વાયુપુરાણમ્

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। ભૂર્લોકસ્વ ભુવશ્ચૈવ તૃતીયઃ સ્વરિતિ સ્મૃતઃ । મહર્લોકો જનશ્ચૈવ તપઃ સત્યશ્ચ સપ્તમઃ ॥ ૫૦.

આ બ્રહ્માંડની અંદર આ બધા લોક અને સાત દ્વીપોવાળી પૃથ્વી છે: ભૂર્લોક, ભુવર્લોક, ત્રીજું સ્વર્ગલોક, મહર્લોક, જનલોક, તપલોક અને સાતમું સત્યલોક.

એતે સપ્ત કૃતા લોકાશ્છત્રાકારા વ્યવસ્થિતાઃ। સ્વકૈરાવરણૈઃ સૂક્ષ્મૈર્ધાર્યમાણાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ૫૦.

આ સાતેય લોક છત્રીના આકારમાં ગોઠવાયેલા છે અને દરેક પોતપોતાના સૂક્ષ્મ આવરણથી અલગ-અલગ આધાર પામે છે.

દશભાગાધિકાભિશ્ચ તાભિઃ પ્રકૃતિભિર્બહિઃ। ધાર્યમાણા વિશેષૈશ્ચ સમુત્પન્નૈઃ પરસ્પરમ્ ॥ ૫૦.

દરેક લોકને બહારથી પોતાની તત્વોથી, જે દસ ભાગ વધારે છે, અને પરસ્પર ઉત્પન્ન થયેલા વિશિષ્ટ ગુણોથી આધાર મળે છે.

અસ્યાણ્ડસ્ય સમન્તાચ્ચ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ। પૃથિવીમણ્ડલં કૃત્સ્નં ઘનતોયેન ધાર્યતે ॥ ૫૦.

આ બ્રહ્માંડને ચારે બાજુ ઘન જળથી ભરેલો મહાસાગર ઘેરી રાખે છે, અને આખી પૃથ્વી ઘન જળથી આધાર પામે છે.

ઘનોદધિપરેણાથ ધાર્ય્યતે ઘનતેજસા। બાહ્યતો ઘનતેજસ્તુ તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વન્તુ મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

ઘન જળથી પરે, આ બધું ઘન અગ્નિથી આધાર પામે છે; બહારથી ઘન અગ્નિ આ ગોળને આડું અને ઊભું ઘેરી રાખે છે.

સમન્તાદ્વનવાતેન ધાર્ય્યમાણં પ્રતિષ્ઠિતમ્। ઘનવાતાત્તથાકાશમાકાશઞ્ચ મહાત્મના ॥ ૫૦.

આ બધું ચારેય બાજુથી ઘન વાયુથી આધાર પામે છે; ઘન વાયુમાંથી આકાશ થાય છે અને આકાશમાંથી મહાત્મા ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂતાદિના વૃતં સર્વ્વં ભૂતાધિર્મહતા વૃતઃ । વૃતો મહાનનન્તેન પ્રધાનેનાવ્યયાત્મના ॥ ૫૦.

આ બધું તત્વના તત્વથી ઘેરાયેલું છે, અને મહાતત્વ અનંત, અવિનાશી પ્રધાનથી ઘેરાયેલું છે.

પુરાણિ લોકપાલાનાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્ । જ્યોતિર્ગણપ્રચારસ્ય પ્રમાણં પરિવક્ષ્યતે ॥ ૫૦.

હવે હું લોકપાલોના પ્રાચીન નગરો અને તારા-ગ્રહોની ગતિનું માપ ક્રમશઃ વર્ણવીશ.

મેરોઃ પ્રાચ્યાં દિશિ તથા માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। વસ્વોકસારા માહેન્દ્રી પુણ્યા હેમપરિષ્કૃતા । ૫૦.

મેરુના પૂર્વ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ઈન્દ્રનું પવિત્ર અને સોનાથી શોભાયમાન વસ્વોકસાર નામનું નગર છે.

દક્ષિણેન પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। વૈવસ્વતો નિવસતિ યમઃ સંયમને પુરે ॥ ૫૦.

ફરી, મેરુના દક્ષિણ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, વૈવસ્વત યમ સંયમનપુર નામના શહેરમાં વસે છે.

