વાયુપુરાણમ્

ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં દર્શનં ભાસ્કરસ્ય ચ। ઉચ્છ્રાયસ્ય પ્રમાણેન જ્ઞેયમસ્તમનોદયમ્ ॥ ૫૦.

ગ્રહો, નક્ષત્રો, તારાઓ અને સૂર્યનું દેખાવું એ તેની ઊંચાઈના પ્રમાણથી સમજવું જોઈએ, જેથી સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત જાણી શકાય.

શુક્લચ્છાયોગ્નિરાપશ્ચ કૃષ્ણચ્છાયા ચ મેદિની। વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ઉદ્યાતસ્ય વિરશ્મિતા। રક્તાબાવો વિરશ્મિત્વાદ્રક્તત્વાચ્ચાપ્યનુષ્ણતા ॥ ૫૦.

સફેદ છાંયા અગ્નિ અને પાણી છે; કાળી છાંયા પૃથ્વી છે; અંતર અને સૂર્યના ઉદયને કારણે તેની કિરણો ફીકી પડે છે; લાલ પડછાયાં એ ફીકાશ અને લાલાશને કારણે છે, અને એથી જ તાપ પણ ઓછો રહે છે.

લેખયાવસ્થિતઃ સૂર્યો યત્ર યત્ર તુ દૃશ્યતે। ઊર્દ્ધ્વં ગતઃ સહસ્રન્તુ યોજનાનાં સ દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યાં જ્યાં સૂર્ય કિનારે સ્થિત હોય ત્યાં તે હજાર યોજન ઊંચે દેખાય છે.

પ્રભા હિ સૌરી પાદેન અસ્તઙ્ગચ્છતિ ભાસ્કરે। અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્ પ્રકાશતે ॥ ૫૦.

શનિદેવનું તેજ સૂર્ય સાથે પગરખું મૂકી અસ્ત થાય છે; રાત્રે એ અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તેથી એ દૂરથી પ્રકાશે છે.

ઉદિતસ્તુ પુનઃ સૂર્યઃ અસ્તમાગ્નેયમાવિશત્। સંયુક્તો વહ્નિના સૂર્યસ્તતઃ સ તપતે દિવા ॥ ૫૦.

પછી જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે અસ્તકાળે એ અગ્નિમાં જ જાય છે; અગ્નિ સાથે જોડાઈને સૂર્ય દિવસે તપે છે.

પ્રાકાશ્યઞ્ચ તથૌષ્ણ્યઞ્ચ સૂર્યાગ્નેયી ચ તેજસી। પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય અને અગ્નિનું તેજ અને તાપ, બંને દિવસ-રાત એકબીજામાં ભળીને સતત વધે છે.

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તથા તસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે। ઉત્તિષ્ઠતિ તથા સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે ત્વપઃ । તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ ॥ ૫૦.

ભૂમિના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગે, જેમ સૂર્ય ઉગે છે, તેમ રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે; તેથી દિવસ-રાતના પ્રવેશથી જળ તાંબાઈ થાય છે.

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે દિનં વૈ પ્રવિશત્યપઃ। તસ્માચ્છુક્લા ભવન્ત્યાપો નક્તમહ્નઃ પ્રવેશનાત્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે, ત્યારે દિવસ જળમાં જાય છે; તેથી રાત્રિ અને દિવસના પ્રવેશથી જળ સ્વચ્છ બને છે.

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે। ઉદયાસ્તમનેઽર્કસ્ય અહોરાત્રં વિશત્યપઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં, સૂર્યના ઉગવા અને અસ્ત થવાથી, દિવસ અને રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે.

દિનં સૂર્યપ્રકાશાખ્યં તામસી રાત્રિરુચ્યતે। તસ્માદ્વ્યવસ્થિતા રાત્રિઃ સૂર્યાવેક્ષ્યમહઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

દિવસને સૂર્યપ્રકાશનો સમય કહે છે અને રાત્રિને અંધકારનો સમય કહેવામાં આવે છે; તેથી રાત્રિ નિશ્ચિત છે અને દિવસ સૂર્યના દેખાવથી ગણાય છે.

