વાયુપુરાણમ્

સપ્ત પ્રકૃતયસ્ત્વેતા ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। તાસ્વલ્પપરિમાણેન પ્રસઙ્ખ્યાતુમિહોચ્યતે। અસઙ્ખ્યેયાઃ પ્રકૃતયસ્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધશ્ચ યાઃ ।। ૪૯.

આ સાત મૂળ તત્વો એક બીજાને આધાર આપે છે; જેમાંથી નાના કદવાળા અહીં ગણવામાં આવી શકે, પણ આ તત્વો આડેધડ, ઉપર અને નીચે અનંત છે.

તારકાસન્નિવેશશ્ચ યાવદ્દિવ્યં તુ મણ્જલમ્। મર્યાદાસન્નિવેશસ્તુ ભૂમેસ્તદનુમણ્ડલમ્। અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાં વૈ દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૯.

તારાઓની ગોઠવણી સ્વર્ગમંડળ સુધી વિસ્તરે છે; પૃથ્વીની મર્યાદા તેની પોતાની ગોળ સુધી છે; હવે પછી હું પૃથ્વી વિશે વધુ સમજાવું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

અધઃપ્રમાણમૂર્દ્ધ્વઞ્ચ વર્ણ્યમાનં નિબોધત। પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્। અનન્તધાતવો હ્યેતે વ્યાપકાસ્તુ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૫૦.

હવે નીચે અને ઉપરના માપ વિશે સાંભળો: પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પાંચમું પ્રકાશ—આ બધાં અનંત તત્વો છે અને સર્વત્ર વ્યાપેલા છે.

જનની સર્વભૂતાનાં સર્વ ભૂતધરા ધરા। નાનાજનપદાકીર્ણા નાનાધિષ્ઠાનપત્તના ॥ ૫૦.

પૃથ્વી બધા જીવોની માતા છે, બધા ભુતોને ધારણ કરતી છે, અનેક જાતિના લોકોથી ભરેલી અને અનેક શહેરો તથા વસાહતોથી શોભાયમાન છે.

નાનાનદનદીશૈલા નૈકજાતિસમાકુલા। અનન્તા ગીયતે દેવી પૃથિવી બહુવિસ્તરા ॥ ૫૦.

પૃથ્વી પર અનેક નદીઓ, પર્વતો અને અનેક જાતિના જીવોથી ભરપૂર છે; એ દેવી અનંત અને વિશાળ ગણાય છે.

નદીનદસમુદ્રસ્થાસ્તથા ક્ષુદ્રાશ્રયાઃ સ્થિતાઃ। પર્વતાકાશસંસ્થાશ્ચ અન્તર્ભૂમિગતાશ્ચ યાઃ ॥ ૫૦.

નદી, નાળાઓ અને સમુદ્રોમાં વસતા, તેમજ નાના સ્થળોમાં રહેતા, પર્વતો અને આકાશમાં સ્થિત, અને જમીનની અંદર રહેલા બધા જીવો છે.

આપોઽનન્તાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તથાગ્નિઃ સર્વલૌકિકઃ। અનન્તઃ પઠ્યતે ચૈવ વ્યાપકઃ સર્વસમ્ભવઃ ॥ ૫૦.

પાણી અનંત છે અને એ જ રીતે, બધા લોકોમાં અગ્નિ પણ અનંત, વ્યાપક અને સર્વ વસ્તુઓનું મૂળ છે.

તથાકાશમનાલમ્બં રમ્યં નાનાશ્રયં સ્મૃતમ્। અનન્તં પ્રથિતં સર્વં વાયુશ્ચાકાશસમ્ભવઃ ॥ ૫૦.

આકાશ પણ આધાર વગરનું, સુંદર અને અનેક સ્થળો ધરાવતું માનવામાં આવે છે; એ અનંત અને સર્વત્ર વ્યાપેલું છે, અને વાયુ આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

આપઃ પૃથિવ્યામુદકે પૃથિવી ચોપરિ સ્થિતા। આકાશઞ્ચાપરમધઃ પુનર્ભૂમિઃ પુનર્જ્જલમ્ ॥ ૫૦.

