વાયુપુરાણમ્

પ્રતીચ્યાન્તુ પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। સુખા નામ પુરી રમ્યા વરુણસ્યાથ ધીમતઃ ॥ ૫૦.

ફરી, મેરુના પશ્ચિમ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ધીમાન વરુણનું સુખા નામનું મનોહર નગર છે.

દિશ્યુત્તરસ્યાં મેરોસ્તુ માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। તુલ્યા માહેન્દ્રપુર્ય્યા તુ સોમસ્યાપિ વિભાવરી ॥ ૫૦.

મેરુની ઉત્તર બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ઈન્દ્રના નગર જેટલું જ સમાન ચંદ્રદેવનું વિભાવરી નામનું નગર છે.

માનસોત્તરપૃષ્ઠે તુ લોકપાલાશ્ચતુર્દ્દિશમ્। સ્થિતા ધર્મ્મવ્યવસ્થાયૈ લોકસંરક્ષણાય ચ ॥ ૫૦.

માનસના ઉત્તર ઢાળ પર, લોકપાલો ચારેય દિશામાં ધર્મની સ્થાપના અને લોકરક્ષાના માટે સ્થિત છે.

લોકપાલોપરિષ્ટાત્તુ સર્વ્વતો દક્ષિણાયને। કાષ્ઠાગતસ્ય સૂર્ય્યસ્ય ગતિર્યા તાં નિબોધત ॥ ૫૦.

લોકપાલોના ઉપર, દક્ષિણાયનના સમગ્ર માર્ગમાં, સૂર્ય પોતાની દિશામાં જે રીતે ચાલે છે તે સાંભળો.

દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્ય્યઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ। જ્યોતિષાઞ્ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ ॥ ૫૦.

દક્ષિણ ગમન સમયે, સૂર્ય છોડાયેલા બાણની જેમ ઝડપી ગતિએ ચાલે છે અને સતત તારા-ગ્રહોના વર્તુળમાં ફરતો રહે છે.

મધ્યગશ્ચામરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ। વૈવસ્વતે સંયમને ઉદયસ્તત્ર ઉચ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યારે અમરાવતીમાં સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે વૈવસ્વતના સંયમસ્થાનમાં તેને સૂર્યોદય કહેવાય છે.

સુખાયામર્દ્ધરાત્રઞ્ચ મધ્યગઃ સ્યાદ્રવિર્યદા। સુખાયામથ વારુણ્યામુત્તિષ્ઠન્ સ તુ દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યારે સુખા નામની જગ્યાએ સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે અર્ધરાત્રી થાય છે; અને સુખા કે વારુણીમાં સૂર્ય ઉગે ત્યારે તે દેખાય છે.

વિભાયામર્દ્ધરાત્રં સ્યાન્માહેન્દ્ય્રામસ્તમેતિ ચ। તદા દક્ષિણપૂર્વ્વેષામપરાહ્નો વિધીયતે ॥ ૫૦.

જ્યારે વિભા વિસ્તારમાં અર્ધરાત્રી હોય છે, ત્યારે મહેન્દ્રમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; એ સમયે દક્ષિણપૂર્વના લોકો માટે બપોર પછીનો સમય ગણાય છે.

દક્ષિણાપર દેશ્યાનાં પૂર્વ્વાહ્નઃ પરિકીર્ત્ત્યતે। તેષામપરરાત્રઞ્ચ યે જના ઉત્તરાપથે ॥ ૫૦.

દક્ષિણપશ્ચિમના દેશોમાં એ સમય સવારે ગણાય છે, અને ઉત્તર તરફના લોકો માટે એ અર્ધરાત્રી હોય છે.

દેશા ઉત્તરપૂર્વ્વા યે પૂર્વ્વરાત્રન્તુ તાન્ પ્રતિ। એવમેવોત્તરેષ્વર્કો ભવનેષુ વિરાજતે ॥ ૫૦.

ઉત્તરપૂર્વના દેશોમાં એ સમય પ્રારંભિક રાત્રિ ગણાય છે; અને એ જ રીતે ઉત્તરના પ્રદેશોમાં સૂર્ય તેમના ઘરોએ તેજ આપે છે.