એવં પુષ્કરમધ્યેન યદા સર્પતિ ભાસ્કરઃ। ત્રિંશાં શકન્તુ મેદિન્યા મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય પુષ્કરના મધ્યમાં ચાલે છે, ત્યારે એ એક મુહૂર્તમાં ધરતીના ત્રીસ શકમાપક ભાગ પસાર કરે છે.

યોજનાગ્રાન્મુહૂર્ત્તસ્ય ઇમાં સઙ્ખ્યાં નિબોધત। પૂર્ણં શતસહસ્રાણામેકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

મુહૂર્તમાં કેટલા યોજન થાય છે તે સાંભળો: એ પૂર્ણ એક લાખ એકત્રીસ હજાર કહેવાય છે.

પઞ્ચાશત્તુ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ। મૌહૂર્ત્તિકી ગતિર્હ્યેષા સૂર્યસ્ય તુ વિધીયતે ॥ ૫૦.

અને એમાં પચાસ હજાર વધુ ઉમેરો; મુહૂર્તમાં સૂર્યની ગતિ એવી જ કહેવાય છે.

એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાન્તુ દક્ષિણામ્। પર્ય્યાગચ્છેત્તદાદિત્યો માઘે કાષ્ઠાન્તમેવ હિ ॥ ૫૦.

આ ગતિ પ્રમાણે, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણના અંતે પહોંચે છે, ત્યારે માઘ માસે એ અંત સુધી જાય છે.

સર્પતે દક્ષિણાયાન્તુ કાષ્ઠાયાં તન્નિબોધત। નવકોટ્યઃ પ્રસઙ્ખ્યાતા યોજનૈઃ પરિમણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

હવે સાંભળો દક્ષિણ અંતે સૂર્યની ગતિ વિશે: પરિધિ નવ કરોડ યોજન ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ। અહોરાત્રાત્પતઙ્ગસ્ય ગતિરેષા વિધીયતે ॥ ૫૦.

અને એમાં એક લાખ પાંસઠ હજાર વધુ છે; આ જ સૂર્યની એક દિવસ-રાતની ગતિ કહેવાય છે.

દક્ષિણાદ્વિનિવૃત્તોઽસૌ વિષુવસ્થો યદા રવિઃ। ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણથી પાછો વળી વિષુવત રેખા પર આવે છે, ત્યારે એ ક્ષીરોદ સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે ચાલે છે.

મણ્ડલં વિષુવદ્યાપિ યોજનૈસ્તન્નિબોધત। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તીર્ણા વિષુવદ્યાપિ સા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

હવે સાંભળો વિષુવત રેખા પર પરિધિ કેટલા યોજન છે: એ ત્રણ કરોડ જેટલી કહેવાય છે.

તથા શતસહસ્રાણામશીત્યેકાધિકા પુનઃ । શ્રવણે ચોત્તરાં કાષ્ઠાઞ્ચિત્રભાનુર્યદા ભવેત્ । શાકદ્વીપસ્ય ષષ્ઠસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

અને ફરી, એમાં એક હજાર એક્યાસી વધુ છે; જ્યારે ચિત્રભાનુ (સૂર્ય) શ્રાવણમાં ઉત્તર અંતે પહોંચે છે, ત્યારે એ શાકદ્વીપના ઉત્તર કિનારે ચાલે છે.

ઉત્તરાયાઞ્ચ કાષ્ઠાયાં પ્રમાણં મણ્ડલસ્ય ચ। યોજનાગ્રાત્પ્રસઙ્ખ્યાતા કોટિરેકા તુ સા દ્વિજૈઃ ॥ ૫૦.

ઉત્તર અંતે, પરિધિનું માપ યોજનથી ગણાય છે; એ એક કરોડ કહેવાય છે, એવું દ્વિજોએ કહ્યું છે.

