વાયુપુરાણમ્

ભૂમિર્જલમથાકાશમિતિ જ્ઞેયા પરમ્પરા। સ્થિતિરેષા તુ વિજ્ઞેયા સપ્તમેઽસ્મિન્ રસાતલે ॥ ૫૦.

જમીન, પાણી અને પછી આકાશ—આ ક્રમ જાણવો જોઈએ; અને આ વ્યવસ્થા સાતમા રસાતલમાં છે.

દશયોજનસાહસ્રમેકભૌમં રસાતલમ્। સાધુભિઃ પરિવિખ્યાતમેકૈકં બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ ભૂમિ રસાતલ દસ હજાર યોજન જેટલી વિશાળ છે; દરેક સ્તર સારા લોકોમાં વિશાળ અને પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રથમમતલઞ્ચૈવ સુતલન્તુ તતઃ પરમ્। તતઃ પરતરં વિદ્યાદ્વિતલં બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ અતલ છે, પછી સુતલ આવે છે; એ પછી વિતલ જાણવું, જે બહુ વિશાળ છે.

તતો ગભસ્તલં નામ પરતશ્ચ મહાતલમ્। શ્રીતલઞ્ચ તતઃ પ્રાહુઃ પાતાલં સપ્તમંસ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

પછી ગભસ્તલ આવે છે, અને એના પછી મહાતલ; પછી શ્રીતલ કહેવાય છે, અને સાતમું પાતાળ માનવામાં આવે છે.

કૃષ્ણભૌમઞ્ચ પ્રથમં ભૂમિભાગઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્। પાણ્ડુભૌમં દ્વિતીયન્તુ તૃતીયં રક્તમૃત્તિકમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ પ્રદેશ કાળી જમીન છે, અને એ ભૂમિ ભાગ તરીકે વર્ણવાય છે; બીજું પાંદુ જમીન છે, અને ત્રીજું લાલ માટી છે.

પીતભૌમઞ્ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં શર્કરાતલમ્। ષષ્ઠં સિલામયઞ્ચૈવ સૌવર્ણં સપ્તમન્તલમ્ ॥ ૫૦.

ચોથું પીતળ જમીન છે, પાંચમું કાંકરવાળું સ્તર છે; છઠું પથ્થરવાળું છે, અને સાતમું સોનાની જમીન છે.

પ્રથમે તુ તલે ખ્યાતમસુરેન્દ્રસ્ય મન્દિરમ્। નમુચેરિન્દ્રશત્રોર્હિ મહાનાદસ્ય ચાલયમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ સ્તરે અસુરોના રાજાનું મહેલ પ્રસિદ્ધ છે, તેમજ નમુચિ, ઇન્દ્રના શત્રુનું અને મહાનાદાનું મકાન છે.

પુરઞ્ચ શઙ્કુકર્ણસ્ય કબન્ધસ્ય ચ મન્દિરમ્। નિષ્કુલાદસ્ય ચ પુરં પ્રહૃષ્ટજનસઙ્કુલમ્ ॥ ૫૦.

શંકુકર્ણની નગરી, કબંધનું મહેલ અને નિષ્કુલાદાની નગરી છે, જ્યાં ખુશ લોકોની ભીડ છે.

રાક્ષસસ્ય ચ ભીમસ્ય શૂલદન્તસ્ય ચાલયમ્। લોહિતાક્ષકલિઙ્ગાનાં નગરં શ્વાપદસ્ય તુ ॥ ૫૦.

રાક્ષસ ભીમ અને શૂળદંતનું મકાન છે; લોહિતાક્ષ અને કલિંગની નગરી, અને શ્વાપદનું ગામ છે.

ધનઞ્જયસ્ય ચ પુરં માહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ । કાલિયસ્ય ચ નાગસ્ય નગરં કલસસ્ય ચ ॥ ૫૦.