સુખાયામથ વારુણ્યાં મધ્યાહ્ને ચાર્ય્યમા યદા। વિભાવર્ય્યાં સોમપુર્ય્યામુત્તિષ્ઠતિ વિભાવસુઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે આર્યમાન સુખા કે વારુણીમાં બપોરે હોય છે, ત્યારે વિભા કે સોમપુરીમાં સૂર્ય ઉગે છે.

રાત્ર્યર્દ્ધં ચામરાવત્યામસ્તમેતિ યમસ્ય ચ। સોમપુર્યાં વિભાયાન્તુ મધ્યાહ્ને સ્યાદ્ધિવાકરઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે અમરાવતીમાં અર્ધરાત્રી હોય છે, ત્યારે યમના દેશમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; અને સોમપુરીમાં વિભા સમયે સૂર્ય માટે બપોર થાય છે.

મહેન્દ્રસ્યામરાવત્યામુત્તિષ્ઠતિ યદા રવિઃ। અર્દ્ધરાત્રં સંયમને વારુણ્યામસ્તમેતિ ચ ॥ ૫૦.

જ્યારે મહેન્દ્રની અમરાવતીમાં સૂર્ય ઉગે છે, ત્યારે સંયમસ્થાનમાં અર્ધરાત્રી હોય છે અને વારુણીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે.

સ શીગ્રમેતિ પર્ય્યેતિ ભાસ્કરોઽલાતચક્રવત્। ભ્રમન્ વૈ ભ્રમમાણાનિ ઋક્ષાણિ ગગને રવિઃ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ખૂબ જ ઝડપથી ફરે છે અને અગ્નિચક્ર જેવો ફરતો રહે છે; આકાશમાં તારાઓ વચ્ચે સૂર્ય સતત ગતિશીલ રહે છે.

એવં ચતુર્ષુ દ્વીપેષુ દક્ષિણાન્તેન સર્પતિ। ઉદયાસ્તમનેનાસાવુત્તિષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે ચારેય દ્વીપોમાં સૂર્ય દક્ષિણના માર્ગે સતત ફરે છે, અને વારંવાર ઉગે છે અને અસ્ત પણ થાય છે.

પૂર્વ્વાહ્ને ચાપરાહ્ને તુ દ્વૌ દ્વૌ દેવાલયૌ તુ સઃ। તપત્યેકન્તુ મધ્યાહ્ને તૈરેવ તુ સરશ્મિભિઃ ॥ ૫૦.

સવાર અને બપોર પછીના સમયે સૂર્ય બે બે મંદિરો પર પ્રકાશ ફેલાવે છે; અને બપોરે એ મંદિરોને પોતાની કિરણોથી ગરમ કરે છે.

ઉદિતો વર્દ્ધમાનાભિરામધ્યાહ્નં તપન્ રવિઃ। અતઃ પરં હ્રસન્તીભિર્ગોભિરસ્તં સ ગચ્છતિ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ઉગે ત્યારે તેની તાપ બપોર સુધી વધે છે; ત્યારબાદ તેની કિરણો ધીમે ધીમે ઘટે છે અને પછી એ અસ્ત જાય છે.

ઉદયાસ્તમયાભ્યાં હિસ્મૃતે પૂર્વાપરે દિશો। યાવત્પુરસ્તાત્તપતિ તાવત્ પૃષ્ઠે તુ પાર્શ્વયોઃ ॥ ૫૦.

સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તથી પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશાઓ જાણી શકાય છે; જેટલો સમય એ આગળ પ્રકાશ આપે છે, એટલો સમય એ પાછળ અને બાજુઓમાં પણ પ્રકાશિત કરે છે.

યત્રોદ્યન્ દૃશ્યતે સૂર્યસ્તેષાં સ ઉદયઃ સ્મૃતઃ। યત્ર પ્રણાશમાયાતિ તેષામસ્તઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૫૦.

જે સ્થળે સૂર્ય ઉગતો દેખાય, ત્યાં એ લોકો માટે સૂર્યોદય કહેવાય છે; અને જ્યાં એ અદૃશ્ય થાય, ત્યાં એ સૂર્યાસ્ત કહેવાય છે.

