વાયુપુરાણમ્

ત્રિંશન્મુહૂર્ત્તાને વાહુરહોરાત્રં ધ્રુવો ભ્રમન્ । ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતે મણ્ડલાનિ સઃ ॥ ૫૦.

ધ્રુવ ત્રીસ મુહૂર્ત સુધી ફરતો રહે છે, એ રીતે દિવસ-રાત થાય છે, એ બે છેડા વચ્ચે ધ્રુવ મંડળો ફેરવે છે.

કુલાલચક્રનાભિસ્તુ યથા તત્રૈવ વર્ત્તતે। ધ્રુવસ્તથા હિ વિજ્ઞેયસ્તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ॥ ૫૦.

જેમ કુંભારના ચક્રની નાભિ એક જ જગ્યાએ રહે છે, તેમ ધ્રુવ પણ એ જ જગ્યાએ ફરતો રહે છે, એમ સમજવું.

ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ। દિવા નક્તઞ્ચ સૂર્યસ્ય મન્દા શીઘ્રા ચ વૈ ગતિઃ ॥ ૫૦.

એ બે છેડા વચ્ચે જ્યારે મંડળો ફરતા રહે છે, ત્યારે સૂર્યની ચાલ દિવસ-રાતે ક્યારે ધીમી અને ક્યારે ઝડપી હોય છે.

ઉત્તરે પ્રક્રમે ત્વિન્દો ર્દિવા મન્દા ગતિઃ સ્મૃતા। તથૈવ ચ પુનર્નક્તં શીઘ્રા સૂર્યસ્ય વૈ ગતિઃ ॥ ૫૦.

ઉત્તર દિશામાં સૂર્યની દિવસની ચાલ ધીમી ગણાય છે, અને એ જ રીતે રાત્રે સૂર્ય ઝડપથી ચાલે છે.

દક્ષિણે પ્રક્રમે ચૈવ દિવા શીઘ્રં વિધીયતે । ગતિઃ સૂર્યસ્ય નક્તં વૈ મન્દા ચાપિ તથા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

દક્ષિણ દિશામાં દિવસે સૂર્ય ઝડપથી ચાલે છે અને રાત્રે એની ચાલ ધીમી ગણાય છે.

એવં ગતિવિશેષેણ વિભજન્ રાત્ર્યહાનિ તુ। તથા વિચરતે માર્ગં સમેન વિષમેણ ચ ॥ ૫૦.

આ રીતે ચાલમાં ફરકથી દિવસ અને રાત વહેંચાય છે, અને એ માર્ગ ક્યારે સરખો તો ક્યારે અસમાન રીતે પસાર થાય છે.

લોકાલોકે સ્થિતા યે તે લોકપાલાશ્ચતુર્દિશમ્। અગસ્ત્યશ્ચરતે તેષામુપરિષ્ટાજ્જવેન તુ । ભજન્નસાવહોરાત્રમેવઙ્ગતિવિશેષણૈઃ ॥ ૫૦.

લોકાલોકમાં સ્થિત ચાર દિશાના રક્ષકો ઉપર, અગસ્ત્ય ઝડપથી ફરતા જાય છે અને આવાં ચાલના ભેદથી દિવસ-રાત વહેંચે છે.

દક્ષિણે નાગવીથ્યાયાં લોકાલોકસ્ય ચોત્તરમ્। લોકસન્તારકો હ્યેષ વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ ॥ ૫૦.

દક્ષિણના નાગમાર્ગમાં અને લોકાલોકના ઉત્તર ભાગમાં, એ લોકને સંભાળનાર વૈશ્વાનરપથની બહાર રહે છે.

પૃષ્ઠે યાવત્ પ્રભા સૌહી પુરસ્તાત્ સમ્પ્રકાશતે। પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠતસ્તાવલ્લોકાલોકસ્ય સર્વતઃ ॥ ૫૦.

જ્યાં સુધી પ્રકાશ પાછળ છે, ત્યાં સુધી એ આગળ દેખાય છે; એ જ રીતે બંને બાજુ અને પાછળ પણ, આખા લોકાલોકમાં પ્રકાશ ફેલાય છે.

યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશોર્દ્દ્વન્તૂચ્છ્રિતો ગિરિઃ। પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ ॥ ૫૦.

દસ હજાર યોજન ઊંચો એક પર્વત ઊભો છે; પ્રકાશ અને અંધકાર એના ચારે બાજુ ગોળाकारમાં છે.

નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણૈઃ સહ। અભ્યન્તરં પ્રકાશન્તે લોકાલોકસ્ય વૈ ગિરેઃ ॥ ૫૦.

