વાયુપુરાણમ્

અશીતિર્નિયુતાનીહ યોજનાનાં તથૈવ ચ। અષ્ટપઞ્ચાશતઞ્ચૈવ યોજનાન્યધિકાનિ તુ ॥ ૫૦.

અહીં અશી લાખ યોજન છે અને એમાં અડસઠ વધુ યોજન ઉમેરાય છે.

નાગવીથ્યુત્તરાવીથી અજવીથી ચ દક્ષિણા। મૂલં ચૈવ તથાષાડે હ્યજવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ। અભિજિત્પૂર્વતઃ સ્વાતિર્નાગવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ ॥ ૫૦.

નાગમાર્ગની ઉત્તર દિશા, અજમાર્ગની દક્ષિણ દિશા અને તેમ જ મૂળ તથા અષ્ટમી નક્ષત્ર—આ ત્રણેય અજમાર્ગ પર સૂર્યોદયના સ્થાન છે; અભિજિતના પૂર્વે સ્વાતી છે અને નાગમાર્ગ પર પણ સૂર્યોદયના ત્રણ સ્થાન છે.

કાષ્ઠયોરન્તરં યચ્ચ તદ્વક્ષ્યે યોજનૈઃ પુનઃ। એતચ્છતસહસ્રાણામેકત્રિંશોત્તરં શતમ્ ॥ ૫૦.

હવે હું બંને સંક્રાંતિબિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર યોજનમાં કહું છું: એ એક લાખ એકત્રીસ હજાર યોજન છે.

ત્રયસ્ત્રિંશાધિકાશ્ચાન્યે ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ યોજનૈઃ। કાષ્ઠયોરન્તરં હ્યેતદ્યોજનાગ્રાત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ૫૦.

આ ઉપરાંત ત્રીસત્રીસ યોજન વધુ છે; આમ, બંને સંક્રાંતિબિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર યોજનના માપથી નક્કી થાય છે.

કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ અન્તરે દક્ષિણોત્તરે । તે તુ વક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યાય યોજનૈસ્તન્નિબોધત ॥ ૫૦.

હવે ઉત્તર અને દક્ષિણ બંને રેખાઓ વચ્ચેનું અંતર કેટલું છે, એ યોજનમાં હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

એકૈકમન્તરન્તસ્યા નિયુતાન્યેકસપ્તતિઃ। સહસ્રાણ્યતિરિક્તાશ્ચ તતોઽન્યા પઞ્ચસપ્તતિઃ ॥ ૫૦.

દરેક અંતર એકાવન એકાવન નિયુત છે, અને એ ઉપરાંત પંચોતેર હજાર વધુ છે.

લેખયોઃ કાષ્ઠયોશ્ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ સ્મૃતમ્। અભ્યન્તરન્તુ પર્યેતિ મણ્ડલાન્યુત્તરાયણે ॥ ૫૦.

સંક્રાંતિબિંદુઓની બાહ્ય અને આંતરિક રેખાઓનું સ્મરણ થાય છે; આંતરિક રેખા ઉત્તરાયણમાં મંડળો પર ફરતી રહે છે.

બાહ્યતો દક્ષિણે ચૈવ સતતન્તુ યથાક્રમમ્। મણ્ડલાનાં શતં પૂર્ણમશીત્યધિકમુત્તરમ્ ॥ ૫૦.

બાહ્ય તરફ અને દક્ષિણમાં પણ સતત અને ક્રમશઃ, એકસો પૂર્ણ મંડળો છે અને ઉત્તર તરફ એમાં એંસી વધુ છે.

ચરતે દક્ષિણે ચાપિ તાવદેવ વિભાવસુઃ। પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાથ યોજનાગ્રાન્નિબોધત ॥ ૫૦.

સૂર્ય દક્ષિણમાં પણ એટલું જ અંતર ચાલે છે; હવે મંડળનું માપ યોજનમાં સાંભળો.

એકવિંશદ્યોજનાનાં સહસ્રાણિ સમાસતઃ। શતે દ્વે પુનરપ્યન્યે યોજનાનાં પ્રકીર્ત્તિતે ॥ ૫૦.

