વાયુપુરાણમ્

અયોગુડનિભો વહ્નિઃ સમન્તાન્મણ્ડલાકૃતિઃ। સમન્તાદ્ધનવાતેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ। ઘનવાતસ્તથાકાશન્ધારયાણસ્તુ તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

અગ્નિ લોખંડના ગોળા જેવો છે, ચારે બાજુથી ગોળ આકાર ધરાવે છે; ચારે બાજુથી ઘન વાયુએ ધારી રાખ્યો હોવાથી તે સ્થિર રહે છે. એ જ રીતે ઘન વાયુ પણ આકાશને ધારીને સ્થિર રહે છે.

ભૂતાદિશ્ચ તથાકાશં ભૂતાદ્યઞ્ચાપ્યસૌ મહાન્ । મહાન્ વ્યાપ્તો હ્યનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે ।। ૪૯.

ભૂતમૂળ અને એ જ રીતે આકાશ, અને જે મહાન તત્વ ભૂતમૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, તે મહાન તત્વ અનંતથી વ્યાપ્ત છે અને અવ્યક્ત દ્વારા ધારી રાખવામાં આવ્યું છે.

અનન્તમપરિવ્યક્તન્દશધા સૂક્ષ્મ એવ ચ। અનન્તમકૃતાત્માનમનાદિનિધનઞ્ચ તત્ ।। ૪૯.

એ અનંત છે, અવ્યક્ત છે, દસ પ્રકારનું અને અતિ સૂક્ષ્મ છે; એ અનંત છે, સ્વરૂપે અજન્મા છે અને તેનું આરંભ કે અંત નથી.

અતીત્ય પર તો ઘોરમનાલમ્બમનામયમ્। નૈકયોજનસાહસ્રં વિપ્રકૃષ્ટં તમોવૃતમ્ ।। ૪૯.

એના પણ પરે, ભયાનક, આધારરહિત અને દુઃખરહિત છે; અનેક યોજનાં દૂર છે અને અંધકારથી ઢંકાયેલું છે.

તમ એવ નિરાલોકમમર્યાદમદેશિકમ્। દેવાનામપ્યવિદિંતં વ્યવહારવિવર્જ્જિતમ્ ।। ૪૯.

એ અંધકાર પ્રકાશરહિત છે, તેની કોઈ સીમા નથી, કોઈ સ્થાન નથી; તે દેવતાઓને પણ અજ્ઞાત છે અને તેમાં કોઈ વ્યવહાર નથી.

તમસોઽન્તે ચ વિખ્યાતમાકાશાન્તે ચ ભાસ્વરમ્। મર્યાદાયામતસ્તસ્ય શિવસ્યાયતનં મહત્ ।। ૪૯.

અંધકારના અંતે અને આકાશના અંતે એક તેજસ્વી સ્થાન પ્રસિદ્ધ છે; એ સીમા પર મહાદેવનું મહાન નિવાસસ્થાન છે.

ત્રિદશાનામગમ્યન્તુ સ્થાનં દિવ્યમિતિ શ્રુતિઃ। મહતો દેવદેવસ્ય મર્યાદાયાં વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૪૯.

શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે એ દિવ્ય સ્થાન દેવતાઓ માટે પણ અપ્રાપ્ય છે; એ મહાદેવની સીમા પર સ્થિર છે.

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તાસ્તુ યે લોકાઃ પ્રથિતા બુધૈઃ। તે લોકા ઇત્યભિહિતા જગતશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪૯.

ચંદ્ર અને સૂર્યથી તપાયેલાં જે લોક પંડિતો દ્વારા પ્રસિદ્ધ છે, એ જ લોક કહેવાય છે અને જગતમાં એમાં કોઈ શંકા નથી.

રસાતલતલાત્ સપ્ત સપ્તૈવોર્દ્ધ્વતલાઃ ક્ષિતૌ। સપ્તસ્કન્ધાસ્તથા વાયોઃ સબ્રહ્મસદના દ્વિજાઃ ।। ૪૯.