પ્રતીચ્યાન્તુ પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। સુખા નામ પુરી રમ્યા વરુણસ્યાથ ધીમતઃ ॥ ૫૦.

ફરી, મેરુના પશ્ચિમ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ધીમાન વરુણનું સુખા નામનું મનોહર નગર છે.

દિશ્યુત્તરસ્યાં મેરોસ્તુ માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। તુલ્યા માહેન્દ્રપુર્ય્યા તુ સોમસ્યાપિ વિભાવરી ॥ ૫૦.

મેરુની ઉત્તર બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ઈન્દ્રના નગર જેટલું જ સમાન ચંદ્રદેવનું વિભાવરી નામનું નગર છે.

માનસોત્તરપૃષ્ઠે તુ લોકપાલાશ્ચતુર્દ્દિશમ્। સ્થિતા ધર્મ્મવ્યવસ્થાયૈ લોકસંરક્ષણાય ચ ॥ ૫૦.

માનસના ઉત્તર ઢાળ પર, લોકપાલો ચારેય દિશામાં ધર્મની સ્થાપના અને લોકરક્ષાના માટે સ્થિત છે.

લોકપાલોપરિષ્ટાત્તુ સર્વ્વતો દક્ષિણાયને। કાષ્ઠાગતસ્ય સૂર્ય્યસ્ય ગતિર્યા તાં નિબોધત ॥ ૫૦.

લોકપાલોના ઉપર, દક્ષિણાયનના સમગ્ર માર્ગમાં, સૂર્ય પોતાની દિશામાં જે રીતે ચાલે છે તે સાંભળો.

દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્ય્યઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ। જ્યોતિષાઞ્ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ ॥ ૫૦.

દક્ષિણ ગમન સમયે, સૂર્ય છોડાયેલા બાણની જેમ ઝડપી ગતિએ ચાલે છે અને સતત તારા-ગ્રહોના વર્તુળમાં ફરતો રહે છે.

મધ્યગશ્ચામરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ। વૈવસ્વતે સંયમને ઉદયસ્તત્ર ઉચ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યારે અમરાવતીમાં સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે વૈવસ્વતના સંયમસ્થાનમાં તેને સૂર્યોદય કહેવાય છે.

સુખાયામર્દ્ધરાત્રઞ્ચ મધ્યગઃ સ્યાદ્રવિર્યદા। સુખાયામથ વારુણ્યામુત્તિષ્ઠન્ સ તુ દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યારે સુખા નામની જગ્યાએ સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે અર્ધરાત્રી થાય છે; અને સુખા કે વારુણીમાં સૂર્ય ઉગે ત્યારે તે દેખાય છે.

વિભાયામર્દ્ધરાત્રં સ્યાન્માહેન્દ્ય્રામસ્તમેતિ ચ। તદા દક્ષિણપૂર્વ્વેષામપરાહ્નો વિધીયતે ॥ ૫૦.

જ્યારે વિભા વિસ્તારમાં અર્ધરાત્રી હોય છે, ત્યારે મહેન્દ્રમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; એ સમયે દક્ષિણપૂર્વના લોકો માટે બપોર પછીનો સમય ગણાય છે.

દક્ષિણાપર દેશ્યાનાં પૂર્વ્વાહ્નઃ પરિકીર્ત્ત્યતે। તેષામપરરાત્રઞ્ચ યે જના ઉત્તરાપથે ॥ ૫૦.

દક્ષિણપશ્ચિમના દેશોમાં એ સમય સવારે ગણાય છે, અને ઉત્તર તરફના લોકો માટે એ અર્ધરાત્રી હોય છે.

દેશા ઉત્તરપૂર્વ્વા યે પૂર્વ્વરાત્રન્તુ તાન્ પ્રતિ। એવમેવોત્તરેષ્વર્કો ભવનેષુ વિરાજતે ॥ ૫૦.

ઉત્તરપૂર્વના દેશોમાં એ સમય પ્રારંભિક રાત્રિ ગણાય છે; અને એ જ રીતે ઉત્તરના પ્રદેશોમાં સૂર્ય તેમના ઘરોએ તેજ આપે છે.

