વાયુપુરાણમ્

પર્યાસપારિમાણ્યન્તુ ચાન્દ્રાદિત્યૌ પ્રકાશતઃ। પર્યાસપારિમાણ્યેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

ચાંદ્ર અને સૂર્યની પરિધિનું માપ સ્પષ્ટ રીતે જણાવાયું છે; તેમની પરિધિ પ્રમાણે આકાશ પણ પૃથ્વી જેટલું જ ગણાય છે.

અવતિ ત્રીનિમાન્ લોકાન્ યસ્માત્ સૂર્યઃ પરિભ્રમન્। અવધાતુઃ પ્રકાશાખ્યો હ્યવનાત્સ રવિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ત્રણેય લોકમાં ફરતો રહે છે અને તેમને રક્ષે છે, તેથી તેને પ્રકાશ આપનાર અને રવિ એમ કહેવાય છે.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રમાણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ। મહિતત્વાન્મહીશબ્દો હ્યસ્મિન્ વર્ષે નિપાત્યતે ॥ ૫૦.

હવે હું ચાંદ્ર અને સૂર્યનું માપ સમજાવું છું; તેમની મહાનતાને કારણે અહીં 'મહી' શબ્દ વપરાય છે.

અસ્ય ભારતવર્ષસ્ય વિષ્કમ્ભન્તુ સુવિસ્તરમ્। મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનાનાં નિબોધત ॥ ૫૦.

આ ભારતભૂમિની વિશાળ પહોળાઈ અને સૂર્યમંડળ કેટલા યોજનનું છે, તે હવે સાંભળો.

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો ભાસ્કરસ્ય તુ। વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહોઽથ મણ્ડલમ્। વિષ્કમ્બો મણ્જલસ્યૈવ ભાસ્કરાદ્ દ્વિગુણઃ શશી ॥ ૫૦.

સૂર્યની પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે; તેની પરિધિ એના ત્રણગણી છે, એટલે મંડળ બને છે; ચંદ્રનું વ્યાસ સૂર્યના દ્વિગણું છે.

અતઃ પૃથિવ્યાં વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ સહ। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા વિસ્તારો મણ્જલઞ્ચ યત્ ॥ ૫૦.

હવે હું પૃથ્વીનું માપ યોજનમાં કહું છું, જેમાં સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોની પહોળાઈ અને મંડળ પણ સામેલ છે.

ઇત્યેતદિહ સઙ્ખ્યાતં પુરાણં પરિમાણતઃ। તદ્વક્ષ્યામિ પ્રસઙ્ખ્યાય સામ્પ્રતૈરભિમાનિભિઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે પુરાણમાં આ માપો ગણવામાં આવ્યા છે; હવે હું તે વર્તમાન ગણતરી પ્રમાણે કહું છું.

અભિમાનિવ્યતીતા યે તુલ્યાસ્તે સામ્પ્રતૈરિહ। દેવા યે વૈ હ્યતીતાસ્તે રૂપૈર્નામભિરેવ ચ ॥ ૫૦.

જે લોકોએ અભિમાન છોડ્યો છે, તેઓ અહીં વર્તમાન લોકો જેટલા જ ગણાય છે; જે દેવતાઓ ગયા, તેઓ માત્ર રૂપ અને નામથી ઓળખાય છે.

તસ્માત્તુ સામ્પ્રતૈર્દેવૈર્વક્ષ્યામિ વસુધાતલમ્। દિવસ્તુ સન્નિવેશો વૈ સામ્પ્રતૈરેવ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૫૦.

એથી હવે હું વર્તમાન દેવતાઓએ જે રીતે પૃથ્વીનું વર્ણન કર્યું છે, તે કહું છું; તેમ જ, આકાશની રચના પણ વર્તમાન દેવતાઓએ સંપૂર્ણ રીતે જણાવી છે.

શતાર્દ્ધ કોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્નતઃ સ્મૃતા। તસ્યા વાર્ધપ્રમાણેન મેરોર્વૈ ચાતુરન્તરમ્ ॥ ૫૦.

