વાયુપુરાણમ્

મણિમન્ત્રસ્ય ચ પુરં કપિલસ્ય ચ મન્દિરમ્। નન્દસ્ય ચોરગપતેર્વિશાલસ્ય ચ મન્દિરમ્ ॥ ૫૦.

મણિમંત્રનું શહેર, કપિલનું નિવાસસ્થાન, અને નંદ નામના સાપોના રાજા તથા વિશાળનું મકાન પણ છે.

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્। તૃતીયેઽસ્મિસ્તલે વિપ્રાઃ પીતભૌમે ન સંશયઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, ત્રીજા તળે પીળા રંગની ધરા પર હજારો શહેરો સાપો, દાનવો અને રાક્ષસોના છે, હે વિદ્વાનો, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ચતુર્થે દૈત્યસિંહસ્ય કાલનેમેર્મહાત્મનઃ। ગજકર્ણસ્ય ચ પુરં નગરં કુઞ્જરસ્ય ચ ॥ ૫૦.

ચોથા તળે મહાત્મા દૈત્યપતિ કાલનેમિનું શહેર, ગજકર્ણનું શહેર અને કુઞ્જરનું શહેર છે.

રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરં સુમાલેર્બહુવિસ્તરમ્। મુઞ્જસ્ય લોકનાથસ્ય વૃકવક્ત્રસ્ય ચાલયમ્ ॥ ૫૦.

રાક્ષસરાજ સુમાલીનું વિશાળ શહેર, મુઞ્જ લોકનાથનું નિવાસસ્થાન અને વૃકવક્ત્રનું મકાન પણ છે.

બહુયોજનસાહસ્રં બહુપક્ષિસમાકુલમ્ । નગરં વૈનતેયસ્ય ચતુર્થેઽસ્મિન્ રસાતલે ॥ ૫૦.

અહીં ચોથા તળે હજારો યોજન જેટલું વિસ્તૃત અને અનેક પક્ષીઓથી ભરેલું વૈનતેયનું શહેર છે.

પઞ્ચમે શર્કરાભૌમે બહુયોજનવિસ્તૃતે। વિરોચનસ્ય નગરં દૈત્યસિંહસ્ય ધીમતઃ ॥ ૫૦.

પાંચમા તળે, જે રેતી જેવી ધરા અને વિશાળ વિસ્તાર ધરાવે છે, ત્યાં બુદ્ધિમાન દૈત્યપતિ વિરોचनનું શહેર છે.

વૈઢૂર્ય્યસ્યાગ્નિજિહ્વસ્ય હિરણ્યાક્ષસ્ય ચાલયમ્। પુરઞ્ચ વિદ્યુજ્જિહ્વસ્ય રાક્ષસસ્ય ચ ધીમતઃ ॥ ૫૦.

વૈઢૂર્ય, અગ્નિજિહ્વા અને હિરણ્યાક્ષનું નિવાસસ્થાન, તથા બુદ્ધિમાન રાક્ષસ વિદ્યુજ્જિહ્વાનું શહેર પણ છે.

મહામેઘસ્ય ચ પુરં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય શાલિનઃ। કર્મ્મારસ્ય ચ નાગસ્ય સ્વસ્તિકસ્ય જયસ્ય ચ ॥ ૫૦.

મહામેઘનું શહેર, રાક્ષસરાજ શાલિનું, કર્માર નામના સાપનું, તથા સ્વસ્તિક અને જયાનું શહેર પણ છે.

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્। પઞ્ચમેઽપિ તથા જ્ઞેયં શર્કરાનિલયે સદા ॥ ૫૦.

આ રીતે, પાંચમા તળે પણ રેતીવાળી ધરા પર સાપો, દાનવો અને રાક્ષસોના હજારો શહેરો હંમેશા જાણીતા છે.

ષષ્ઠે તલે દૈત્યપતેઃ કેસરેર્નગરોત્તમમ્। સુપર્વ્વણઃ સુલોમ્નશ્ચ નગરં મહિષસ્ય ચ। રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરમુત્ક્રોશસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૫૦.

છઠ્ઠા તળે દૈત્યપતિ કેસરીનું ઉત્તમ શહેર, સુપર્વણ, સુલોમન, મહિષ અને મહાત્મા રાક્ષસરાજ ઉત્ક્રોશના શહેરો છે.