પાણી જમીનમાં છે, અને જમીન પાણીની ઉપર સ્થિત છે; એના ઉપર આકાશ છે, નીચે ફરી જમીન છે, અને પછી ફરી પાણી છે.

એવમન્તમનન્તસ્ય ભૌતિકસ્ય ન વિદ્યતે। પુરા સુરૈરભિહિતં નિશ્ચિતન્તુ નિબોધત ॥ ૫૦.

આ રીતે, અનંત ભૌતિક જગતની સીમા કોઈ નથી; દેવોએ આ પહેલાં કહ્યું હતું—હવે એ નિશ્ચિત વાત સાંભળો.

ભૂમિર્જલમથાકાશમિતિ જ્ઞેયા પરમ્પરા। સ્થિતિરેષા તુ વિજ્ઞેયા સપ્તમેઽસ્મિન્ રસાતલે ॥ ૫૦.

જમીન, પાણી અને પછી આકાશ—આ ક્રમ જાણવો જોઈએ; અને આ વ્યવસ્થા સાતમા રસાતલમાં છે.

દશયોજનસાહસ્રમેકભૌમં રસાતલમ્। સાધુભિઃ પરિવિખ્યાતમેકૈકં બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ ભૂમિ રસાતલ દસ હજાર યોજન જેટલી વિશાળ છે; દરેક સ્તર સારા લોકોમાં વિશાળ અને પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રથમમતલઞ્ચૈવ સુતલન્તુ તતઃ પરમ્। તતઃ પરતરં વિદ્યાદ્વિતલં બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ અતલ છે, પછી સુતલ આવે છે; એ પછી વિતલ જાણવું, જે બહુ વિશાળ છે.

તતો ગભસ્તલં નામ પરતશ્ચ મહાતલમ્। શ્રીતલઞ્ચ તતઃ પ્રાહુઃ પાતાલં સપ્તમંસ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

પછી ગભસ્તલ આવે છે, અને એના પછી મહાતલ; પછી શ્રીતલ કહેવાય છે, અને સાતમું પાતાળ માનવામાં આવે છે.

કૃષ્ણભૌમઞ્ચ પ્રથમં ભૂમિભાગઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્। પાણ્ડુભૌમં દ્વિતીયન્તુ તૃતીયં રક્તમૃત્તિકમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ પ્રદેશ કાળી જમીન છે, અને એ ભૂમિ ભાગ તરીકે વર્ણવાય છે; બીજું પાંદુ જમીન છે, અને ત્રીજું લાલ માટી છે.

પીતભૌમઞ્ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં શર્કરાતલમ્। ષષ્ઠં સિલામયઞ્ચૈવ સૌવર્ણં સપ્તમન્તલમ્ ॥ ૫૦.

ચોથું પીતળ જમીન છે, પાંચમું કાંકરવાળું સ્તર છે; છઠું પથ્થરવાળું છે, અને સાતમું સોનાની જમીન છે.

પ્રથમે તુ તલે ખ્યાતમસુરેન્દ્રસ્ય મન્દિરમ્। નમુચેરિન્દ્રશત્રોર્હિ મહાનાદસ્ય ચાલયમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ સ્તરે અસુરોના રાજાનું મહેલ પ્રસિદ્ધ છે, તેમજ નમુચિ, ઇન્દ્રના શત્રુનું અને મહાનાદાનું મકાન છે.

પુરઞ્ચ શઙ્કુકર્ણસ્ય કબન્ધસ્ય ચ મન્દિરમ્। નિષ્કુલાદસ્ય ચ પુરં પ્રહૃષ્ટજનસઙ્કુલમ્ ॥ ૫૦.

શંકુકર્ણની નગરી, કબંધનું મહેલ અને નિષ્કુલાદાની નગરી છે, જ્યાં ખુશ લોકોની ભીડ છે.

રાક્ષસસ્ય ચ ભીમસ્ય શૂલદન્તસ્ય ચાલયમ્। લોહિતાક્ષકલિઙ્ગાનાં નગરં શ્વાપદસ્ય તુ ॥ ૫૦.