પૃથ્વી સંપૂર્ણ રીતે એક સવા સો કરોડની પહોળાઈ ધરાવે છે, અને એના અડધા માપે મેરુની આસપાસનું પ્રદેશ આવેલું છે.

પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તારો યોજનાગ્રાત્પ્રકીર્ત્તિતઃ । મેરુમધ્યાત્ પ્રતિ દિશં કોટિરેકાદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીનું અડધું ફેલાવવું મેરુના શિખરથી માપવામાં આવે છે; મેરુના મધ્યથી દરેક દિશામાં અગિયાર કરોડ યોજન ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ। પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તરઃ ॥ ૫૦.

તેમ જ, નવાણું લાખ અને પચાસ હજાર જેટલું પણ પૃથ્વીનું અડધું ફેલાવવું ગણાય છે.

પૃથિવ્યા વિસ્તરં કૃત્સ્નં યોજનૈસ્તન્નિબોધત। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તારઃ સંખ્યાતઃ સ ચતુર્દિશમ્ ॥ ૫૦.

હવે પૃથ્વીની કુલ પહોળાઈ યોજનમાં સાંભળો; ચારેય દિશામાં ત્રણ કરોડ જેટલું ફેલાવવું ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણામેકોનાશીતિરુચ્યતે। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાઃ પૃથિવ્યાસ્ત્વેષ વિસ્તરઃ ॥ ૫૦.

તેમ જ, નવ્યાસી લાખ જેટલું પણ કહેવામાં આવે છે; આ સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોવાળી પૃથ્વીની પહોળાઈ છે.

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણ़ઞ્ચૈવ પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્। ગણિતં યોજનાગ્રન્તુ કોટ્યસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીનું મંડળ એના ફેલાવવાના ત્રિગણું છે; યોજન પ્રમાણે ગણીએ તો તે અગિયાર કરોડ જેટલું છે.

તથા શતસહસ્રન્તુ સપ્ત ત્રિંશાધિકાનિ તુ। ઇત્યેતદ્વૈ પ્રસઙ્ખ્યાતં પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

તેમ જ, સત્તર લાખ અને ત્રીસ હજાર જેટલું પણ ગણાય છે; આ રીતે પૃથ્વીનું મંડળ વર્તમાન ગણતરી પ્રમાણે છે.

તારકાસન્નિવેશસ્ય દિવિ યાવદ્ધિ મણ્ડલમ્। પર્યાસઃ સન્નિવેશસ્ય ભૂમસ્તાવત્તુ મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

જેમ તારા આકાશમાં ગોઠવાયેલા છે, તેમ પૃથ્વીનું પણ મંડળ ગોઠવાયેલું છે.

પર્યાસપારિમાણ્ડેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્। સપ્તાનામપિ લોકાનામેતન્માનં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૫૦.

આકાશનું વ્યાપકતા પૃથ્વીના ઘેરાવ જેટલું જ માનવામાં આવે છે; આ માપ સાતેય લોક માટે કહેવામાં આવ્યું છે.

પર્યાસપારિમાણ્ડેન મણ્ડલાનુગતેન ચ। ઉપર્યુપરિ લોકાનાં છત્રવત્પરિમણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીના ઘેરાવ પ્રમાણે, ઉપરના લોક પણ ગોળ આકારમાં એકના ઉપર એક, છત્રી જેવા ગોઠવાયેલા છે.

સંસ્થિતિર્વિહિતા સર્વા યેષુ તિષ્ઠન્તિ જન્તવઃ। એતદણ્ડકટાહસ્ય પ્રમાણં પરિકીર્ત્તિતમ્ ॥ ૫૦.

આ બધા લોકમાં સર્વે જીવ વસે છે; આ રીતે આ અંડાકાર પાત્રની રચના વર્ણવાઈ છે.

