વાયુપુરાણમ્

હ્રાસવૃદ્ધી ત્વહર્ભાગૈર્દિવસાનાં યથાક્રમમ્। સન્ધ્યા મુહૂર્તમાનન્તુ હ્રાસે વૃદ્ધૌ સમા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

દિવસોનો વધારો અને ઘટાડો ક્રમશઃ તેમના ભાગ પ્રમાણે થાય છે; સંધ્યાનો સમય એક મુહૂર્ત ગણાય છે, અને વધારો કે ઘટાડો બંનેમાં એ સરખો જ રહે છે.

લેખાપ્રભૃત્યથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્ત્તાગતે તુ વૈ। પ્રાતસ્તનઃ સ્મૃતઃ કાલો ભાગસ્ત્વહ્નઃ સ પઞ્ચમઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે અર્ધચંદ્રથી શરૂ કરીને સૂર્ય ત્રણ મુહૂર્ત પસાર કરે છે, ત્યારે એ સમય પ્રાતસ્તન કહેવાય છે, જે દિવસનો પાંચમો ભાગ છે.

તસ્માત્ પ્રાતસ્તનાત્કાલાત્ ત્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ સઙ્ગવઃ। મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ તસ્માત્કાલાચ્ચ સઙ્ગવાત્ ॥ ૫૦.

પ્રાતસ્તન નામના સમયથી ત્રણ મુહૂર્ત પછી સંગવ સમય આવે છે; અને એ સમયથી ત્રણ મુહૂર્ત પછી મધ્યાહ્ન થાય છે.

તસ્માન્મધ્યન્દિનાત્ કાલાદપરાહ્ન ઇતિ સ્મૃતઃ । ત્રય એવ મુહૂર્ત્તાસ્તુ તસ્માત્ કાલાચ્ચ મધ્યમાત્ ॥ ૫૦.

મધ્યાહ્ન પછીનો સમય અપરાહ્ન કહેવાય છે; અને એ સમયથી ત્રણ મુહૂર્ત પછી મધ્ય સમય આવે છે.

અપરાહ્ને વ્યતીપાતે કાલ- સાયાહ્ન ઉચ્યતે। દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તાદ્વૈ મુહૂર્ત્તાસ્ત્રય એવ ચ ॥ ૫૦.

અપરાહ્ન પસાર થયા પછી જે સમય આવે છે તેને સાંજ (સાયાં) કહે છે; દસ અને પાંચ મુહૂર્ત પછી પણ ત્રણ મુહૂર્ત ગણાય છે.

દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તં વૈ અહર્વિષુવતિ સ્મૃતમ્। દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તાદ્વૈ રાત્રિન્દિવમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

દસ અને પાંચ મુહૂર્ત દિવસના વિષુવત (સમદિવસ) ગણાય છે; અને એ જ મુહૂર્તથી દિવસ અને રાત ગણાય છે.

વર્ધ્ધતે હ્રસતે ચૈવ અયને દક્ષિણોત્તરે। અહસ્તુ ગ્રસતે રાત્રિં રાત્રિસ્તુ ગ્રસતે ત્વહઃ ॥ ૫૦.

દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન સમયે દિવસો વધે છે અને ઘટે છે; દિવસ રાતને ગ્રહણ કરે છે અને રાત દિવસને ગ્રહણ કરે છે.

શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે વિષુવન્તદ્વિભાવ્યતે। અહોરાત્રં કલાશ્ચૈવ સપ્ત સોમઃ સમશ્રુતે ॥ ૫૦.

શરદ અને વસંત વચ્ચે વિષુવત (સમદિવસ) ઓળખાય છે; દિવસ-રાત અને તેમની કલાઓ સાત ગણાય છે, અને ચંદ્ર પણ એ જ પ્રમાણે ગણાય છે.

તથા પઞ્ચદશાહાનિ પક્ષ ઇત્યાભિધીયતે। દ્વૌ પક્ષૌ ચ ભવેન્માસો દ્વૌ માસાવન્તરાવૃતુઃ। ઋતુત્રયમયનં સ્યાદ્દ્વૈઽયને વર્ષમુચ્યતે ॥ ૫૦.

એ રીતે, પંદર દિવસને પક્ષ કહે છે; બે પક્ષ મળીને મહિનો થાય છે; બે મહિના મળીને ઋતુ થાય છે; ત્રણ ઋતુ મળીને અયન થાય છે; અને બે અયન મળીને વર્ષ કહેવાય છે.

