વાયુપુરાણમ્

સુખાયામથ વારુણ્યાં મધ્યાહ્ને ચાર્ય્યમા યદા। વિભાવર્ય્યાં સોમપુર્ય્યામુત્તિષ્ઠતિ વિભાવસુઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે આર્યમાન સુખા કે વારુણીમાં બપોરે હોય છે, ત્યારે વિભા કે સોમપુરીમાં સૂર્ય ઉગે છે.

રાત્ર્યર્દ્ધં ચામરાવત્યામસ્તમેતિ યમસ્ય ચ। સોમપુર્યાં વિભાયાન્તુ મધ્યાહ્ને સ્યાદ્ધિવાકરઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે અમરાવતીમાં અર્ધરાત્રી હોય છે, ત્યારે યમના દેશમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; અને સોમપુરીમાં વિભા સમયે સૂર્ય માટે બપોર થાય છે.

મહેન્દ્રસ્યામરાવત્યામુત્તિષ્ઠતિ યદા રવિઃ। અર્દ્ધરાત્રં સંયમને વારુણ્યામસ્તમેતિ ચ ॥ ૫૦.

જ્યારે મહેન્દ્રની અમરાવતીમાં સૂર્ય ઉગે છે, ત્યારે સંયમસ્થાનમાં અર્ધરાત્રી હોય છે અને વારુણીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે.

સ શીગ્રમેતિ પર્ય્યેતિ ભાસ્કરોઽલાતચક્રવત્। ભ્રમન્ વૈ ભ્રમમાણાનિ ઋક્ષાણિ ગગને રવિઃ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ખૂબ જ ઝડપથી ફરે છે અને અગ્નિચક્ર જેવો ફરતો રહે છે; આકાશમાં તારાઓ વચ્ચે સૂર્ય સતત ગતિશીલ રહે છે.

એવં ચતુર્ષુ દ્વીપેષુ દક્ષિણાન્તેન સર્પતિ। ઉદયાસ્તમનેનાસાવુત્તિષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે ચારેય દ્વીપોમાં સૂર્ય દક્ષિણના માર્ગે સતત ફરે છે, અને વારંવાર ઉગે છે અને અસ્ત પણ થાય છે.

પૂર્વ્વાહ્ને ચાપરાહ્ને તુ દ્વૌ દ્વૌ દેવાલયૌ તુ સઃ। તપત્યેકન્તુ મધ્યાહ્ને તૈરેવ તુ સરશ્મિભિઃ ॥ ૫૦.

સવાર અને બપોર પછીના સમયે સૂર્ય બે બે મંદિરો પર પ્રકાશ ફેલાવે છે; અને બપોરે એ મંદિરોને પોતાની કિરણોથી ગરમ કરે છે.

ઉદિતો વર્દ્ધમાનાભિરામધ્યાહ્નં તપન્ રવિઃ। અતઃ પરં હ્રસન્તીભિર્ગોભિરસ્તં સ ગચ્છતિ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ઉગે ત્યારે તેની તાપ બપોર સુધી વધે છે; ત્યારબાદ તેની કિરણો ધીમે ધીમે ઘટે છે અને પછી એ અસ્ત જાય છે.

ઉદયાસ્તમયાભ્યાં હિસ્મૃતે પૂર્વાપરે દિશો। યાવત્પુરસ્તાત્તપતિ તાવત્ પૃષ્ઠે તુ પાર્શ્વયોઃ ॥ ૫૦.

સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તથી પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશાઓ જાણી શકાય છે; જેટલો સમય એ આગળ પ્રકાશ આપે છે, એટલો સમય એ પાછળ અને બાજુઓમાં પણ પ્રકાશિત કરે છે.

યત્રોદ્યન્ દૃશ્યતે સૂર્યસ્તેષાં સ ઉદયઃ સ્મૃતઃ। યત્ર પ્રણાશમાયાતિ તેષામસ્તઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૫૦.

જે સ્થળે સૂર્ય ઉગતો દેખાય, ત્યાં એ લોકો માટે સૂર્યોદય કહેવાય છે; અને જ્યાં એ અદૃશ્ય થાય, ત્યાં એ સૂર્યાસ્ત કહેવાય છે.

