વાયુપુરાણમ્

સ તુ નેત્રસહસ્રેણ દ્વિગુણેન વિરાજતા। બાલસૂર્ય્યાભિતામ્રેણ શોભતે સ્નિગ્ધમણ્ડલઃ ॥ ૫૦.

તે સહસ્રો આંખોથી શોભાયમાન છે, જે બમણા તેજથી ઝગમગે છે, ઉગતા સૂર્ય જેવી લાલિમાથી તેજસ્વી છે અને તેનું રૂપ સુંદર અને કાંતિમય છે.

તસ્ય કુન્દેન્દુવર્ણસ્ય અક્ષમાલા વિરાજતે । તરુણાદિત્યમાલેવ શ્વેતપર્વ્વતમૂર્દ્ધનિ ॥ ૫૦.

તેના માથા પર, કુંદ અને ચંદ્ર જેવી ધોળાઈવાળી આંખોની માળા શોભે છે, જે યુવાન સૂર્યની જેમ ધોળા પર્વતની ચોટી પર ઝગમગે છે.

જટાકરાલો દ્યુતિમાન્ લક્ષ્યતે શયનાસને। વિસ્તીર્ણ ઇવ મેદિન્યાં સહસ્રશિખરો ગિરિઃ ॥ ૫૦.

મોટા જટાવાળા અને તેજસ્વી તે મહાનાગ, જમીન પર ફેલાયેલા હજાર શિખરવાળા પર્વત જેવો, શયનાસન પર શોભે છે.

મહાભોગૈર્મહાભાગૈર્મહાનાગૈર્મહાબલૈઃ। ઉપાસ્યતે મહાતેજા મહાનાગપતિઃ સ્વયમ્ ॥ ૫૦.

મહાન તેજ ધરાવતો, મહાનાગપતિ, મહાન ભાગ્યશાળી, શક્તિશાળી અને મહાન ભોગવાળા નાગો દ્વારા પૂજાય છે.

સ રાજા સર્વનાગાનાં શેષો નામ મહાદ્યુતિઃ। સા વૈષ્ણવી હ્યહિતનુર્મર્યાદાયાં વ્યવસ્થિતા ॥ ૫૦.

તે સર્વ નાગોનો રાજા, મહાતેજસ્વી શેષ છે; સાચે તો, તે વૈષ્ણવ નાગ છે, જે સીમા તરીકે સ્થિર છે.

સપ્તૈવમેતે કથિતા વ્યવહાર્યા રસાતલાઃ । દેવાસુરમહાનાગરાક્ષસાધ્યુષિતાઃ સદા ॥ ૫૦.

આ રીતે, આ સાત રસાતળ વર્ણવાયા, જેમાં દેવો, અસુરો, મહાનાગો અને રાક્ષસો હંમેશા વસે છે.

અતઃપરમનાલોક્યમગમ્યં સિદ્ધસાધુભિઃ। દેવા માનપ્યવિદિતં વ્યવહારવિવર્જ્જિતમ્ ॥ ૫૦.

આપછી એક એવો પ્રદેશ છે, જે સિદ્ધ અને સાધુઓ માટે પણ અદૃશ્ય અને અપ્રાપ્ય છે; દેવો માટે પણ અજાણ્યો અને વ્યવહારથી રહિત છે.

પૃથિવ્યગ્ન્યમ્બુવાયૂનાં નભસશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ। મહત્ત્વમેવમૃષિભિર્વર્ણ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૫૦.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પૃથ્વી, અગ્નિ, પાણી, વાયુ અને આકાશની મહાનતા ઋષિઓએ આવી રીતે વર્ણવી છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસાવેતૌ ભ્રમન્તૌ યાવદેવ તુ। પ્રકાશતઃ સ્વભાભિસ્તૌ મણ્ડલાભ્યાં સમાસ્થિતૌ ॥ ૫૦.

હવે હું સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ સમજાવીશ; કેવી રીતે આ બંને, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત થઈ, પોતાના મંડળમાં સ્થિર રહી ફરતા રહે છે.