તત્રાસ્તે સુરસાપુત્રઃ શતશીર્ષો મુદા યુતઃ। કશ્યપસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્ વાસુકિર્નામ નાગરાટ્ ॥ ૫૦.

ત્યાં સુરસા પુત્ર, આનંદથી ભરેલો શતશીર્ષ, કશ્યપપુત્ર શ્રીમંત વાસુકિ નામનો નાગરાજ વસે છે.

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્ । ષષ્ઠે તલેઽસ્મિન્ વિખ્યાતે શિલાભૌમે રસાતલે ॥ ૫૦.

આ પ્રસિદ્ધ છઠ્ઠા રસાતળના પડખામાં, હજારો નાગ, દાનવ અને રાક્ષસોના શહેરો પથ્થર જેવી જમીન પર વસેલા છે.

સપ્તમે તુ તલે જ્ઞેયં પાતાલે સર્વ્વપશ્ચિમે । પુરં બલેઃ પ્રમુદિતં નરનારીસમાકુલમ્ ॥ ૫૦.

સાતમા પડખામાં, જે પાતાળ તરીકે ઓળખાય છે અને સૌથી પશ્ચિમે છે, ત્યાં બલિનું આનંદથી ભરેલું, પુરુષો અને સ્ત્રીઓથી ગૂંજતું સુંદર શહેર છે.

અસુરાશીવિષૈઃ પૂર્ણમુદ્ધૃતૈર્દ્દેવશત્રુભિઃ। મુચુકુન્દસ્ય દૈત્યસ્ય તત્ર વૈ નગરં મહત્ ॥ ૫૦.

ત્યાંનું મહાનગર દૈત્ય મુચુકુંદનું છે, જેમાં અસુરો, ઝેરી સાપો અને દેવોના દુશ્મનો ભરેલા છે, જે નીચે ફેંકાયા છે.

અનેકૈર્દિતિપુત્રાણાં સમુદીર્ણૈર્મહાપુરૈઃ। તથૈવ નાગનગરૈઋદ્ધિમદ્ભિઃ સહસ્રશઃ ॥ ૫૦.

તે શહેર અનેક દિતિના પુત્રોના વિશાળ મહાનગરો અને એ જ રીતે હજારો સમૃદ્ધ નાગનગરોથી ભરેલું છે.

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ સમુદીર્ણૈ ર્મહાપુરૈઃ। ઉદીર્ણૈ રાક્ષસાવાસૈરનેકૈશ્ચ સમાકુલમ્ ॥ ૫૦.

તેમાં દૈત્ય અને દાનવોના મહાનગરો, તેમજ અનેક રાક્ષસોના નિવાસસ્થાનો છે, જેના કારણે તે વિસ્તાર ખુબ જ વસ્તીભર્યો છે.

પાતાલાન્તે ચ વિપ્રેન્દ્રા વિસ્તીર્ણે બહુયોજને। આસ્તે રક્તારવિન્દાક્ષો મહાત્મા હ્યજરામરઃ ॥ ૫૦.

પાતાળના અંતે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, અનેક યોજન જેટલા વિશાળ વિસ્તારમાં, લાલ કમળ જેવી આંખો ધરાવતો, મહાત્મા, જયારે ન વયના અને ન મરણ પામે એવો મહાન આત્મા વસે છે.

ધૌતશઙ્ખોદરવપુર્નીલવાસા મહાભુજઃ। વિશાલભોગો દ્યુતિમાંશ્ચિત્રમાલાધરો બલી ॥ ૫૦.

તેનું શરીર ધોઇને ચમકતા શંખ જેવું, નીલા વસ્ત્રો પહેરેલા, વિશાળ ભુજાવાળા, વિશાળ ફણાવાળા, તેજસ્વી, અદભૂત માળા ધારણ કરનાર અને બલવાન છે.

રુક્મશ્રૃઙગાવદાતેન દીપ્તાસ્યેન વિરાજતા। પ્રભુર્મુખસહસ્રેણ શોભતે વૈ સ કુણ્ડલી ॥ ૫૦.

તેના સોનાની શીંગવાળા, નિષ્કલંક અને તેજસ્વી મુખથી, સહસ્રો મુખવાળા સ્વામી તરીકે, વળાંકધારી તે મહાનાગ તેજથી ઝગમગે છે.

સ જિહ્વામાલયા દેવો લોલજ્વાલાનલાર્ચિષા। જ્વાલામાલાપરિક્ષિપ્તઃ કૈલાસ ઇવ લક્ષ્યતે ॥ ૫૦.