નક્ષત્રો, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારાઓ, એ બધા લોકાલોક પર્વતની અંદર પ્રકાશ ફેલાવે છે.

એતાવાનેવ લોકસ્તુ નિરાલોકસ્ત્વતઃ પરમ્। લોકાલોક એકધા તુ નિરાલોકસ્ત્વનેકધા ॥ ૫૦.

આટલું જ જગત છે; એથી આગળ અંધકાર છે. લોકાલોક એક છે, પણ અંધકાર અનેક પ્રકારનો છે.

લોકાલોકન્તુ સન્ધત્તે યસ્માત્ સૂર્યઃ પરિગ્રહમ્। તસ્માત્સન્ધ્યેતિ તામાહુરુષાવ્યુષ્ટ્યોર્યદન્તરમ્ । ઉષા રાત્રિઃ સ્મૃતા વિપ્રૈર્વ્યુષ્ટિશ્ચાપિ ત્વહઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય જે લોકાલોકને ઘેરી રાખે છે, એથી એ સીમા બને છે; એટલે ઉષા અને દિવસ વચ્ચેનું સમય 'સંધ્યા' કહેવાય છે. વિદ્વાનો ઉષાને રાત્રિ અને વ્યુષ્ટિને દિવસ કહે છે.

સૂર્યં હિ ગ્રસમાનાનાં સન્ધ્યાકાલે હિ રક્ષસામ્। પ્રજાપતિનિયોગેન શાપસ્તેષાં દુરાત્મનામ્ । અક્ષયત્વઞ્ચ દેહસ્ય પ્રાપિતા મરણં તથા ॥ ૫૦.

સંધ્યાના સમયે જ્યારે રાક્ષસો સૂર્યને ગળી જવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે પ્રજાપતિના આદેશથી એ દુષ્ટો પર શાપ મૂકાયો કે એમને શરીર અમર પણ મૃત્યુ પણ મળ્યું.

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિખ્યાતા મન્દેહા નામ રાક્ષસાઃ। પ્રાર્થયન્તિ સહસ્રાંશુમુદયન્તિ દિને દિને। તાપયન્તો દુરાત્માનઃ સૂર્યમિચ્છન્તિ ખાદિતુમ્ ॥ ૫૦.

ત્રણ કરોડ રાક્ષસો 'મંદેહ' નામે પ્રસિદ્ધ છે; એ રોજ સૂર્યોદયે હજારો કિરણવાળા સૂર્યને પકડવાનો પ્રયાસ કરે છે અને દુષ્ટોને પીડા આપી સૂર્યને ગળી જવા માંગે છે.

અથ સૂર્યસ્ય તેષાઞ્ચ યુદ્ધમાસીત્ સુદારુણમ્। તતો બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ સત્તમાઃ। સન્ધ્યેતિ સમુપાસન્તઃ ક્ષેપયન્તિ મહાજલમ્ ॥ ૫૦.

પછી સૂર્ય અને એ રાક્ષસો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું; ત્યારબાદ બ્રહ્મા, દેવો અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સંધ્યાની ઉપાસના કરીને મહાન જળ વરસાવે છે.

ઓઙ્કારબ્રહ્મસંયુક્તં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રિતમ્। તેન દહ્યન્તિ તે દૈત્યા વજ્રભૂતેન વારિણા ॥ ૫૦.

ઓમકાર અને ગાયત્રીના મંત્રથી સંયુક્ત થયેલા એ જળ વડે, એ દૈત્યો વજ્ર જેવું કઠોર જળ બનીને દાઝી જાય છે.

તતઃ પુનર્મહાતેજા મહાદ્યુતિપરાક્રમઃ. યોજનાનાં સહ સ્રાણિ ઊર્દ્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે શતમ્ ॥ ૫૦.

પછી ફરીથી, મહાન તેજવાળો અને અપરંપાર શક્તિ ધરાવતો, કિરણો સાથે મળીને સો યોજન ઊંચે ઊઠે છે.

તતઃ પ્રયાતિ ભગવાન્ બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ। વાલખિલ્યૈશ્ચ મુનિભિઃ કૃતાર્થૈઃ સમરીચિભિઃ ॥ ૫૦.

પછી ભગવાન બ્રાહ્મણો અને સિદ્ધ વાલખિલ્ય મુનિઓથી ઘેરાયેલા, કિરણો જેવું તેજ ધરાવતા, આગળ વધે છે.

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્ કલાન્તમ્ । ત્રિંશત્ કલાશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્ત્તસ્તૈસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે ॥ ૫૦.