અશીતિર્નિયુતાનીહ યોજનાનાં તથૈવ ચ। અષ્ટપઞ્ચાશતઞ્ચૈવ યોજનાન્યધિકાનિ તુ ॥ ૫૦.

અહીં અશી લાખ યોજન છે અને એમાં અડસઠ વધુ યોજન ઉમેરાય છે.

નાગવીથ્યુત્તરાવીથી અજવીથી ચ દક્ષિણા। મૂલં ચૈવ તથાષાડે હ્યજવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ। અભિજિત્પૂર્વતઃ સ્વાતિર્નાગવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ ॥ ૫૦.

નાગમાર્ગની ઉત્તર દિશા, અજમાર્ગની દક્ષિણ દિશા અને તેમ જ મૂળ તથા અષ્ટમી નક્ષત્ર—આ ત્રણેય અજમાર્ગ પર સૂર્યોદયના સ્થાન છે; અભિજિતના પૂર્વે સ્વાતી છે અને નાગમાર્ગ પર પણ સૂર્યોદયના ત્રણ સ્થાન છે.

કાષ્ઠયોરન્તરં યચ્ચ તદ્વક્ષ્યે યોજનૈઃ પુનઃ। એતચ્છતસહસ્રાણામેકત્રિંશોત્તરં શતમ્ ॥ ૫૦.

હવે હું બંને સંક્રાંતિબિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર યોજનમાં કહું છું: એ એક લાખ એકત્રીસ હજાર યોજન છે.

ત્રયસ્ત્રિંશાધિકાશ્ચાન્યે ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ યોજનૈઃ। કાષ્ઠયોરન્તરં હ્યેતદ્યોજનાગ્રાત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ૫૦.

આ ઉપરાંત ત્રીસત્રીસ યોજન વધુ છે; આમ, બંને સંક્રાંતિબિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર યોજનના માપથી નક્કી થાય છે.

કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ અન્તરે દક્ષિણોત્તરે । તે તુ વક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યાય યોજનૈસ્તન્નિબોધત ॥ ૫૦.

હવે ઉત્તર અને દક્ષિણ બંને રેખાઓ વચ્ચેનું અંતર કેટલું છે, એ યોજનમાં હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

એકૈકમન્તરન્તસ્યા નિયુતાન્યેકસપ્તતિઃ। સહસ્રાણ્યતિરિક્તાશ્ચ તતોઽન્યા પઞ્ચસપ્તતિઃ ॥ ૫૦.

દરેક અંતર એકાવન એકાવન નિયુત છે, અને એ ઉપરાંત પંચોતેર હજાર વધુ છે.

લેખયોઃ કાષ્ઠયોશ્ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ સ્મૃતમ્। અભ્યન્તરન્તુ પર્યેતિ મણ્ડલાન્યુત્તરાયણે ॥ ૫૦.

સંક્રાંતિબિંદુઓની બાહ્ય અને આંતરિક રેખાઓનું સ્મરણ થાય છે; આંતરિક રેખા ઉત્તરાયણમાં મંડળો પર ફરતી રહે છે.

બાહ્યતો દક્ષિણે ચૈવ સતતન્તુ યથાક્રમમ્। મણ્ડલાનાં શતં પૂર્ણમશીત્યધિકમુત્તરમ્ ॥ ૫૦.

બાહ્ય તરફ અને દક્ષિણમાં પણ સતત અને ક્રમશઃ, એકસો પૂર્ણ મંડળો છે અને ઉત્તર તરફ એમાં એંસી વધુ છે.

ચરતે દક્ષિણે ચાપિ તાવદેવ વિભાવસુઃ। પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાથ યોજનાગ્રાન્નિબોધત ॥ ૫૦.

સૂર્ય દક્ષિણમાં પણ એટલું જ અંતર ચાલે છે; હવે મંડળનું માપ યોજનમાં સાંભળો.