સારાંશરૂપે, એકવીસ હજાર યોજન છે, અને એ ઉપરાંત બે સો યોજન વધુ ગણાય છે.

એકવિંશતિભિશ્ચૈવ યોજનૈરધિકૈર્હિ તે। એતત્પ્રમાણમાખ્યાતં યોજનૈર્મણ્ડલં હિ તત્ ॥ ૫૦.

અને તેમાં એકવીસ યોજન વધુ ઉમેરવામાં આવે છે; આમ, મંડળનું માપ યોજનમાં જણાવાયું છે.

વિષ્કમ્ભો મણ્ડલસ્યૈષ તિર્યક્ સ તુ વિધીયતે। પ્રત્યહઞ્ચરતે તાનિ સૂર્યો વૈ મણ્ડલક્રમમ્ ॥ ૫૦.

આ મંડળનો વ્યાસ છે, જે આડેથી માપવામાં આવે છે; સૂર્ય રોજ એ મંડળોને ક્રમશઃ ફરે છે.

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં નિવર્ત્તતે। દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્યસ્તથા શીઘ્રં નિવર્ત્તતે ॥ ૫૦.

જેમ કુંભારનું ચકરું ઝડપથી પોતાની સીમાએ પાછું વળી જાય છે, તેમ સૂર્ય દક્ષિણ બિંદુએ ઝડપથી વળી જાય છે.

તસ્માત્ પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિઞ્ચ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ। સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્ત્તેર્દક્ષિણોત્તરે ॥ ૫૦.

આથી, સૂર્ય થોડા સમયમાં જ ધરતી પર લાંબું અંતર પાર કરે છે—દક્ષિણ અને ઉત્તર સંક્રાંતિએ તે બાર મુહૂર્તમાં ઝડપથી ફરે છે.

ત્રયોદશાર્દ્ધમૃક્ષાણામહ્નાનુચરતે રવિઃ। મુહૂર્ત્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય દિવસે ત્રયોદશ અને અડધા નક્ષત્રો પાર કરે છે; રાત્રે એ જ સંખ્યા અઢાર મુહૂર્તમાં પાર કરે છે.

કુલાલચક્રમધ્યસ્તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ। તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ ॥ ૫૦.

જેમ કુંભારના ચકરના મધ્યમાં ધીરે ધીરે ગતિ થાય છે, તેમ સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં ધીમી ગતિએ આગળ વધે છે.

ત્રયોદશાર્દ્ધમર્દ્ધેન ઋક્ષાણાં ચરતે રવિઃ। તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમિલ્પાં નિગચ્છતિ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ત્રયોદશ અને અડધા નક્ષત્ર અડધી ગતિએ પાર કરે છે; તેથી, લાંબા સમયમાં ધરતીનું અંતર કાપે છે.

અષ્ટાદશમુહૂર્ત્તૈસ્તુ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્। અહર્ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ ॥ ૫૦.

અઢાર મુહૂર્તથી, ઉત્તરાયણના પશ્ચિમ બિંદુએ દિવસ થાય છે અને સૂર્ય ધીમી ગતિએ ચાલે છે.

ત્રયોદશાર્દ્ધમર્ધેન ઋક્ષાણાઞ્ચરતે રવિઃ। મુહૂર્ત્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ત્રયોદશ અને અડધા નક્ષત્ર અડધી ગતિએ પાર કરે છે; રાત્રે એ જ સંખ્યા અઢાર મુહૂર્તમાં પાર કરે છે.

તતો મન્દતરં તાભ્યાઞ્ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા। મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ યથા ॥ ૫૦.

પછી એ બે વચ્ચે ચક્ર ધીમે ધીમે ફરવા લાગે છે, જેમ માટીની ગોળી વચ્ચે મૂકી હોય અને ધ્રુવ પણ એ જ રીતે ફરતો હોય છે.