દસ અને પાંચ નિમિષા મળીને એક કાષ્ઠા થાય છે; ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને એક કલાં બને છે; ત્રીસ કલાંથી એક મુહૂર્ત થાય છે; અને આવા ત્રીસ મુહૂર્તથી આખો દિવસ અને રાત ગણાય છે.

હ્રાસવૃદ્ધી ત્વહર્ભાગૈર્દિવસાનાં યથાક્રમમ્। સન્ધ્યા મુહૂર્તમાનન્તુ હ્રાસે વૃદ્ધૌ સમા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

દિવસોનો વધારો અને ઘટાડો ક્રમશઃ તેમના ભાગ પ્રમાણે થાય છે; સંધ્યાનો સમય એક મુહૂર્ત ગણાય છે, અને વધારો કે ઘટાડો બંનેમાં એ સરખો જ રહે છે.

લેખાપ્રભૃત્યથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્ત્તાગતે તુ વૈ। પ્રાતસ્તનઃ સ્મૃતઃ કાલો ભાગસ્ત્વહ્નઃ સ પઞ્ચમઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે અર્ધચંદ્રથી શરૂ કરીને સૂર્ય ત્રણ મુહૂર્ત પસાર કરે છે, ત્યારે એ સમય પ્રાતસ્તન કહેવાય છે, જે દિવસનો પાંચમો ભાગ છે.

તસ્માત્ પ્રાતસ્તનાત્કાલાત્ ત્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ સઙ્ગવઃ। મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ તસ્માત્કાલાચ્ચ સઙ્ગવાત્ ॥ ૫૦.

પ્રાતસ્તન નામના સમયથી ત્રણ મુહૂર્ત પછી સંગવ સમય આવે છે; અને એ સમયથી ત્રણ મુહૂર્ત પછી મધ્યાહ્ન થાય છે.

તસ્માન્મધ્યન્દિનાત્ કાલાદપરાહ્ન ઇતિ સ્મૃતઃ । ત્રય એવ મુહૂર્ત્તાસ્તુ તસ્માત્ કાલાચ્ચ મધ્યમાત્ ॥ ૫૦.

મધ્યાહ્ન પછીનો સમય અપરાહ્ન કહેવાય છે; અને એ સમયથી ત્રણ મુહૂર્ત પછી મધ્ય સમય આવે છે.

અપરાહ્ને વ્યતીપાતે કાલ- સાયાહ્ન ઉચ્યતે। દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તાદ્વૈ મુહૂર્ત્તાસ્ત્રય એવ ચ ॥ ૫૦.

અપરાહ્ન પસાર થયા પછી જે સમય આવે છે તેને સાંજ (સાયાં) કહે છે; દસ અને પાંચ મુહૂર્ત પછી પણ ત્રણ મુહૂર્ત ગણાય છે.

દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તં વૈ અહર્વિષુવતિ સ્મૃતમ્। દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તાદ્વૈ રાત્રિન્દિવમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

દસ અને પાંચ મુહૂર્ત દિવસના વિષુવત (સમદિવસ) ગણાય છે; અને એ જ મુહૂર્તથી દિવસ અને રાત ગણાય છે.

વર્ધ્ધતે હ્રસતે ચૈવ અયને દક્ષિણોત્તરે। અહસ્તુ ગ્રસતે રાત્રિં રાત્રિસ્તુ ગ્રસતે ત્વહઃ ॥ ૫૦.

દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન સમયે દિવસો વધે છે અને ઘટે છે; દિવસ રાતને ગ્રહણ કરે છે અને રાત દિવસને ગ્રહણ કરે છે.

શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે વિષુવન્તદ્વિભાવ્યતે। અહોરાત્રં કલાશ્ચૈવ સપ્ત સોમઃ સમશ્રુતે ॥ ૫૦.

શરદ અને વસંત વચ્ચે વિષુવત (સમદિવસ) ઓળખાય છે; દિવસ-રાત અને તેમની કલાઓ સાત ગણાય છે, અને ચંદ્ર પણ એ જ પ્રમાણે ગણાય છે.

તથા પઞ્ચદશાહાનિ પક્ષ ઇત્યાભિધીયતે। દ્વૌ પક્ષૌ ચ ભવેન્માસો દ્વૌ માસાવન્તરાવૃતુઃ। ઋતુત્રયમયનં સ્યાદ્દ્વૈઽયને વર્ષમુચ્યતે ॥ ૫૦.

એ રીતે, પંદર દિવસને પક્ષ કહે છે; બે પક્ષ મળીને મહિનો થાય છે; બે મહિના મળીને ઋતુ થાય છે; ત્રણ ઋતુ મળીને અયન થાય છે; અને બે અયન મળીને વર્ષ કહેવાય છે.