સુખાયામથ વારુણ્યાં મધ્યાહ્ને ચાર્ય્યમા યદા। વિભાવર્ય્યાં સોમપુર્ય્યામુત્તિષ્ઠતિ વિભાવસુઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે આર્યમાન સુખા કે વારુણીમાં બપોરે હોય છે, ત્યારે વિભા કે સોમપુરીમાં સૂર્ય ઉગે છે.

રાત્ર્યર્દ્ધં ચામરાવત્યામસ્તમેતિ યમસ્ય ચ। સોમપુર્યાં વિભાયાન્તુ મધ્યાહ્ને સ્યાદ્ધિવાકરઃ ॥ ૫૦.

જ્યારે અમરાવતીમાં અર્ધરાત્રી હોય છે, ત્યારે યમના દેશમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; અને સોમપુરીમાં વિભા સમયે સૂર્ય માટે બપોર થાય છે.

મહેન્દ્રસ્યામરાવત્યામુત્તિષ્ઠતિ યદા રવિઃ। અર્દ્ધરાત્રં સંયમને વારુણ્યામસ્તમેતિ ચ ॥ ૫૦.

જ્યારે મહેન્દ્રની અમરાવતીમાં સૂર્ય ઉગે છે, ત્યારે સંયમસ્થાનમાં અર્ધરાત્રી હોય છે અને વારુણીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે.

સ શીગ્રમેતિ પર્ય્યેતિ ભાસ્કરોઽલાતચક્રવત્। ભ્રમન્ વૈ ભ્રમમાણાનિ ઋક્ષાણિ ગગને રવિઃ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ખૂબ જ ઝડપથી ફરે છે અને અગ્નિચક્ર જેવો ફરતો રહે છે; આકાશમાં તારાઓ વચ્ચે સૂર્ય સતત ગતિશીલ રહે છે.

એવં ચતુર્ષુ દ્વીપેષુ દક્ષિણાન્તેન સર્પતિ। ઉદયાસ્તમનેનાસાવુત્તિષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે ચારેય દ્વીપોમાં સૂર્ય દક્ષિણના માર્ગે સતત ફરે છે, અને વારંવાર ઉગે છે અને અસ્ત પણ થાય છે.

પૂર્વ્વાહ્ને ચાપરાહ્ને તુ દ્વૌ દ્વૌ દેવાલયૌ તુ સઃ। તપત્યેકન્તુ મધ્યાહ્ને તૈરેવ તુ સરશ્મિભિઃ ॥ ૫૦.

સવાર અને બપોર પછીના સમયે સૂર્ય બે બે મંદિરો પર પ્રકાશ ફેલાવે છે; અને બપોરે એ મંદિરોને પોતાની કિરણોથી ગરમ કરે છે.

ઉદિતો વર્દ્ધમાનાભિરામધ્યાહ્નં તપન્ રવિઃ। અતઃ પરં હ્રસન્તીભિર્ગોભિરસ્તં સ ગચ્છતિ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ઉગે ત્યારે તેની તાપ બપોર સુધી વધે છે; ત્યારબાદ તેની કિરણો ધીમે ધીમે ઘટે છે અને પછી એ અસ્ત જાય છે.

ઉદયાસ્તમયાભ્યાં હિસ્મૃતે પૂર્વાપરે દિશો। યાવત્પુરસ્તાત્તપતિ તાવત્ પૃષ્ઠે તુ પાર્શ્વયોઃ ॥ ૫૦.

સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તથી પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશાઓ જાણી શકાય છે; જેટલો સમય એ આગળ પ્રકાશ આપે છે, એટલો સમય એ પાછળ અને બાજુઓમાં પણ પ્રકાશિત કરે છે.

યત્રોદ્યન્ દૃશ્યતે સૂર્યસ્તેષાં સ ઉદયઃ સ્મૃતઃ। યત્ર પ્રણાશમાયાતિ તેષામસ્તઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૫૦.

જે સ્થળે સૂર્ય ઉગતો દેખાય, ત્યાં એ લોકો માટે સૂર્યોદય કહેવાય છે; અને જ્યાં એ અદૃશ્ય થાય, ત્યાં એ સૂર્યાસ્ત કહેવાય છે.