સર્વેષામુત્તરે મેરુર્લોકાલોકસ્તુ દક્ષિણે। વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ભૂમેર્લેખાવૃતસ્ય ચ। હ્રિયન્તે રશ્મયો યસ્માત્તેન રાત્રૌ ન દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

બધા માટે ઉત્તર તરફ મેરુ છે અને દક્ષિણ તરફ લોકાલોક છે; પૃથ્વીના કિનારે પડછાયાં અને અંતરના કારણે સૂર્યની કિરણો પહોંચી શકતી નથી, એટલે રાત્રે સૂર્ય દેખાતો નથી.

ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં દર્શનં ભાસ્કરસ્ય ચ। ઉચ્છ્રાયસ્ય પ્રમાણેન જ્ઞેયમસ્તમનોદયમ્ ॥ ૫૦.

ગ્રહો, નક્ષત્રો, તારાઓ અને સૂર્યનું દેખાવું એ તેની ઊંચાઈના પ્રમાણથી સમજવું જોઈએ, જેથી સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત જાણી શકાય.

શુક્લચ્છાયોગ્નિરાપશ્ચ કૃષ્ણચ્છાયા ચ મેદિની। વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ઉદ્યાતસ્ય વિરશ્મિતા। રક્તાબાવો વિરશ્મિત્વાદ્રક્તત્વાચ્ચાપ્યનુષ્ણતા ॥ ૫૦.

સફેદ છાંયા અગ્નિ અને પાણી છે; કાળી છાંયા પૃથ્વી છે; અંતર અને સૂર્યના ઉદયને કારણે તેની કિરણો ફીકી પડે છે; લાલ પડછાયાં એ ફીકાશ અને લાલાશને કારણે છે, અને એથી જ તાપ પણ ઓછો રહે છે.

લેખયાવસ્થિતઃ સૂર્યો યત્ર યત્ર તુ દૃશ્યતે। ઊર્દ્ધ્વં ગતઃ સહસ્રન્તુ યોજનાનાં સ દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યાં જ્યાં સૂર્ય કિનારે સ્થિત હોય ત્યાં તે હજાર યોજન ઊંચે દેખાય છે.

પ્રભા હિ સૌરી પાદેન અસ્તઙ્ગચ્છતિ ભાસ્કરે। અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્ પ્રકાશતે ॥ ૫૦.

શનિદેવનું તેજ સૂર્ય સાથે પગરખું મૂકી અસ્ત થાય છે; રાત્રે એ અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તેથી એ દૂરથી પ્રકાશે છે.

ઉદિતસ્તુ પુનઃ સૂર્યઃ અસ્તમાગ્નેયમાવિશત્। સંયુક્તો વહ્નિના સૂર્યસ્તતઃ સ તપતે દિવા ॥ ૫૦.

પછી જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે અસ્તકાળે એ અગ્નિમાં જ જાય છે; અગ્નિ સાથે જોડાઈને સૂર્ય દિવસે તપે છે.

પ્રાકાશ્યઞ્ચ તથૌષ્ણ્યઞ્ચ સૂર્યાગ્નેયી ચ તેજસી। પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય અને અગ્નિનું તેજ અને તાપ, બંને દિવસ-રાત એકબીજામાં ભળીને સતત વધે છે.

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તથા તસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે। ઉત્તિષ્ઠતિ તથા સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે ત્વપઃ । તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ ॥ ૫૦.

ભૂમિના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગે, જેમ સૂર્ય ઉગે છે, તેમ રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે; તેથી દિવસ-રાતના પ્રવેશથી જળ તાંબાઈ થાય છે.

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે દિનં વૈ પ્રવિશત્યપઃ। તસ્માચ્છુક્લા ભવન્ત્યાપો નક્તમહ્નઃ પ્રવેશનાત્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે, ત્યારે દિવસ જળમાં જાય છે; તેથી રાત્રિ અને દિવસના પ્રવેશથી જળ સ્વચ્છ બને છે.