સપ્તાનાઞ્ચ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાન્તુ સ વિસ્તરઃ। વિસ્તરાર્દ્ધં પૃથિવ્યાસ્તુ ભવેદન્યત્ર બાહ્યતઃ ॥ ૫૦.

સાતે સમુદ્રો અને દ્વીપોની પહોળાઈ જેટલી વર્ણવાઈ છે, તેના બહાર પૃથ્વીનું ફેલાવવું બીજા સ્થળે એના અડધા જેટલું ગણાય છે.

પર્યાસપારિમાણ્યન્તુ ચાન્દ્રાદિત્યૌ પ્રકાશતઃ। પર્યાસપારિમાણ્યેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

ચાંદ્ર અને સૂર્યની પરિધિનું માપ સ્પષ્ટ રીતે જણાવાયું છે; તેમની પરિધિ પ્રમાણે આકાશ પણ પૃથ્વી જેટલું જ ગણાય છે.

અવતિ ત્રીનિમાન્ લોકાન્ યસ્માત્ સૂર્યઃ પરિભ્રમન્। અવધાતુઃ પ્રકાશાખ્યો હ્યવનાત્સ રવિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૦.

સૂર્ય ત્રણેય લોકમાં ફરતો રહે છે અને તેમને રક્ષે છે, તેથી તેને પ્રકાશ આપનાર અને રવિ એમ કહેવાય છે.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રમાણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ। મહિતત્વાન્મહીશબ્દો હ્યસ્મિન્ વર્ષે નિપાત્યતે ॥ ૫૦.

હવે હું ચાંદ્ર અને સૂર્યનું માપ સમજાવું છું; તેમની મહાનતાને કારણે અહીં 'મહી' શબ્દ વપરાય છે.

અસ્ય ભારતવર્ષસ્ય વિષ્કમ્ભન્તુ સુવિસ્તરમ્। મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનાનાં નિબોધત ॥ ૫૦.

આ ભારતભૂમિની વિશાળ પહોળાઈ અને સૂર્યમંડળ કેટલા યોજનનું છે, તે હવે સાંભળો.

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો ભાસ્કરસ્ય તુ। વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહોઽથ મણ્ડલમ્। વિષ્કમ્બો મણ્જલસ્યૈવ ભાસ્કરાદ્ દ્વિગુણઃ શશી ॥ ૫૦.

સૂર્યની પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે; તેની પરિધિ એના ત્રણગણી છે, એટલે મંડળ બને છે; ચંદ્રનું વ્યાસ સૂર્યના દ્વિગણું છે.

અતઃ પૃથિવ્યાં વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ સહ। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા વિસ્તારો મણ્જલઞ્ચ યત્ ॥ ૫૦.

હવે હું પૃથ્વીનું માપ યોજનમાં કહું છું, જેમાં સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોની પહોળાઈ અને મંડળ પણ સામેલ છે.

ઇત્યેતદિહ સઙ્ખ્યાતં પુરાણં પરિમાણતઃ। તદ્વક્ષ્યામિ પ્રસઙ્ખ્યાય સામ્પ્રતૈરભિમાનિભિઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે પુરાણમાં આ માપો ગણવામાં આવ્યા છે; હવે હું તે વર્તમાન ગણતરી પ્રમાણે કહું છું.

અભિમાનિવ્યતીતા યે તુલ્યાસ્તે સામ્પ્રતૈરિહ। દેવા યે વૈ હ્યતીતાસ્તે રૂપૈર્નામભિરેવ ચ ॥ ૫૦.

જે લોકોએ અભિમાન છોડ્યો છે, તેઓ અહીં વર્તમાન લોકો જેટલા જ ગણાય છે; જે દેવતાઓ ગયા, તેઓ માત્ર રૂપ અને નામથી ઓળખાય છે.

તસ્માત્તુ સામ્પ્રતૈર્દેવૈર્વક્ષ્યામિ વસુધાતલમ્। દિવસ્તુ સન્નિવેશો વૈ સામ્પ્રતૈરેવ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૫૦.

