વાયુપુરાણમ્

ગુણાપચયસારેણ પરિચ્છેદો વિશેષતઃ। શેષાણાં તુ પરિચ્છેદઃ સૌક્ષ્મ્યાન્નેહ વિભાવ્યતે ।। ૪૯.

ગુણોના ઓછા થવાને કારણે ખાસ પ્રકારની મર્યાદા થાય છે; પણ બાકી રહેલા તત્વોની મર્યાદા એના સૂક્ષ્મપણાને લીધે અહીં દેખાતી નથી.

ભૂતેભ્યઃ પરતસ્તેભ્યો હ્યાલોકઃ પરતઃ સ્મૃતઃ। ભૂતાન્યાલોક આકાશે પરિચ્છિન્નાનિ સર્વશઃ ।। ૪૯.

આ તત્વો કરતાં આગળ પ્રકાશ માનવામાં આવે છે; અને બધા તત્વો તથા પ્રકાશ આખા આકાશમાં મર્યાદિત છે.

પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથૈવાન્તર્ગતાનિ તુ। ભવન્ત્યન્યોન્યહીનાનિ પરસ્પરસમાશ્રયાત્। તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતા મતાઃ ।। ૪૯.

જેમ મોટા વાસણમાં નાના વાસણો સમાઈ જાય છે અને એક બીજાથી અલગ હોવા છતાં પરસ્પર આધાર રાખે છે, તેમ પ્રકાશના ભેદો પણ આકાશમાં એક બીજામાં સમાઈ જાય છે.

કૃત્સ્નાન્યેતાનિ ચત્વારિ અન્યોન્યસ્યાધિકાનિ તુ । યાવદેતાનિ ભૂતાનિ તાવદુત્પત્તિ રુચ્યતે ।। ૪૯.

આ ચારેય તત્વો એક બીજાથી વધુ છે; જ્યાં સુધી આ તત્વો છે, ત્યાં સુધી તેમનો ઉત્પત્તિ ક્રમ માનવામાં આવે છે.

જન્તૂનામિહ સંસ્કારો ભૂતેષ્વન્તર્ગતો મતાઃ। પ્રત્યાખ્યાય ચ ભૂતાનિ કાર્યોત્પત્તિર્ન વિદ્યતે ।। ૪૯.

અહીં જીવોની રચના તત્વોમાં સમાઈ ગઈ છે; અને તત્વો વિના કોઈ કાર્યની ઉત્પત્તિ થતી નથી.

તસ્માત્પરિમિતા ભેદાઃ સ્મૃતાઃ કાર્યાત્મકાસ્તુ તે। કારણાત્મકાસ્તથૈવ સ્યુર્ભેદા યે મહદાદયઃ ।। ૪૯.

આથી, જે ભેદો માનવામાં આવે છે, તે મર્યાદિત અને કાર્યરૂપ છે; પણ મહત્તત્વથી શરૂ થતા ભેદો કારણરૂપ છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વો મયા પ્રોક્તો વિભાગશઃ। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા યાથાતથ્યેન વૈ દ્વિજાઃ ।। ૪૯.

હું તમને સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોની રચના વિગતે અને સાચી રીતે કહી છે, હે દ્વિજો.

વિસ્તારાન્મણ્જલાચ્ચૈવ પ્રસંખ્યાતેન ચૈવ હિ । વૈશ્વરૂપં પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિકમ્ ।। ૪૯.

વિસ્તાર, માપ અને ગણતરીથી મુખ્ય તત્વના વિવિધ સ્વરૂપો દરેક પોતાના કદ પ્રમાણે વર્ણવાયા છે.

અદિષ્ઠાનં ભગનતો યસ્ય સર્વમિદં જગત્ । એવં ભૂતગણાઃ સપ્ત સન્નિવિષ્ટાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૪૯.

જેનું આધાર સર્વોચ્ચ ભગવાન છે—આ આખું જગત—એ રીતે સાત તત્વસમૂહો પરસ્પર ગોઠવાયેલા છે.

એતાવાન્ સન્નિવેશસ્તુ મયા શક્યઃ પ્રભાવિતુ મ્। એતાવદેવ શ્રોતવ્યં સન્નિવેશે તુ પાર્થિવ ।। ૪૯.