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે। ઉદયાસ્તમનેઽર્કસ્ય અહોરાત્રં વિશત્યપઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં, સૂર્યના ઉગવા અને અસ્ત થવાથી, દિવસ અને રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે.

દિનં સૂર્યપ્રકાશાખ્યં તામસી રાત્રિરુચ્યતે। તસ્માદ્વ્યવસ્થિતા રાત્રિઃ સૂર્યાવેક્ષ્યમહઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

દિવસને સૂર્યપ્રકાશનો સમય કહે છે અને રાત્રિને અંધકારનો સમય કહેવામાં આવે છે; તેથી રાત્રિ નિશ્ચિત છે અને દિવસ સૂર્યના દેખાવથી ગણાય છે.

એવં પુષ્કરમધ્યેન યદા સર્પતિ ભાસ્કરઃ। ત્રિંશાં શકન્તુ મેદિન્યા મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય પુષ્કરના મધ્યમાં ચાલે છે, ત્યારે એ એક મુહૂર્તમાં ધરતીના ત્રીસ શકમાપક ભાગ પસાર કરે છે.

યોજનાગ્રાન્મુહૂર્ત્તસ્ય ઇમાં સઙ્ખ્યાં નિબોધત। પૂર્ણં શતસહસ્રાણામેકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

મુહૂર્તમાં કેટલા યોજન થાય છે તે સાંભળો: એ પૂર્ણ એક લાખ એકત્રીસ હજાર કહેવાય છે.

પઞ્ચાશત્તુ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ। મૌહૂર્ત્તિકી ગતિર્હ્યેષા સૂર્યસ્ય તુ વિધીયતે ॥ ૫૦.

અને એમાં પચાસ હજાર વધુ ઉમેરો; મુહૂર્તમાં સૂર્યની ગતિ એવી જ કહેવાય છે.

એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાન્તુ દક્ષિણામ્। પર્ય્યાગચ્છેત્તદાદિત્યો માઘે કાષ્ઠાન્તમેવ હિ ॥ ૫૦.

આ ગતિ પ્રમાણે, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણના અંતે પહોંચે છે, ત્યારે માઘ માસે એ અંત સુધી જાય છે.

સર્પતે દક્ષિણાયાન્તુ કાષ્ઠાયાં તન્નિબોધત। નવકોટ્યઃ પ્રસઙ્ખ્યાતા યોજનૈઃ પરિમણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

હવે સાંભળો દક્ષિણ અંતે સૂર્યની ગતિ વિશે: પરિધિ નવ કરોડ યોજન ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ। અહોરાત્રાત્પતઙ્ગસ્ય ગતિરેષા વિધીયતે ॥ ૫૦.

અને એમાં એક લાખ પાંસઠ હજાર વધુ છે; આ જ સૂર્યની એક દિવસ-રાતની ગતિ કહેવાય છે.

દક્ષિણાદ્વિનિવૃત્તોઽસૌ વિષુવસ્થો યદા રવિઃ। ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણથી પાછો વળી વિષુવત રેખા પર આવે છે, ત્યારે એ ક્ષીરોદ સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે ચાલે છે.

મણ્ડલં વિષુવદ્યાપિ યોજનૈસ્તન્નિબોધત। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તીર્ણા વિષુવદ્યાપિ સા સ્મૃતા ॥ ૫૦.

હવે સાંભળો વિષુવત રેખા પર પરિધિ કેટલા યોજન છે: એ ત્રણ કરોડ જેટલી કહેવાય છે.

તથા શતસહસ્રાણામશીત્યેકાધિકા પુનઃ । શ્રવણે ચોત્તરાં કાષ્ઠાઞ્ચિત્રભાનુર્યદા ભવેત્ । શાકદ્વીપસ્ય ષષ્ઠસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્ ॥ ૫૦.

અને ફરી, એમાં એક હજાર એક્યાસી વધુ છે; જ્યારે ચિત્રભાનુ (સૂર્ય) શ્રાવણમાં ઉત્તર અંતે પહોંચે છે, ત્યારે એ શાકદ્વીપના ઉત્તર કિનારે ચાલે છે.