ત્રિંશન્મુહૂર્ત્તાને વાહુરહોરાત્રં ધ્રુવો ભ્રમન્ । ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતે મણ્ડલાનિ સઃ ॥ ૫૦.

ધ્રુવ ત્રીસ મુહૂર્ત સુધી ફરતો રહે છે, એ રીતે દિવસ-રાત થાય છે, એ બે છેડા વચ્ચે ધ્રુવ મંડળો ફેરવે છે.

કુલાલચક્રનાભિસ્તુ યથા તત્રૈવ વર્ત્તતે। ધ્રુવસ્તથા હિ વિજ્ઞેયસ્તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ॥ ૫૦.

જેમ કુંભારના ચક્રની નાભિ એક જ જગ્યાએ રહે છે, તેમ ધ્રુવ પણ એ જ જગ્યાએ ફરતો રહે છે, એમ સમજવું.

ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ। દિવા નક્તઞ્ચ સૂર્યસ્ય મન્દા શીઘ્રા ચ વૈ ગતિઃ ॥ ૫૦.

એ બે છેડા વચ્ચે જ્યારે મંડળો ફરતા રહે છે, ત્યારે સૂર્યની ચાલ દિવસ-રાતે ક્યારે ધીમી અને ક્યારે ઝડપી હોય છે.

ઉત્તરે પ્રક્રમે ત્વિન્દો ર્દિવા મન્દા ગતિઃ સ્મૃતા। તથૈવ ચ પુનર્નક્તં શીઘ્રા સૂર્યસ્ય વૈ ગતિઃ ॥ ૫૦.

ઉત્તર દિશામાં સૂર્યની દિવસની ચાલ ધીમી ગણાય છે, અને એ જ રીતે રાત્રે સૂર્ય ઝડપથી ચાલે છે.

દક્ષિણે પ્રક્રમે ચૈવ દિવા શીઘ્રં વિધીયતે । ગતિઃ સૂર્યસ્ય નક્તં વૈ મન્દા ચાપિ તથા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

દક્ષિણ દિશામાં દિવસે સૂર્ય ઝડપથી ચાલે છે અને રાત્રે એની ચાલ ધીમી ગણાય છે.

એવં ગતિવિશેષેણ વિભજન્ રાત્ર્યહાનિ તુ। તથા વિચરતે માર્ગં સમેન વિષમેણ ચ ॥ ૫૦.

આ રીતે ચાલમાં ફરકથી દિવસ અને રાત વહેંચાય છે, અને એ માર્ગ ક્યારે સરખો તો ક્યારે અસમાન રીતે પસાર થાય છે.

લોકાલોકે સ્થિતા યે તે લોકપાલાશ્ચતુર્દિશમ્। અગસ્ત્યશ્ચરતે તેષામુપરિષ્ટાજ્જવેન તુ । ભજન્નસાવહોરાત્રમેવઙ્ગતિવિશેષણૈઃ ॥ ૫૦.

લોકાલોકમાં સ્થિત ચાર દિશાના રક્ષકો ઉપર, અગસ્ત્ય ઝડપથી ફરતા જાય છે અને આવાં ચાલના ભેદથી દિવસ-રાત વહેંચે છે.

દક્ષિણે નાગવીથ્યાયાં લોકાલોકસ્ય ચોત્તરમ્। લોકસન્તારકો હ્યેષ વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ ॥ ૫૦.

દક્ષિણના નાગમાર્ગમાં અને લોકાલોકના ઉત્તર ભાગમાં, એ લોકને સંભાળનાર વૈશ્વાનરપથની બહાર રહે છે.

પૃષ્ઠે યાવત્ પ્રભા સૌહી પુરસ્તાત્ સમ્પ્રકાશતે। પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠતસ્તાવલ્લોકાલોકસ્ય સર્વતઃ ॥ ૫૦.

જ્યાં સુધી પ્રકાશ પાછળ છે, ત્યાં સુધી એ આગળ દેખાય છે; એ જ રીતે બંને બાજુ અને પાછળ પણ, આખા લોકાલોકમાં પ્રકાશ ફેલાય છે.