ધનંજયની નગરી, મહાન આત્માવાળા મહેન્દ્રનું, કાલિય નામના નાગનું અને કલસાનું શહેર છે.

એવં પુરસહસ્રાણિં નાગદાનવરક્ષસામ્। તલે જ્ઞેયાનિ પ્રથમે કૃષ્ણભૌમે ન સંશયઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, નાગ, દાનવ અને રાક્ષસોની હજારો નગરો પ્રથમ કાળી જમીનમાં છે—એમાં કોઈ શંકા નથી.

દ્વિતીયેઽપિ તલે વિપ્રા દૈત્યેન્દ્રસ્ય સુરક્ષસઃ। મહાજમ્ભસ્ય ચ તથા નગરં પ્રથમસ્ય તુ ॥ ૫૦.

બીજાં સ્તરે પણ, હે વિદ્વાનોએ, દૈત્ય રાજા સુરક્ષસાનું અને મહાજંભનું, જે પ્રથમ છે, એનું શહેર છે.

હયગ્રીવસ્ય કૃષ્ણસ્ય નિકુમ્ભસ્ય ચ મન્દિરમ્। શઙ્ખાખ્યેયસ્ય ચ પુરં નગરં ગોમુખસ્ય ચ ॥ ૫૦.

હયગ્રીવ, કૃષ્ણ અને નિકુંભનું મહેલ છે; શંખની નગરી અને ગોમુખનું શહેર છે.

રાક્ષસસ્ય ચ નીલસ્ય મેઘસ્ય ક્રથનસ્ય ચ। પુરઞ્ચ કુરુપાદસ્ય મહોષ્ણીષસ્ય ચાલયમ્ ॥ ૫૦.

રાક્ષસ નીલનું શહેર, મેઘનું, ક્રથનનું, કુરુપાદનું અને મહોષ્ણીષનું શહેર પણ છે.

કમ્બલસ્ય ચ નાગસ્ય પુરમશ્વતરસ્ય ચ। કદ્રુપુત્રસ્ય ચ પુરં તક્ષકસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૫૦.

કંબલ નામના સાપનું શહેર, અશ્વતરનું, અને કદ્રુપુત્ર મહાત્મા તક્ષકનું શહેર પણ છે.

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્। દ્વિતીયેઽસ્મિન્ તલે વિપ્રાઃ પાણ્ડુભૌમે ન સંશયઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, બીજાં તળે હજારો શહેરો સાપો, દાનવો અને રાક્ષસોના પાંડુભૂમિ પર છે, હે વિદ્વાનો, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

તૃતીયે તુ તલેખ્યાતં પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ। અનુહ્લાદસ્ય ચ પુરં દેત્યેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૫૦.

ત્રીજા તળે મહાત્મા પ્રહલાદનું શહેર અને મહાત્મા દૈત્યરાજ અનુહ્લાદનું શહેર કહેવાય છે.

તારકાખ્‌યસ્ય ચ પુરં પુરં ત્રિશિરસસ્તથા। શિશુમારસ્ય ચ પુરં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલમ્ ॥ ૫૦.

તારકનું શહેર, ત્રિશિરાનું શહેર અને ખુશહાલ અને સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલું શિશુમારનું શહેર પણ છે.

ચ્યવનસ્ય ચ વિજ્ઞેયં રાક્ષસસ્ય ચ મન્દિરમ્। રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરંકુમ્ભિલસ્ય ખરસ્યચ ॥ ૫૦.

ચ્યવનનું નિવાસસ્થાન, રાક્ષસનું મકાન અને રાક્ષસરાજ કુંભિલ અને ખરાનું શહેર પણ જાણીતા છે.

વિરાધસ્ય ચ ક્રૂરસ્ય પુરમુલ્કામુખસ્ય ચ। હેમકસ્ય ચ નાગસ્ય તથા પાણ્ડુરકસ્ય ચ ॥ ૫૦.