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। ભૂર્લોકસ્વ ભુવશ્ચૈવ તૃતીયઃ સ્વરિતિ સ્મૃતઃ । મહર્લોકો જનશ્ચૈવ તપઃ સત્યશ્ચ સપ્તમઃ ॥ ૫૦.

આ બ્રહ્માંડની અંદર આ બધા લોક અને સાત દ્વીપોવાળી પૃથ્વી છે: ભૂર્લોક, ભુવર્લોક, ત્રીજું સ્વર્ગલોક, મહર્લોક, જનલોક, તપલોક અને સાતમું સત્યલોક.

એતે સપ્ત કૃતા લોકાશ્છત્રાકારા વ્યવસ્થિતાઃ। સ્વકૈરાવરણૈઃ સૂક્ષ્મૈર્ધાર્યમાણાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ૫૦.

આ સાતેય લોક છત્રીના આકારમાં ગોઠવાયેલા છે અને દરેક પોતપોતાના સૂક્ષ્મ આવરણથી અલગ-અલગ આધાર પામે છે.

દશભાગાધિકાભિશ્ચ તાભિઃ પ્રકૃતિભિર્બહિઃ। ધાર્યમાણા વિશેષૈશ્ચ સમુત્પન્નૈઃ પરસ્પરમ્ ॥ ૫૦.

દરેક લોકને બહારથી પોતાની તત્વોથી, જે દસ ભાગ વધારે છે, અને પરસ્પર ઉત્પન્ન થયેલા વિશિષ્ટ ગુણોથી આધાર મળે છે.

અસ્યાણ્ડસ્ય સમન્તાચ્ચ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ। પૃથિવીમણ્ડલં કૃત્સ્નં ઘનતોયેન ધાર્યતે ॥ ૫૦.

આ બ્રહ્માંડને ચારે બાજુ ઘન જળથી ભરેલો મહાસાગર ઘેરી રાખે છે, અને આખી પૃથ્વી ઘન જળથી આધાર પામે છે.

ઘનોદધિપરેણાથ ધાર્ય્યતે ઘનતેજસા। બાહ્યતો ઘનતેજસ્તુ તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વન્તુ મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

ઘન જળથી પરે, આ બધું ઘન અગ્નિથી આધાર પામે છે; બહારથી ઘન અગ્નિ આ ગોળને આડું અને ઊભું ઘેરી રાખે છે.

સમન્તાદ્વનવાતેન ધાર્ય્યમાણં પ્રતિષ્ઠિતમ્। ઘનવાતાત્તથાકાશમાકાશઞ્ચ મહાત્મના ॥ ૫૦.

આ બધું ચારેય બાજુથી ઘન વાયુથી આધાર પામે છે; ઘન વાયુમાંથી આકાશ થાય છે અને આકાશમાંથી મહાત્મા ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂતાદિના વૃતં સર્વ્વં ભૂતાધિર્મહતા વૃતઃ । વૃતો મહાનનન્તેન પ્રધાનેનાવ્યયાત્મના ॥ ૫૦.

આ બધું તત્વના તત્વથી ઘેરાયેલું છે, અને મહાતત્વ અનંત, અવિનાશી પ્રધાનથી ઘેરાયેલું છે.

પુરાણિ લોકપાલાનાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્ । જ્યોતિર્ગણપ્રચારસ્ય પ્રમાણં પરિવક્ષ્યતે ॥ ૫૦.

હવે હું લોકપાલોના પ્રાચીન નગરો અને તારા-ગ્રહોની ગતિનું માપ ક્રમશઃ વર્ણવીશ.

મેરોઃ પ્રાચ્યાં દિશિ તથા માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ। વસ્વોકસારા માહેન્દ્રી પુણ્યા હેમપરિષ્કૃતા । ૫૦.

મેરુના પૂર્વ બાજુએ, માનસ સરોવરના શિખરે, ઈન્દ્રનું પવિત્ર અને સોનાથી શોભાયમાન વસ્વોકસાર નામનું નગર છે.