વાયુપુરાણમ્

એવં પુષ્કરમધ્યેન યદા સર્પતિ ભાસ્કરઃ। ત્રિંશાં શકન્તુ મેદિન્યા મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય પુષ્કરના મધ્યમાં ચાલે છે, ત્યારે એ એક મુહૂર્તમાં ધરતીના ત્રીસ શકમાપક ભાગ પસાર કરે છે.

યોજનાગ્રાન્મુહૂર્ત્તસ્ય ઇમાં સઙ્ખ્યાં નિબોધત। પૂર્ણં શતસહસ્રાણામેકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

મુહૂર્તમાં કેટલા યોજન થાય છે તે સાંભળો: એ પૂર્ણ એક લાખ એકત્રીસ હજાર કહેવાય છે.

પઞ્ચાશત્તુ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ। મૌહૂર્ત્તિકી ગતિર્હ્યેષા સૂર્યસ્ય તુ વિધીયતે ॥ ૫૦.

અને એમાં પચાસ હજાર વધુ ઉમેરો; મુહૂર્તમાં સૂર્યની ગતિ એવી જ કહેવાય છે.

એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાન્તુ દક્ષિણામ્। પર્ય્યાગચ્છેત્તદાદિત્યો માઘે કાષ્ઠાન્તમેવ હિ ॥ ૫૦.

આ ગતિ પ્રમાણે, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણના અંતે પહોંચે છે, ત્યારે માઘ માસે એ અંત સુધી જાય છે.

સર્પતે દક્ષિણાયાન્તુ કાષ્ઠાયાં તન્નિબોધત। નવકોટ્યઃ પ્રસઙ્ખ્યાતા યોજનૈઃ પરિમણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

હવે સાંભળો દક્ષિણ અંતે સૂર્યની ગતિ વિશે: પરિધિ નવ કરોડ યોજન ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ। અહોરાત્રાત્પતઙ્ગસ્ય ગતિરેષા વિધીયતે ॥ ૫૦.

અને એમાં એક લાખ પાંસઠ હજાર વધુ છે; આ જ સૂર્યની એક દિવસ-રાતની ગતિ કહેવાય છે.

દક્ષિણાદ્વિનિવૃત્તોઽસૌ વિષુવસ્થો યદા રવિઃ। ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણથી પાછો વળી વિષુવત રેખા પર આવે છે, ત્યારે એ ક્ષીરોદ સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે ચાલે છે.

મણ્ડલં વિષુવદ્યાપિ યોજનૈસ્તન્નિબોધત। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તીર્ણા વિષુવદ્યાપિ સા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

હવે સાંભળો વિષુવત રેખા પર પરિધિ કેટલા યોજન છે: એ ત્રણ કરોડ જેટલી કહેવાય છે.

તથા શતસહસ્રાણામશીત્યેકાધિકા પુનઃ । શ્રવણે ચોત્તરાં કાષ્ઠાઞ્ચિત્રભાનુર્યદા ભવેત્ । શાકદ્વીપસ્ય ષષ્ઠસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

અને ફરી, એમાં એક હજાર એક્યાસી વધુ છે; જ્યારે ચિત્રભાનુ (સૂર્ય) શ્રાવણમાં ઉત્તર અંતે પહોંચે છે, ત્યારે એ શાકદ્વીપના ઉત્તર કિનારે ચાલે છે.

ઉત્તરાયાઞ્ચ કાષ્ઠાયાં પ્રમાણં મણ્ડલસ્ય ચ। યોજનાગ્રાત્પ્રસઙ્ખ્યાતા કોટિરેકા તુ સા દ્વિજૈઃ ॥ ૫૦.

ઉત્તર અંતે, પરિધિનું માપ યોજનથી ગણાય છે; એ એક કરોડ કહેવાય છે, એવું દ્વિજોએ કહ્યું છે.

અશીતિર્નિયુતાનીહ યોજનાનાં તથૈવ ચ। અષ્ટપઞ્ચાશતઞ્ચૈવ યોજનાન્યધિકાનિ તુ ॥ ૫૦.

અહીં અશી લાખ યોજન છે અને એમાં અડસઠ વધુ યોજન ઉમેરાય છે.

નાગવીથ્યુત્તરાવીથી અજવીથી ચ દક્ષિણા। મૂલં ચૈવ તથાષાડે હ્યજવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ। અભિજિત્પૂર્વતઃ સ્વાતિર્નાગવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ ॥ ૫૦.

નાગમાર્ગની ઉત્તર દિશા, અજમાર્ગની દક્ષિણ દિશા અને તેમ જ મૂળ તથા અષ્ટમી નક્ષત્ર—આ ત્રણેય અજમાર્ગ પર સૂર્યોદયના સ્થાન છે; અભિજિતના પૂર્વે સ્વાતી છે અને નાગમાર્ગ પર પણ સૂર્યોદયના ત્રણ સ્થાન છે.

કાષ્ઠયોરન્તરં યચ્ચ તદ્વક્ષ્યે યોજનૈઃ પુનઃ। એતચ્છતસહસ્રાણામેકત્રિંશોત્તરં શતમ્ ॥ ૫૦.

હવે હું બંને સંક્રાંતિબિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર યોજનમાં કહું છું: એ એક લાખ એકત્રીસ હજાર યોજન છે.

ત્રયસ્ત્રિંશાધિકાશ્ચાન્યે ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ યોજનૈઃ। કાષ્ઠયોરન્તરં હ્યેતદ્યોજનાગ્રાત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ૫૦.

આ ઉપરાંત ત્રીસત્રીસ યોજન વધુ છે; આમ, બંને સંક્રાંતિબિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર યોજનના માપથી નક્કી થાય છે.

કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ અન્તરે દક્ષિણોત્તરે । તે તુ વક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યાય યોજનૈસ્તન્નિબોધત ॥ ૫૦.

હવે ઉત્તર અને દક્ષિણ બંને રેખાઓ વચ્ચેનું અંતર કેટલું છે, એ યોજનમાં હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

એકૈકમન્તરન્તસ્યા નિયુતાન્યેકસપ્તતિઃ। સહસ્રાણ્યતિરિક્તાશ્ચ તતોઽન્યા પઞ્ચસપ્તતિઃ ॥ ૫૦.

દરેક અંતર એકાવન એકાવન નિયુત છે, અને એ ઉપરાંત પંચોતેર હજાર વધુ છે.

લેખયોઃ કાષ્ઠયોશ્ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ સ્મૃતમ્। અભ્યન્તરન્તુ પર્યેતિ મણ્ડલાન્યુત્તરાયણે ॥ ૫૦.

સંક્રાંતિબિંદુઓની બાહ્ય અને આંતરિક રેખાઓનું સ્મરણ થાય છે; આંતરિક રેખા ઉત્તરાયણમાં મંડળો પર ફરતી રહે છે.

બાહ્યતો દક્ષિણે ચૈવ સતતન્તુ યથાક્રમમ્। મણ્ડલાનાં શતં પૂર્ણમશીત્યધિકમુત્તરમ્ ॥ ૫૦.

બાહ્ય તરફ અને દક્ષિણમાં પણ સતત અને ક્રમશઃ, એકસો પૂર્ણ મંડળો છે અને ઉત્તર તરફ એમાં એંસી વધુ છે.

ચરતે દક્ષિણે ચાપિ તાવદેવ વિભાવસુઃ। પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાથ યોજનાગ્રાન્નિબોધત ॥ ૫૦.

સૂર્ય દક્ષિણમાં પણ એટલું જ અંતર ચાલે છે; હવે મંડળનું માપ યોજનમાં સાંભળો.

એકવિંશદ્યોજનાનાં સહસ્રાણિ સમાસતઃ। શતે દ્વે પુનરપ્યન્યે યોજનાનાં પ્રકીર્ત્તિતે ॥ ૫૦.

સારાંશરૂપે, એકવીસ હજાર યોજન છે, અને એ ઉપરાંત બે સો યોજન વધુ ગણાય છે.

એકવિંશતિભિશ્ચૈવ યોજનૈરધિકૈર્હિ તે। એતત્પ્રમાણમાખ્યાતં યોજનૈર્મણ્ડલં હિ તત્ ॥ ૫૦.

અને તેમાં એકવીસ યોજન વધુ ઉમેરવામાં આવે છે; આમ, મંડળનું માપ યોજનમાં જણાવાયું છે.

વિષ્કમ્ભો મણ્ડલસ્યૈષ તિર્યક્ સ તુ વિધીયતે। પ્રત્યહઞ્ચરતે તાનિ સૂર્યો વૈ મણ્ડલક્રમમ્ ॥ ૫૦.

આ મંડળનો વ્યાસ છે, જે આડેથી માપવામાં આવે છે; સૂર્ય રોજ એ મંડળોને ક્રમશઃ ફરે છે.

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં નિવર્ત્તતે। દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્યસ્તથા શીઘ્રં નિવર્ત્તતે ॥ ૫૦.

જેમ કુંભારનું ચકરું ઝડપથી પોતાની સીમાએ પાછું વળી જાય છે, તેમ સૂર્ય દક્ષિણ બિંદુએ ઝડપથી વળી જાય છે.

તસ્માત્ પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિઞ્ચ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ। સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્ત્તેર્દક્ષિણોત્તરે ॥ ૫૦.

આથી, સૂર્ય થોડા સમયમાં જ ધરતી પર લાંબું અંતર પાર કરે છે—દક્ષિણ અને ઉત્તર સંક્રાંતિએ તે બાર મુહૂર્તમાં ઝડપથી ફરે છે.

ત્રયોદશાર્દ્ધમૃક્ષાણામહ્નાનુચરતે રવિઃ। મુહૂર્ત્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય દિવસે ત્રયોદશ અને અડધા નક્ષત્રો પાર કરે છે; રાત્રે એ જ સંખ્યા અઢાર મુહૂર્તમાં પાર કરે છે.

કુલાલચક્રમધ્યસ્તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ। તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ ॥ ૫૦.

જેમ કુંભારના ચકરના મધ્યમાં ધીરે ધીરે ગતિ થાય છે, તેમ સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં ધીમી ગતિએ આગળ વધે છે.

ત્રયોદશાર્દ્ધમર્દ્ધેન ઋક્ષાણાં ચરતે રવિઃ। તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમિલ્પાં નિગચ્છતિ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ત્રયોદશ અને અડધા નક્ષત્ર અડધી ગતિએ પાર કરે છે; તેથી, લાંબા સમયમાં ધરતીનું અંતર કાપે છે.

અષ્ટાદશમુહૂર્ત્તૈસ્તુ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્। અહર્ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ ॥ ૫૦.

અઢાર મુહૂર્તથી, ઉત્તરાયણના પશ્ચિમ બિંદુએ દિવસ થાય છે અને સૂર્ય ધીમી ગતિએ ચાલે છે.

ત્રયોદશાર્દ્ધમર્ધેન ઋક્ષાણાઞ્ચરતે રવિઃ। મુહૂર્ત્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ત્રયોદશ અને અડધા નક્ષત્ર અડધી ગતિએ પાર કરે છે; રાત્રે એ જ સંખ્યા અઢાર મુહૂર્તમાં પાર કરે છે.