વાયુપુરાણમ્

પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તારો યોજનાગ્રાત્પ્રકીર્ત્તિતઃ । મેરુમધ્યાત્ પ્રતિ દિશં કોટિરેકાદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીનું અડધું ફેલાવવું મેરુના શિખરથી માપવામાં આવે છે; મેરુના મધ્યથી દરેક દિશામાં અગિયાર કરોડ યોજન ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ। પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તરઃ ॥ ૫૦.

તેમ જ, નવાણું લાખ અને પચાસ હજાર જેટલું પણ પૃથ્વીનું અડધું ફેલાવવું ગણાય છે.

પૃથિવ્યા વિસ્તરં કૃત્સ્નં યોજનૈસ્તન્નિબોધત। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તારઃ સંખ્યાતઃ સ ચતુર્દિશમ્ ॥ ૫૦.

હવે પૃથ્વીની કુલ પહોળાઈ યોજનમાં સાંભળો; ચારેય દિશામાં ત્રણ કરોડ જેટલું ફેલાવવું ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણામેકોનાશીતિરુચ્યતે। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાઃ પૃથિવ્યાસ્ત્વેષ વિસ્તરઃ ॥ ૫૦.

તેમ જ, નવ્યાસી લાખ જેટલું પણ કહેવામાં આવે છે; આ સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોવાળી પૃથ્વીની પહોળાઈ છે.

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણ़ઞ્ચૈવ પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્। ગણિતં યોજનાગ્રન્તુ કોટ્યસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીનું મંડળ એના ફેલાવવાના ત્રિગણું છે; યોજન પ્રમાણે ગણીએ તો તે અગિયાર કરોડ જેટલું છે.

તથા શતસહસ્રન્તુ સપ્ત ત્રિંશાધિકાનિ તુ। ઇત્યેતદ્વૈ પ્રસઙ્ખ્યાતં પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

તેમ જ, સત્તર લાખ અને ત્રીસ હજાર જેટલું પણ ગણાય છે; આ રીતે પૃથ્વીનું મંડળ વર્તમાન ગણતરી પ્રમાણે છે.

તારકાસન્નિવેશસ્ય દિવિ યાવદ્ધિ મણ્ડલમ્। પર્યાસઃ સન્નિવેશસ્ય ભૂમસ્તાવત્તુ મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

જેમ તારા આકાશમાં ગોઠવાયેલા છે, તેમ પૃથ્વીનું પણ મંડળ ગોઠવાયેલું છે.

પર્યાસપારિમાણ્ડેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્। સપ્તાનામપિ લોકાનામેતન્માનં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૫૦.

આકાશનું વ્યાપકતા પૃથ્વીના ઘેરાવ જેટલું જ માનવામાં આવે છે; આ માપ સાતેય લોક માટે કહેવામાં આવ્યું છે.

પર્યાસપારિમાણ્ડેન મણ્ડલાનુગતેન ચ। ઉપર્યુપરિ લોકાનાં છત્રવત્પરિમણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીના ઘેરાવ પ્રમાણે, ઉપરના લોક પણ ગોળ આકારમાં એકના ઉપર એક, છત્રી જેવા ગોઠવાયેલા છે.

સંસ્થિતિર્વિહિતા સર્વા યેષુ તિષ્ઠન્તિ જન્તવઃ। એતદણ્ડકટાહસ્ય પ્રમાણં પરિકીર્ત્તિતમ્ ॥ ૫૦.

આ બધા લોકમાં સર્વે જીવ વસે છે; આ રીતે આ અંડાકાર પાત્રની રચના વર્ણવાઈ છે.

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। ભૂર્લોકસ્વ ભુવશ્ચૈવ તૃતીયઃ સ્વરિતિ સ્મૃતઃ । મહર્લોકો જનશ્ચૈવ તપઃ સત્યશ્ચ સપ્તમઃ ॥ ૫૦.

આ બ્રહ્માંડની અંદર આ બધા લોક અને સાત દ્વીપોવાળી પૃથ્વી છે: ભૂર્લોક, ભુવર્લોક, ત્રીજું સ્વર્ગલોક, મહર્લોક, જનલોક, તપલોક અને સાતમું સત્યલોક.

એતે સપ્ત કૃતા લોકાશ્છત્રાકારા વ્યવસ્થિતાઃ। સ્વકૈરાવરણૈઃ સૂક્ષ્મૈર્ધાર્યમાણાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ૫૦.

આ સાતેય લોક છત્રીના આકારમાં ગોઠવાયેલા છે અને દરેક પોતપોતાના સૂક્ષ્મ આવરણથી અલગ-અલગ આધાર પામે છે.

દશભાગાધિકાભિશ્ચ તાભિઃ પ્રકૃતિભિર્બહિઃ। ધાર્યમાણા વિશેષૈશ્ચ સમુત્પન્નૈઃ પરસ્પરમ્ ॥ ૫૦.

દરેક લોકને બહારથી પોતાની તત્વોથી, જે દસ ભાગ વધારે છે, અને પરસ્પર ઉત્પન્ન થયેલા વિશિષ્ટ ગુણોથી આધાર મળે છે.

અસ્યાણ્ડસ્ય સમન્તાચ્ચ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ। પૃથિવીમણ્ડલં કૃત્સ્નં ઘનતોયેન ધાર્યતે ॥ ૫૦.

આ બ્રહ્માંડને ચારે બાજુ ઘન જળથી ભરેલો મહાસાગર ઘેરી રાખે છે, અને આખી પૃથ્વી ઘન જળથી આધાર પામે છે.

ઘનોદધિપરેણાથ ધાર્ય્યતે ઘનતેજસા। બાહ્યતો ઘનતેજસ્તુ તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વન્તુ મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

ઘન જળથી પરે, આ બધું ઘન અગ્નિથી આધાર પામે છે; બહારથી ઘન અગ્નિ આ ગોળને આડું અને ઊભું ઘેરી રાખે છે.

સમન્તાદ્વનવાતેન ધાર્ય્યમાણં પ્રતિષ્ઠિતમ્। ઘનવાતાત્તથાકાશમાકાશઞ્ચ મહાત્મના ॥ ૫૦.

આ બધું ચારેય બાજુથી ઘન વાયુથી આધાર પામે છે; ઘન વાયુમાંથી આકાશ થાય છે અને આકાશમાંથી મહાત્મા ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂતાદિના વૃતં સર્વ્વં ભૂતાધિર્મહતા વૃતઃ । વૃતો મહાનનન્તેન પ્રધાનેનાવ્યયાત્મના ॥ ૫૦.

આ બધું તત્વના તત્વથી ઘેરાયેલું છે, અને મહાતત્વ અનંત, અવિનાશી પ્રધાનથી ઘેરાયેલું છે.

પુરાણિ લોકપાલાનાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્ । જ્યોતિર્ગણપ્રચારસ્ય પ્રમાણં પરિવક્ષ્યતે ॥ ૫૦.

હવે હું લોકપાલોના પ્રાચીન નગરો અને તારા-ગ્રહોની ગતિનું માપ ક્રમશઃ વર્ણવીશ.

મેરોઃ પ્રાચ્યાં દિશિ તથા માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। વસ્વોકસારા માહેન્દ્રી પુણ્યા હેમપરિષ્કૃતા । ૫૦.

મેરુના પૂર્વ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ઈન્દ્રનું પવિત્ર અને સોનાથી શોભાયમાન વસ્વોકસાર નામનું નગર છે.

દક્ષિણેન પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। વૈવસ્વતો નિવસતિ યમઃ સંયમને પુરે ॥ ૫૦.

ફરી, મેરુના દક્ષિણ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, વૈવસ્વત યમ સંયમનપુર નામના શહેરમાં વસે છે.

પ્રતીચ્યાન્તુ પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। સુખા નામ પુરી રમ્યા વરુણસ્યાથ ધીમતઃ ॥ ૫૦.

ફરી, મેરુના પશ્ચિમ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ધીમાન વરુણનું સુખા નામનું મનોહર નગર છે.

દિશ્યુત્તરસ્યાં મેરોસ્તુ માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। તુલ્યા માહેન્દ્રપુર્ય્યા તુ સોમસ્યાપિ વિભાવરી ॥ ૫૦.

મેરુની ઉત્તર બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ઈન્દ્રના નગર જેટલું જ સમાન ચંદ્રદેવનું વિભાવરી નામનું નગર છે.

માનસોત્તરપૃષ્ઠે તુ લોકપાલાશ્ચતુર્દ્દિશમ્। સ્થિતા ધર્મ્મવ્યવસ્થાયૈ લોકસંરક્ષણાય ચ ॥ ૫૦.

માનસના ઉત્તર ઢાળ પર, લોકપાલો ચારેય દિશામાં ધર્મની સ્થાપના અને લોકરક્ષાના માટે સ્થિત છે.

લોકપાલોપરિષ્ટાત્તુ સર્વ્વતો દક્ષિણાયને। કાષ્ઠાગતસ્ય સૂર્ય્યસ્ય ગતિર્યા તાં નિબોધત ॥ ૫૦.

લોકપાલોના ઉપર, દક્ષિણાયનના સમગ્ર માર્ગમાં, સૂર્ય પોતાની દિશામાં જે રીતે ચાલે છે તે સાંભળો.

દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્ય્યઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ। જ્યોતિષાઞ્ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ ॥ ૫૦.

દક્ષિણ ગમન સમયે, સૂર્ય છોડાયેલા બાણની જેમ ઝડપી ગતિએ ચાલે છે અને સતત તારા-ગ્રહોના વર્તુળમાં ફરતો રહે છે.

મધ્યગશ્ચામરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ। વૈવસ્વતે સંયમને ઉદયસ્તત્ર ઉચ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યારે અમરાવતીમાં સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે વૈવસ્વતના સંયમસ્થાનમાં તેને સૂર્યોદય કહેવાય છે.

સુખાયામર્દ્ધરાત્રઞ્ચ મધ્યગઃ સ્યાદ્રવિર્યદા। સુખાયામથ વારુણ્યામુત્તિષ્ઠન્ સ તુ દૃશ્યતે ॥ ૫૦.

જ્યારે સુખા નામની જગ્યાએ સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે અર્ધરાત્રી થાય છે; અને સુખા કે વારુણીમાં સૂર્ય ઉગે ત્યારે તે દેખાય છે.

વિભાયામર્દ્ધરાત્રં સ્યાન્માહેન્દ્ય્રામસ્તમેતિ ચ। તદા દક્ષિણપૂર્વ્વેષામપરાહ્નો વિધીયતે ॥ ૫૦.

જ્યારે વિભા વિસ્તારમાં અર્ધરાત્રી હોય છે, ત્યારે મહેન્દ્રમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; એ સમયે દક્ષિણપૂર્વના લોકો માટે બપોર પછીનો સમય ગણાય છે.

દક્ષિણાપર દેશ્યાનાં પૂર્વ્વાહ્નઃ પરિકીર્ત્ત્યતે। તેષામપરરાત્રઞ્ચ યે જના ઉત્તરાપથે ॥ ૫૦.

દક્ષિણપશ્ચિમના દેશોમાં એ સમય સવારે ગણાય છે, અને ઉત્તર તરફના લોકો માટે એ અર્ધરાત્રી હોય છે.