એથી હવે હું વર્તમાન દેવતાઓએ જે રીતે પૃથ્વીનું વર્ણન કર્યું છે, તે કહું છું; તેમ જ, આકાશની રચના પણ વર્તમાન દેવતાઓએ સંપૂર્ણ રીતે જણાવી છે.

શતાર્દ્ધ કોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્નતઃ સ્મૃતા। તસ્યા વાર્ધપ્રમાણેન મેરોર્વૈ ચાતુરન્તરમ્ ॥ ૫૦.

પૃથ્વી સંપૂર્ણ રીતે એક સવા સો કરોડની પહોળાઈ ધરાવે છે, અને એના અડધા માપે મેરુની આસપાસનું પ્રદેશ આવેલું છે.

પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તારો યોજનાગ્રાત્પ્રકીર્ત્તિતઃ । મેરુમધ્યાત્ પ્રતિ દિશં કોટિરેકાદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીનું અડધું ફેલાવવું મેરુના શિખરથી માપવામાં આવે છે; મેરુના મધ્યથી દરેક દિશામાં અગિયાર કરોડ યોજન ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ। પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તરઃ ॥ ૫૦.

તેમ જ, નવાણું લાખ અને પચાસ હજાર જેટલું પણ પૃથ્વીનું અડધું ફેલાવવું ગણાય છે.

પૃથિવ્યા વિસ્તરં કૃત્સ્નં યોજનૈસ્તન્નિબોધત। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તારઃ સંખ્યાતઃ સ ચતુર્દિશમ્ ॥ ૫૦.

હવે પૃથ્વીની કુલ પહોળાઈ યોજનમાં સાંભળો; ચારેય દિશામાં ત્રણ કરોડ જેટલું ફેલાવવું ગણાય છે.

તથા શતસહસ્રાણામેકોનાશીતિરુચ્યતે। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાઃ પૃથિવ્યાસ્ત્વેષ વિસ્તરઃ ॥ ૫૦.

તેમ જ, નવ્યાસી લાખ જેટલું પણ કહેવામાં આવે છે; આ સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોવાળી પૃથ્વીની પહોળાઈ છે.

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણ़ઞ્ચૈવ પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્। ગણિતં યોજનાગ્રન્તુ કોટ્યસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીનું મંડળ એના ફેલાવવાના ત્રિગણું છે; યોજન પ્રમાણે ગણીએ તો તે અગિયાર કરોડ જેટલું છે.

તથા શતસહસ્રન્તુ સપ્ત ત્રિંશાધિકાનિ તુ। ઇત્યેતદ્વૈ પ્રસઙ્ખ્યાતં પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

તેમ જ, સત્તર લાખ અને ત્રીસ હજાર જેટલું પણ ગણાય છે; આ રીતે પૃથ્વીનું મંડળ વર્તમાન ગણતરી પ્રમાણે છે.

તારકાસન્નિવેશસ્ય દિવિ યાવદ્ધિ મણ્ડલમ્। પર્યાસઃ સન્નિવેશસ્ય ભૂમસ્તાવત્તુ મણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

જેમ તારા આકાશમાં ગોઠવાયેલા છે, તેમ પૃથ્વીનું પણ મંડળ ગોઠવાયેલું છે.

પર્યાસપારિમાણ્ડેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્। સપ્તાનામપિ લોકાનામેતન્માનં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૫૦.

આકાશનું વ્યાપકતા પૃથ્વીના ઘેરાવ જેટલું જ માનવામાં આવે છે; આ માપ સાતેય લોક માટે કહેવામાં આવ્યું છે.

પર્યાસપારિમાણ્ડેન મણ્ડલાનુગતેન ચ। ઉપર્યુપરિ લોકાનાં છત્રવત્પરિમણ્ડલમ્ ॥ ૫૦.

પૃથ્વીના ઘેરાવ પ્રમાણે, ઉપરના લોક પણ ગોળ આકારમાં એકના ઉપર એક, છત્રી જેવા ગોઠવાયેલા છે.