રાક્ષસ ભીમ અને શૂળદંતનું મકાન છે; લોહિતાક્ષ અને કલિંગની નગરી, અને શ્વાપદનું ગામ છે.

ધનઞ્જયસ્ય ચ પુરં માહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ । કાલિયસ્ય ચ નાગસ્ય નગરં કલસસ્ય ચ ॥ ૫૦.

ધનંજયની નગરી, મહાન આત્માવાળા મહેન્દ્રનું, કાલિય નામના નાગનું અને કલસાનું શહેર છે.

એવં પુરસહસ્રાણિં નાગદાનવરક્ષસામ્। તલે જ્ઞેયાનિ પ્રથમે કૃષ્ણભૌમે ન સંશયઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, નાગ, દાનવ અને રાક્ષસોની હજારો નગરો પ્રથમ કાળી જમીનમાં છે—એમાં કોઈ શંકા નથી.

દ્વિતીયેઽપિ તલે વિપ્રા દૈત્યેન્દ્રસ્ય સુરક્ષસઃ। મહાજમ્ભસ્ય ચ તથા નગરં પ્રથમસ્ય તુ ॥ ૫૦.

બીજાં સ્તરે પણ, હે વિદ્વાનોએ, દૈત્ય રાજા સુરક્ષસાનું અને મહાજંભનું, જે પ્રથમ છે, એનું શહેર છે.

હયગ્રીવસ્ય કૃષ્ણસ્ય નિકુમ્ભસ્ય ચ મન્દિરમ્। શઙ્ખાખ્યેયસ્ય ચ પુરં નગરં ગોમુખસ્ય ચ ॥ ૫૦.

હયગ્રીવ, કૃષ્ણ અને નિકુંભનું મહેલ છે; શંખની નગરી અને ગોમુખનું શહેર છે.

રાક્ષસસ્ય ચ નીલસ્ય મેઘસ્ય ક્રથનસ્ય ચ। પુરઞ્ચ કુરુપાદસ્ય મહોષ્ણીષસ્ય ચાલયમ્ ॥ ૫૦.

રાક્ષસ નીલનું શહેર, મેઘનું, ક્રથનનું, કુરુપાદનું અને મહોષ્ણીષનું શહેર પણ છે.

કમ્બલસ્ય ચ નાગસ્ય પુરમશ્વતરસ્ય ચ। કદ્રુપુત્રસ્ય ચ પુરં તક્ષકસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૫૦.

કંબલ નામના સાપનું શહેર, અશ્વતરનું, અને કદ્રુપુત્ર મહાત્મા તક્ષકનું શહેર પણ છે.

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્। દ્વિતીયેઽસ્મિન્ તલે વિપ્રાઃ પાણ્ડુભૌમે ન સંશયઃ ॥ ૫૦.

આ રીતે, બીજાં તળે હજારો શહેરો સાપો, દાનવો અને રાક્ષસોના પાંડુભૂમિ પર છે, હે વિદ્વાનો, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

તૃતીયે તુ તલેખ્યાતં પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ। અનુહ્લાદસ્ય ચ પુરં દેત્યેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૫૦.

ત્રીજા તળે મહાત્મા પ્રહલાદનું શહેર અને મહાત્મા દૈત્યરાજ અનુહ્લાદનું શહેર કહેવાય છે.

તારકાખ્‌યસ્ય ચ પુરં પુરં ત્રિશિરસસ્તથા। શિશુમારસ્ય ચ પુરં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલમ્ ॥ ૫૦.

તારકનું શહેર, ત્રિશિરાનું શહેર અને ખુશહાલ અને સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલું શિશુમારનું શહેર પણ છે.

ચ્યવનસ્ય ચ વિજ્ઞેયં રાક્ષસસ્ય ચ મન્દિરમ્। રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરંકુમ્ભિલસ્ય ખરસ્યચ ॥ ૫૦.

ચ્યવનનું નિવાસસ્થાન, રાક્ષસનું મકાન અને રાક્ષસરાજ કુંભિલ અને ખરાનું શહેર પણ જાણીતા છે.