નિમેષાદિકૃતઃ કાલઃ કાષ્ઠાયા દશ પઞ્ચ ચ। કલાયાસ્ત્રિંશતઃ કાષ્ઠા માત્રાઘીતિદ્વયાત્મિકા ॥ ૫૦.

સમયની શરૂઆત નિમિષાથી થાય છે, દસ અને પાંચ મળીને કાષ્ઠા બને છે; ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને કલાં બને છે; અને બે માત્રા મળીને એક માપ બને છે.

શતઘ્નૈકોનકાસ્ત્રિંશન્માત્રાત્રિશત્ ષડુત્તરા। દ્વિષષ્ટિભાક્ ત્રયોવિંશન્માત્રાયાઞ્ચ ચલા ભવેત્ ॥ ૫૦.

સૌ મત્રા, એક અને ત્રીસ મત્રા, છત્રીસ વધુ, બાસઠ ભાગ અને ત્રેવીસ મત્રા — આ બધું મળીને ચાલતું માપ થાય છે.

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ શતાન્યષ્ટૌ ચ વિદ્યુતિઃ। સપ્તતિઞ્ચાપિ તત્રૈવ નવતિં વિદ્ધિ નિસ્વયે ॥ ૫૦.

ચાલીસ હજાર અને આઠસો વીજળીના ચમકારાઓ છે; અને તેમાં સત્તર અને નવ્વે નિર્વાત (શાંતિ) ગણાય છે.

ચત્વાર્યેવ શતાન્યાહુર્વિદ્યુતૌ વૈધસંયુગે। ચરાંશો હ્યેષ વિજ્ઞેયો નાલિકા ચાત્ર કારણમ્ ॥ ૫૦.

વૈદિક યજ્ઞમાં ચારસો વીજળીના ચમકારાઓ ગણાય છે; આ ચાલતો ભાગ છે અને અહીં નાળિકા એ માપ છે.

સંવત્સરાદયઃ પઞ્ચ ચતુર્માનવિકલ્પિતાઃ। નિશ્ચયઃ સર્વકાલસ્ય યુગ ઇત્યભિધીયતે ॥ ૫૦.

વર્ષ વગેરે પાંચ પ્રકારના સમય, ઋષિઓએ ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યા છે; સર્વ સમયનો નિશ્ચય યુગ કહેવાય છે.

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ। ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ। પઞ્ચમો વત્સરસ્તેષાં કાલસ્તુ પરિસંજ્ઞિતઃ ॥ ૫૦.

પહેલો વર્ષ, બીજો પરિવત્સર, ત્રીજો ઇદ્વત્સર, ચોથો અનુવત્સર અને પાંચમો વત્સર — આ બધાં સમયના નામ છે.

વિંશશતં ભવેત્પૂર્ણં પર્વણાં તુ રવેર્યુગમ્। એતાન્યષ્ટાદશસ્ત્રિંશદુદયો ભાસ્કરસ્ય ચ ॥ ૫૦.

સૂર્યનું એક સંપૂર્ણ યુગ વીસસો પૂર્ણ પર્વ દિવસોનું બને છે; અને સૂર્યનું ઉદય બત્રીસના અડત્રીસ વખત થાય છે.

ઋતવસ્ત્રિંશતઃ સૌરા અયનાનિ દશૈવ તુ। પઞ્ચત્રિંશત્ શતં ચાપિ ષષ્ટિર્માસાશ્ચ ભાસ્કરઃ ॥ ૫૦.

સૂર્યના ત્રીસ ઋતુઓ છે અને દસ અયન છે; અને સૂર્યના પાંત્રીસો સાઠ મહિના ગણાય છે.

ત્રિંશદેવ ત્વહોરાત્રં સ તુ માસશ્ચ ભાસ્કરઃ। એકષષ્ટિસ્ત્વહોરાત્રા દનુરેકો નિભાવ્યતે ॥ ૫૦.

સૂર્યનો એક મહિનો ત્રીસ દિવસ-રાતનો હોય છે; અને એક રાશિ માટે એકસઠ દિવસ-રાત ગણાય છે.

અહ્નાન્તુ ત્ર્યધિકાશીતિઃ શતં ચાપ્યધિકં ભવેત્। માનં તચ્ચિત્રભાનોસ્તુ વિજ્ઞેયં ભુવનસ્ય તુ ॥ ૫૦.

વર્ષમાં દિવસોની સંખ્યા સો ત્રેવીસ જેટલી થાય છે; આ સંખ્યા ચિત્રભાનુ એટલે સૂર્ય માટે જગતમાં માનવામાં આવે છે.

સૌરસૌમ્યં તુ વિજ્ઞેયં નક્ષત્રં સાવનં તથા। નામાન્યેતાનિ ચત્વારિ યૈઃ પુરાણં વિભાવ્યતે ॥ ૫૦.