મારા દ્વારા એટલી જ રચના કરી શકાય છે; પૃથ્વી પરની ગોઠવણી વિશે એટલું જ સાંભળવું યોગ્ય છે.

સપ્ત પ્રકૃતયસ્ત્વેતા ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। તાસ્વલ્પપરિમાણેન પ્રસઙ્ખ્યાતુમિહોચ્યતે। અસઙ્ખ્યેયાઃ પ્રકૃતયસ્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધશ્ચ યાઃ ।। ૪૯.

આ સાત મૂળ તત્વો એક બીજાને આધાર આપે છે; જેમાંથી નાના કદવાળા અહીં ગણવામાં આવી શકે, પણ આ તત્વો આડેધડ, ઉપર અને નીચે અનંત છે.

તારકાસન્નિવેશશ્ચ યાવદ્દિવ્યં તુ મણ્જલમ્। મર્યાદાસન્નિવેશસ્તુ ભૂમેસ્તદનુમણ્ડલમ્। અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાં વૈ દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૯.

તારાઓની ગોઠવણી સ્વર્ગમંડળ સુધી વિસ્તરે છે; પૃથ્વીની મર્યાદા તેની પોતાની ગોળ સુધી છે; હવે પછી હું પૃથ્વી વિશે વધુ સમજાવું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

અધઃપ્રમાણમૂર્દ્ધ્વઞ્ચ વર્ણ્યમાનં નિબોધત। પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્। અનન્તધાતવો હ્યેતે વ્યાપકાસ્તુ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૫૦.

હવે નીચે અને ઉપરના માપ વિશે સાંભળો: પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પાંચમું પ્રકાશ—આ બધાં અનંત તત્વો છે અને સર્વત્ર વ્યાપેલા છે.

જનની સર્વભૂતાનાં સર્વ ભૂતધરા ધરા। નાનાજનપદાકીર્ણા નાનાધિષ્ઠાનપત્તના ॥ ૫૦.

પૃથ્વી બધા જીવોની માતા છે, બધા ભુતોને ધારણ કરતી છે, અનેક જાતિના લોકોથી ભરેલી અને અનેક શહેરો તથા વસાહતોથી શોભાયમાન છે.

નાનાનદનદીશૈલા નૈકજાતિસમાકુલા। અનન્તા ગીયતે દેવી પૃથિવી બહુવિસ્તરા ॥ ૫૦.

પૃથ્વી પર અનેક નદીઓ, પર્વતો અને અનેક જાતિના જીવોથી ભરપૂર છે; એ દેવી અનંત અને વિશાળ ગણાય છે.

નદીનદસમુદ્રસ્થાસ્તથા ક્ષુદ્રાશ્રયાઃ સ્થિતાઃ। પર્વતાકાશસંસ્થાશ્ચ અન્તર્ભૂમિગતાશ્ચ યાઃ ॥ ૫૦.

નદી, નાળાઓ અને સમુદ્રોમાં વસતા, તેમજ નાના સ્થળોમાં રહેતા, પર્વતો અને આકાશમાં સ્થિત, અને જમીનની અંદર રહેલા બધા જીવો છે.

આપોઽનન્તાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તથાગ્નિઃ સર્વલૌકિકઃ। અનન્તઃ પઠ્યતે ચૈવ વ્યાપકઃ સર્વસમ્ભવઃ ॥ ૫૦.

પાણી અનંત છે અને એ જ રીતે, બધા લોકોમાં અગ્નિ પણ અનંત, વ્યાપક અને સર્વ વસ્તુઓનું મૂળ છે.

તથાકાશમનાલમ્બં રમ્યં નાનાશ્રયં સ્મૃતમ્। અનન્તં પ્રથિતં સર્વં વાયુશ્ચાકાશસમ્ભવઃ ॥ ૫૦.

આકાશ પણ આધાર વગરનું, સુંદર અને અનેક સ્થળો ધરાવતું માનવામાં આવે છે; એ અનંત અને સર્વત્ર વ્યાપેલું છે, અને વાયુ આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

આપઃ પૃથિવ્યામુદકે પૃથિવી ચોપરિ સ્થિતા। આકાશઞ્ચાપરમધઃ પુનર્ભૂમિઃ પુનર્જ્જલમ્ ॥ ૫૦.