સર્વેષામુત્તરે મેરુર્લોકાલોકસ્તુ દક્ષિણે। વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ભૂમેર્લેખાવૃતસ્ય ચ। હ્રિયન્તે રશ્મયો યસ્માત્તેન રાત્રૌ ન દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

બધા માટે ઉત્તર તરફ મેરુ છે અને દક્ષિણ તરફ લોકાલોક છે; પૃથ્વીના કિનારે પડછાયાં અને અંતરના કારણે સૂર્યની કિરણો પહોંચી શકતી નથી, એટલે રાત્રે સૂર્ય દેખાતો નથી.

ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં દર્શનં ભાસ્કરસ્ય ચ। ઉચ્છ્રાયસ્ય પ્રમાણેન જ્ઞેયમસ્તમનોદયમ્ ॥ ૫૦.

ગ્રહો, નક્ષત્રો, તારાઓ અને સૂર્યનું દેખાવું એ તેની ઊંચાઈના પ્રમાણથી સમજવું જોઈએ, જેથી સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત જાણી શકાય.

શુક્લચ્છાયોગ્નિરાપશ્ચ કૃષ્ણચ્છાયા ચ મેદિની। વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ઉદ્યાતસ્ય વિરશ્મિતા। રક્તાબાવો વિરશ્મિત્વાદ્રક્તત્વાચ્ચાપ્યનુષ્ણતા ॥ ૫૦.

સફેદ છાંયા અગ્નિ અને પાણી છે; કાળી છાંયા પૃથ્વી છે; અંતર અને સૂર્યના ઉદયને કારણે તેની કિરણો ફીકી પડે છે; લાલ પડછાયાં એ ફીકાશ અને લાલાશને કારણે છે, અને એથી જ તાપ પણ ઓછો રહે છે.

લેખયાવસ્થિતઃ સૂર્યો યત્ર યત્ર તુ દૃશ્યતે। ઊર્દ્ધ્વં ગતઃ સહસ્રન્તુ યોજનાનાં સ દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યાં જ્યાં સૂર્ય કિનારે સ્થિત હોય ત્યાં તે હજાર યોજન ઊંચે દેખાય છે.

પ્રભા હિ સૌરી પાદેન અસ્તઙ્ગચ્છતિ ભાસ્કરે। અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્ પ્રકાશતે ॥ ૫૦.

શનિદેવનું તેજ સૂર્ય સાથે પગરખું મૂકી અસ્ત થાય છે; રાત્રે એ અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તેથી એ દૂરથી પ્રકાશે છે.

ઉદિતસ્તુ પુનઃ સૂર્યઃ અસ્તમાગ્નેયમાવિશત્। સંયુક્તો વહ્નિના સૂર્યસ્તતઃ સ તપતે દિવા ॥ ૫૦.

પછી જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે અસ્તકાળે એ અગ્નિમાં જ જાય છે; અગ્નિ સાથે જોડાઈને સૂર્ય દિવસે તપે છે.

પ્રાકાશ્યઞ્ચ તથૌષ્ણ્યઞ્ચ સૂર્યાગ્નેયી ચ તેજસી। પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્ ॥ ૫૦.

સૂર્ય અને અગ્નિનું તેજ અને તાપ, બંને દિવસ-રાત એકબીજામાં ભળીને સતત વધે છે.

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તથા તસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે। ઉત્તિષ્ઠતિ તથા સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે ત્વપઃ । તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ ॥ ૫૦.

ભૂમિના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગે, જેમ સૂર્ય ઉગે છે, તેમ રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે; તેથી દિવસ-રાતના પ્રવેશથી જળ તાંબાઈ થાય છે.

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે દિનં વૈ પ્રવિશત્યપઃ। તસ્માચ્છુક્લા ભવન્ત્યાપો નક્તમહ્નઃ પ્રવેશનાત્ ॥ ૫૦.

જ્યારે સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે, ત્યારે દિવસ જળમાં જાય છે; તેથી રાત્રિ અને દિવસના પ્રવેશથી જળ સ્વચ્છ બને છે.

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે। ઉદયાસ્તમનેઽર્કસ્ય અહોરાત્રં વિશત્યપઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં, સૂર્યના ઉગવા અને અસ્ત થવાથી, દિવસ અને રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે.