ચ તાવતી ॥ ૫૦.

મેષના અંતે અને તુલાના અંતે, સૂર્યોદયથી પંદર મુહૂર્તા ગણાય છે; અને એ દિવસે દિવસ-રાત બન્ને સમાન હોય છે.

કૃત્તિકાનાં યદા સૂર્યઃ પ્રથમાંશગતો ભવેત્ । વિશાખાનાં તથા જ્ઞેયશ્ચતુર્થાંશે નિશાકરઃ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય કૃત્તિકા નક્ષત્રના પ્રથમ અંશે પ્રવેશ કરે છે, અને ચંદ્ર વિશાખા નક્ષત્રના ચોથા અંશે હોય છે, ત્યારે એ જાણવું.

વિશાખાયાં યદા સૂર્ય શ્ચ્રતેંઽશં તૃતીયકમ્। તદા ચન્દ્રં વિજાનીયાત્ કૃત્તિકાશિરસિ સ્થિતમ્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય વિશાખા નક્ષત્રના ત્રીજા અંશે હોય છે, ત્યારે ચંદ્ર કૃત્તિકા નક્ષત્રના શિખરે સ્થિત હોય છે, એવું જાણવું.

વિષુવન્તં તદા વિદ્યાદેવમાહુર્મહર્ષયઃ। સૂર્યેણ વિષુવં વિદ્યાત્ કાલં સોમેન લક્ષયેત્ ॥ ૫૦.

ત્યારે વિષુવત આવે છે, એમ મહર્ષિઓ કહે છે; વિષુવત સૂર્યથી જાણી શકાય અને સમય ચંદ્રથી ઓળખી શકાય.

સમા રાત્રિરહશ્ચૈવ યદા તદ્વિષુવદ્ભવેત્। તદા દાનાનિ દેયાનિ પિતૃભ્યો વિષુવત્યપિ। બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ મુખમેતત્તુ દૈવતમ્ ॥ ૫૦.

જ્યારે દિવસ અને રાત બન્ને સમાન હોય, ત્યારે વિષુવત કહેવાય; એ સમયે પિતૃઓને અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, એ દેવતાઓને અર્પણ માટે શ્રેષ્ઠ સમય છે.

ઊનરાત્રાધિમાસૌ ચ કલાકાષ્ઠામુહૂર્ત્તકાઃ। પૌર્ણમાસી તથા જ્ઞેયા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ। સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિ સ્તથા ॥ ૫૦.

જ્યાં રાતો ઓછી હોય એવા મહિના, અધિમાસ, કલાઓ, કાષ્ઠા, મુહૂર્ત, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા, અને સિનિવાલી, કુહૂ, રાકા તથા અનુમતિ – આ બધું જાણી લેવું.

તપસ્તપસ્યૌ મધુમાધવૌ ચ શુક્રઃ શુચિશ્ચાયનમુત્તરં સ્યાત્। નભો નભશ્યોઽથ ઇષુઃ સહોર્જઃ સહઃસહસ્યાવિતિ દક્ષિણં સ્યાત્ ॥ ૫૦.

તપ અને તપસ્યા, મધુ અને માધવ, શુક્ર અને શુચિ – આ ઉત્તરાયણના નામ છે; અને નભ, નભસ્ય, ઇષુ, સહ, સહસ્ય અને અવિતિ – આ દક્ષિણાયણના નામ છે.

સંવત્સરાસ્તતો જ્ઞેયાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રબ્મણઃ સુતાઃ। તસ્માત્તુ ઋતવો જ્ઞેયા ઋતવો હ્યન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

આમાંથી વર્ષો સમજવા, અને બ્રહ્માના પાંચ વર્ષો એમ કહેવાય છે. એમાંથી ઋતુઓ ઓળખાય છે, કારણ કે ઋતુઓ વચ્ચેના સમય તરીકે માનવામાં આવે છે.

તસ્માદનુમુખા જ્ઞેયા અમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ. તસ્માત્તુ વિષુવં જ્ઞેયં પિતૃદૈવહિતં સદા ॥ ૫૦.

એમાંથી અમાવાસ્યાઓ ચંદ્રના કળાના મુખ્ય અવસ્થાઓ તરીકે જાણી શકાય છે. એમાંથી વિશુવ પણ સમજવું, જે પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે હંમેશાં કલ્યાણકર છે.

એવં જ્ઞાત્વા ન મુહ્યેત દૈવે પિત્ર્યે ચ માનવઃ। તસ્માત્ સ્મૃતં પ્રજાનાં વૈ વિષુવત્સર્વગં સદા ॥ ૫૦.

આ રીતે જાણીને માનવને દેવ અને પિતૃ કર્મોમાં ક્યારેય ગૂંચવણ થતી નથી. એટલે વિશુવ સર્વ પ્રજાઓ માટે હંમેશાં યાદ રાખવામાં આવે છે.

આલોકાન્તઃ સ્મૃતો લોકો લોકાન્તો લોક ઉચ્યતે। લોકપાલાઃ સ્થિતાસ્તત્ર લોકાલોકસ્ય મધ્યતઃ ॥ ૫૦.

પ્રકાશ જ્યાં સુધી છે ત્યાં સુધી લોક કહેવાય છે; એના પછીઅનું લોકાંત કહેવાય છે. લોકપાળો એ લોક અને લોકાંતના વચ્ચે સ્થિત છે.

ચત્વારસ્તે મહાત્માનસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્। સુધામા ચૈવ વૈરાજઃ કર્દ્દમઃ શઙ્‌કૃપસ્તથા। હિરણ્યલોમા પર્જ્જન્યઃ કેતુમાન્ જાતનિશ્ચયઃ ॥ ૫૦.

અહિં ચાર મહાન આત્માઓ, જે સર્વ પ્રાણીઓના લય પહેલા હતા, એ સ્થિત છે: સુધામા, વૈરાજ, કર્દમ અને શંકૃપ; હિરણ્યલોમા, પર્જન્ય, કેતુમાન અને જાતનિશ્ચય.

નિર્દ્વન્દ્વા નિરભીમાના નિસ્તન્ત્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ। લોકપાલાઃ સ્થિતા હ્યેતે લોકાલોકે ચતુર્દિશમ્ ॥ ૫૦.

આ લોકપાળો દ્વંદ્વ, અભિમાન, બંધન અને સ્વામિત્વથી મુક્ત છે; એ લોક અને લોકાંત વચ્ચે ચાર દિશામાં સ્થિર છે.