પાણી જમીનમાં છે, અને જમીન પાણીની ઉપર સ્થિત છે; એના ઉપર આકાશ છે, નીચે ફરી જમીન છે, અને પછી ફરી પાણી છે.

એવમન્તમનન્તસ્ય ભૌતિકસ્ય ન વિદ્યતે। પુરા સુરૈરભિહિતં નિશ્ચિતન્તુ નિબોધત ॥ ૫૦.

આ રીતે, અનંત ભૌતિક જગતની સીમા કોઈ નથી; દેવોએ આ પહેલાં કહ્યું હતું—હવે એ નિશ્ચિત વાત સાંભળો.

ભૂમિર્જલમથાકાશમિતિ જ્ઞેયા પરમ્પરા। સ્થિતિરેષા તુ વિજ્ઞેયા સપ્તમેઽસ્મિન્ રસાતલે ॥ ૫૦.

જમીન, પાણી અને પછી આકાશ—આ ક્રમ જાણવો જોઈએ; અને આ વ્યવસ્થા સાતમા રસાતલમાં છે.

દશયોજનસાહસ્રમેકભૌમં રસાતલમ્। સાધુભિઃ પરિવિખ્યાતમેકૈકં બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ ભૂમિ રસાતલ દસ હજાર યોજન જેટલી વિશાળ છે; દરેક સ્તર સારા લોકોમાં વિશાળ અને પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રથમમતલઞ્ચૈવ સુતલન્તુ તતઃ પરમ્। તતઃ પરતરં વિદ્યાદ્વિતલં બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ અતલ છે, પછી સુતલ આવે છે; એ પછી વિતલ જાણવું, જે બહુ વિશાળ છે.

તતો ગભસ્તલં નામ પરતશ્ચ મહાતલમ્। શ્રીતલઞ્ચ તતઃ પ્રાહુઃ પાતાલં સપ્તમંસ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.

પછી ગભસ્તલ આવે છે, અને એના પછી મહાતલ; પછી શ્રીતલ કહેવાય છે, અને સાતમું પાતાળ માનવામાં આવે છે.

કૃષ્ણભૌમઞ્ચ પ્રથમં ભૂમિભાગઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્। પાણ્ડુભૌમં દ્વિતીયન્તુ તૃતીયં રક્તમૃત્તિકમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ પ્રદેશ કાળી જમીન છે, અને એ ભૂમિ ભાગ તરીકે વર્ણવાય છે; બીજું પાંદુ જમીન છે, અને ત્રીજું લાલ માટી છે.

પીતભૌમઞ્ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં શર્કરાતલમ્। ષષ્ઠં સિલામયઞ્ચૈવ સૌવર્ણં સપ્તમન્તલમ્ ॥ ૫૦.

ચોથું પીતળ જમીન છે, પાંચમું કાંકરવાળું સ્તર છે; છઠું પથ્થરવાળું છે, અને સાતમું સોનાની જમીન છે.

પ્રથમે તુ તલે ખ્યાતમસુરેન્દ્રસ્ય મન્દિરમ્। નમુચેરિન્દ્રશત્રોર્હિ મહાનાદસ્ય ચાલયમ્ ॥ ૫૦.

પ્રથમ સ્તરે અસુરોના રાજાનું મહેલ પ્રસિદ્ધ છે, તેમજ નમુચિ, ઇન્દ્રના શત્રુનું અને મહાનાદાનું મકાન છે.

પુરઞ્ચ શઙ્કુકર્ણસ્ય કબન્ધસ્ય ચ મન્દિરમ્। નિષ્કુલાદસ્ય ચ પુરં પ્રહૃષ્ટજનસઙ્કુલમ્ ॥ ૫૦.

શંકુકર્ણની નગરી, કબંધનું મહેલ અને નિષ્કુલાદાની નગરી છે, જ્યાં ખુશ લોકોની ભીડ છે.

રાક્ષસસ્ય ચ ભીમસ્ય શૂલદન્તસ્ય ચાલયમ્। લોહિતાક્ષકલિઙ્ગાનાં નગરં શ્વાપદસ્ય તુ ॥ ૫૦.

રાક્ષસ ભીમ અને શૂળદંતનું મકાન છે; લોહિતાક્ષ અને કલિંગની નગરી, અને શ્વાપદનું ગામ છે.