ક્રૂર વિરાઘનું શહેર, ઉલ્કામુખનું, હેમક નામના સાપનું અને પાંડુરકનું શહેર પણ છે.

મણિમન્ત્રસ્ય ચ પુરં કપિલસ્ય ચ મન્દિરમ્। નન્દસ્ય ચોરગપતેર્વિશાલસ્ય ચ મન્દિરમ્ ॥ ૫૦.

મણિમંત્રનું શહેર, કપિલનું નિવાસસ્થાન, અને નંદ નામના સાપોના રાજા તથા વિશાળનું મકાન પણ છે.

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્। તૃતીયેઽસ્મિસ્તલે વિપ્રાઃ પીતભૌમે ન સંશયઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, ત્રીજા તળે પીળા રંગની ધરા પર હજારો શહેરો સાપો, દાનવો અને રાક્ષસોના છે, હે વિદ્વાનો, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ચતુર્થે દૈત્યસિંહસ્ય કાલનેમેર્મહાત્મનઃ। ગજકર્ણસ્ય ચ પુરં નગરં કુઞ્જરસ્ય ચ ॥ ૫૦.

ચોથા તળે મહાત્મા દૈત્યપતિ કાલનેમિનું શહેર, ગજકર્ણનું શહેર અને કુઞ્જરનું શહેર છે.

રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરં સુમાલેર્બહુવિસ્તરમ્। મુઞ્જસ્ય લોકનાથસ્ય વૃકવક્ત્રસ્ય ચાલયમ્ ॥ ૫૦.

રાક્ષસરાજ સુમાલીનું વિશાળ શહેર, મુઞ્જ લોકનાથનું નિવાસસ્થાન અને વૃકવક્ત્રનું મકાન પણ છે.

બહુયોજનસાહસ્રં બહુપક્ષિસમાકુલમ્ । નગરં વૈનતેયસ્ય ચતુર્થેઽસ્મિન્ રસાતલે ॥ ૫૦.

અહીં ચોથા તળે હજારો યોજન જેટલું વિસ્તૃત અને અનેક પક્ષીઓથી ભરેલું વૈનતેયનું શહેર છે.

પઞ્ચમે શર્કરાભૌમે બહુયોજનવિસ્તૃતે। વિરોચનસ્ય નગરં દૈત્યસિંહસ્ય ધીમતઃ ॥ ૫૦.

પાંચમા તળે, જે રેતી જેવી ધરા અને વિશાળ વિસ્તાર ધરાવે છે, ત્યાં બુદ્ધિમાન દૈત્યપતિ વિરોचनનું શહેર છે.

વૈઢૂર્ય્યસ્યાગ્નિજિહ્વસ્ય હિરણ્યાક્ષસ્ય ચાલયમ્। પુરઞ્ચ વિદ્યુજ્જિહ્વસ્ય રાક્ષસસ્ય ચ ધીમતઃ ॥ ૫૦.

વૈઢૂર્ય, અગ્નિજિહ્વા અને હિરણ્યાક્ષનું નિવાસસ્થાન, તથા બુદ્ધિમાન રાક્ષસ વિદ્યુજ્જિહ્વાનું શહેર પણ છે.

મહામેઘસ્ય ચ પુરં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય શાલિનઃ। કર્મ્મારસ્ય ચ નાગસ્ય સ્વસ્તિકસ્ય જયસ્ય ચ ॥ ૫૦.

મહામેઘનું શહેર, રાક્ષસરાજ શાલિનું, કર્માર નામના સાપનું, તથા સ્વસ્તિક અને જયાનું શહેર પણ છે.

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્। પઞ્ચમેઽપિ તથા જ્ઞેયં શર્કરાનિલયે સદા ॥ ૫૦.

આ રીતે, પાંચમા તળે પણ રેતીવાળી ધરા પર સાપો, દાનવો અને રાક્ષસોના હજારો શહેરો હંમેશા જાણીતા છે.