તે દેવ, જિહ્વાની માળા સાથે, ધધકતી અગ્નિ જેવી જ્વાળાથી ચમકે છે, જ્વાળાની માળાથી ઘેરાયેલો, તે કૈલાસ પર્વત જેવો દેખાય છે.

સ તુ નેત્રસહસ્રેણ દ્વિગુણેન વિરાજતા। બાલસૂર્ય્યાભિતામ્રેણ શોભતે સ્નિગ્ધમણ્ડલઃ ॥ ૫૦.

તે સહસ્રો આંખોથી શોભાયમાન છે, જે બમણા તેજથી ઝગમગે છે, ઉગતા સૂર્ય જેવી લાલિમાથી તેજસ્વી છે અને તેનું રૂપ સુંદર અને કાંતિમય છે.

તસ્ય કુન્દેન્દુવર્ણસ્ય અક્ષમાલા વિરાજતે । તરુણાદિત્યમાલેવ શ્વેતપર્વ્વતમૂર્દ્ધનિ ॥ ૫૦.

તેના માથા પર, કુંદ અને ચંદ્ર જેવી ધોળાઈવાળી આંખોની માળા શોભે છે, જે યુવાન સૂર્યની જેમ ધોળા પર્વતની ચોટી પર ઝગમગે છે.

જટાકરાલો દ્યુતિમાન્ લક્ષ્યતે શયનાસને। વિસ્તીર્ણ ઇવ મેદિન્યાં સહસ્રશિખરો ગિરિઃ ॥ ૫૦.

મોટા જટાવાળા અને તેજસ્વી તે મહાનાગ, જમીન પર ફેલાયેલા હજાર શિખરવાળા પર્વત જેવો, શયનાસન પર શોભે છે.

મહાભોગૈર્મહાભાગૈર્મહાનાગૈર્મહાબલૈઃ। ઉપાસ્યતે મહાતેજા મહાનાગપતિઃ સ્વયમ્ ॥ ૫૦.

મહાન તેજ ધરાવતો, મહાનાગપતિ, મહાન ભાગ્યશાળી, શક્તિશાળી અને મહાન ભોગવાળા નાગો દ્વારા પૂજાય છે.

સ રાજા સર્વનાગાનાં શેષો નામ મહાદ્યુતિઃ। સા વૈષ્ણવી હ્યહિતનુર્મર્યાદાયાં વ્યવસ્થિતા ॥ ૫૦.

તે સર્વ નાગોનો રાજા, મહાતેજસ્વી શેષ છે; સાચે તો, તે વૈષ્ણવ નાગ છે, જે સીમા તરીકે સ્થિર છે.

સપ્તૈવમેતે કથિતા વ્યવહાર્યા રસાતલાઃ । દેવાસુરમહાનાગરાક્ષસાધ્યુષિતાઃ સદા ॥ ૫૦.

આ રીતે, આ સાત રસાતળ વર્ણવાયા, જેમાં દેવો, અસુરો, મહાનાગો અને રાક્ષસો હંમેશા વસે છે.

અતઃપરમનાલોક્યમગમ્યં સિદ્ધસાધુભિઃ। દેવા માનપ્યવિદિતં વ્યવહારવિવર્જ્જિતમ્ ॥ ૫૦.

આપછી એક એવો પ્રદેશ છે, જે સિદ્ધ અને સાધુઓ માટે પણ અદૃશ્ય અને અપ્રાપ્ય છે; દેવો માટે પણ અજાણ્યો અને વ્યવહારથી રહિત છે.

પૃથિવ્યગ્ન્યમ્બુવાયૂનાં નભસશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ। મહત્ત્વમેવમૃષિભિર્વર્ણ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૫૦.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પૃથ્વી, અગ્નિ, પાણી, વાયુ અને આકાશની મહાનતા ઋષિઓએ આવી રીતે વર્ણવી છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્। સૂર્યાચન્દ્રમસાવેતૌ ભ્રમન્તૌ યાવદેવ તુ। પ્રકાશતઃ સ્વભાભિસ્તૌ મણ્ડલાભ્યાં સમાસ્થિતૌ ॥ ૫૦.

હવે હું સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ સમજાવીશ; કેવી રીતે આ બંને, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત થઈ, પોતાના મંડળમાં સ્થિર રહી ફરતા રહે છે.