સૌર, સોમ્ય, નક્ષત્ર અને સાવન – આ ચાર ગણતરીઓ જાણી લેવી; પુરાણમાં આ ચાર નામોથી સમજાવવામાં આવે છે.

ખે તસ્યોત્તરતશ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ પર્વતઃ। ત્રીણિ તસ્ય તુ શ્રૃઙ્ગાણિ સ્પૃશન્તીવ નભસ્તલમ્ ॥ ૫૦.

આકાશમાં, તેના ઉત્તર તરફ, શ્રૃંગવાન નામનો પર્વત છે; તેની ત્રણ શિખરો છે, જે જાણે આકાશને સ્પર્શ કરે છે.

તૈશ્ચાપિ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ સર્વતશ્ચૈવ વિશ્રુતઃ। એકમાર્ગશ્ચ વિસ્તારો વિષ્કમ્ભશ્ચાપિ કીર્તિતઃ ॥ ૫૦.

આ શિખરોને કારણે તે સર્વત્ર શ્રૃંગવાન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેનું એક જ માર્ગ, પહોળાઈ અને વિસ્તાર ગણાય છે.

તસ્ય વૈ સર્વતઃ શ્રૃઙ્ગં મધ્યમન્તદ્ધિરણ્મયમ્। દક્ષિણં રાજતઞ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગં તુ સ્ફટિકપ્રભમ્ ॥ ૫૦.

તેના બધા શિખરોમાં મધ્યનું શિખર સોનાનું છે; દક્ષિણનું ચાંદીનું છે અને તે શિખર સ્ફટિક જેવી તેજસ્વી છે.

સર્વરત્નમયં ચૈકં શ્રૃઙ્ગમુત્તરમુત્તમમ્। એવં કૂટૈસ્રિભિઃ શૈલૈઃ શ્રૃઙ્ગવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૫૦.

ઉત્તરનું અને સૌથી ઊંચું શિખર સર્વ રત્નોથી બનેલું છે; આવી શિખરો અને પર્વતોને કારણે તે શ્રૃંગવાન તરીકે જાણીતી છે.

યત્તદ્વિષુવતં શ્રૃઙ્ગન્તદર્કઃ પ્રતિપદ્યતે। શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે મધ્યમાં ગતિમાસ્થિતઃ। અહસ્તુલ્યામથો રાત્રિં કરોતિ તિમિરાપહઃ ॥ ૫૦.

જે શિખર વિષુવત રેખા પર છે, ત્યાં સૂર્ય પહોંચે છે; શરદ અને વસંત વચ્ચે મધ્યમ માર્ગે ચાલે છે, અને દિવસ-રાત બન્ને સમાન કરી અંધકાર દૂર કરે છે.

હરિતાશ્ચ હયા દિવ્યાસ્તે નિયુક્તા મહારથે। અનુલિપ્તા ઇવાભાન્તિ પઝરક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ ॥ ૫૦.

હરિત રંગના દિવ્ય ઘોડા મહારથ સાથે જોડાયેલા છે; તેઓ સૂર્યકિરણોથી જાણે લાલ રંગે રંગાયેલા હોય તેમ દેખાય છે.

મેષાન્તે ચ તુલાન્તે ચ ભાસ્કરોદયતઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્ત્તા દશ પઞ્ચૈવ અહોરાત્રિશ્ચ તાવતી ॥ ૫૦.

મેષના અંતે અને તુલાના અંતે, સૂર્યોદયથી પંદર મુહૂર્તા ગણાય છે; અને એ દિવસે દિવસ-રાત બન્ને સમાન હોય છે.

કૃત્તિકાનાં યદા સૂર્યઃ પ્રથમાંશગતો ભવેત્ । વિશાખાનાં તથા જ્ઞેયશ્ચતુર્થાંશે નિશાકરઃ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય કૃત્તિકા નક્ષત્રના પ્રથમ અંશે પ્રવેશ કરે છે, અને ચંદ્ર વિશાખા નક્ષત્રના ચોથા અંશે હોય છે, ત્યારે એ જાણવું.

વિશાખાયાં યદા સૂર્ય શ્ચ્રતેંઽશં તૃતીયકમ્। તદા ચન્દ્રં વિજાનીયાત્ કૃત્તિકાશિરસિ સ્થિતમ્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય વિશાખા નક્ષત્રના ત્રીજા અંશે હોય છે, ત્યારે ચંદ્ર કૃત્તિકા નક્ષત્રના શિખરે સ્થિત હોય છે, એવું જાણવું.