રસાતલ અને તલાતલથી શરૂ કરીને સાત નીચેના લોક અને એ જ રીતે પૃથ્વી પર સાત ઉપરના લોક; વાયુના સાત વિભાગો અને બ્રહ્માના નિવાસસ્થાન, હે દ્વિજો.

આપાતાલાદ્દિવં યાવદત્ર પઞ્ચવિધા ગતિઃ। પ્રમાણમેતજ્જગત એષ સંસારસાગરઃ ।। ૪૯.

પાતાળથી લઈને સ્વર્ગ સુધી અહીં પાંચ પ્રકારની ગતિ છે; આ જ જગતનું માપ છે અને એ જ સંસાર સાગર છે.

અનાદ્યન્તા પ્રયાત્યેવં નૈકજાતિસમુદ્ભવાઃ। વિચિત્રા જગતઃ સા વૈ પ્રવૃત્તિરનવસ્થિતા ।। ૪૯.

આ જગતનો neither આરંભ છે, neither અંત; અનેક જાતિઓમાંથી ઉત્પન્ન થઈને એ સતત ચાલે છે; જગતની વિવિધ પ્રવૃત્તિ અસ્થિર છે.

યથૈતદ્ ભૌતિકં નામ નિસર્ગબહુવિસ્તરમ્। અતીન્દ્રિયૈર્મહાભાગૈઃ સિદ્ધૈરપિ ન લક્ષ્યતે ।। ૪૯.

જે રીતે આ ભૌતિક જગત સ્વાભાવિક રીતે વિશાળ છે, એ મહાન સિદ્ધો અને મહાત્માઓ માટે પણ ઇન્દ્રિયોથી ગ્રહ્ય નથી.

પૃથિવ્યાઞ્ચાગ્નિવાયૂનાં મહતસ્તમસસ્તથા। ઈશ્વરસ્ય તુ દેવસ્ય અનન્તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૯.

પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ, મહાન અંધકાર અને ભગવાન, એ અનંત દેવ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ક્ષયો વા પરિમાણં વા અન્તો વાપિ ન વિદ્યતે। અનન્ત એષ સર્વત્ર સર્વસ્થાનેષુ પઠ્યતે। તસ્ય ચોક્તં મયા પૂર્વં તસ્મિન્નામાનુકીર્ત્તને ।। ૪૯.

એમાં neither ક્ષય છે, neither માપ છે, neither અંત છે; એ સર્વત્ર અનંત છે અને સર્વ સ્થળે વર્ણવાયું છે; અને એના નામો મેં અગાઉ કહ્યા છે.

ય એષ શિવનામ્ના હિ તદ્વઃ કાર્ત્સ્ન્યેન કીર્તિતમ્। સ એષ સર્વત્ર ગતઃ સર્વસ્થાનેષુ પૂજ્યતે ।। ૪૯.

જે શિવ નામથી ઓળખાય છે, એ હું તમારે માટે સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવ્યું છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સર્વ સ્થળે પૂજાય છે.

ભૂમૌ રસાતલે ચૈવ આકાશે પવનેઽનલે। અર્ણવેષુ ચ સર્વેષુ દિવિ ચૈવ ન સંશયઃ ।। ૪૯.

પૃથ્વી, રસાતલ, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, બધા સમુદ્રો અને સ્વર્ગમાં પણ, એમાં કોઈ શંકા નથી.

તથા તપસિ વિજ્ઞેય એષ એવ મહાદ્યુતિઃ। અનેકધા વિભક્તાઙ્ગો મહાયોગી મહેશ્વરઃ। સર્વલોકેષુ લોકેશ ઇજ્યતે બહુધા પ્રભુઃ ।। ૪૯.

એ જ મહાતેજસ્વી તપમાં પણ જાણવાનો છે; અનેક રૂપે વિભાજિત, મહાયોગી મહાદેવ; સર્વ લોકમાં, લોકનાથ અનેક રીતે પૂજાય છે, એ મહાપ્રભુ છે.

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધાર્યન્તે ચ પરસ્પરાન્। આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિણઃ ।। ૪૯.

આ રીતે, એક બીજામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પરિવર્તનો એક બીજાને આધાર આપીને ટકેલા છે; આ બધા પરિવર્તનો બદલાતી વસ્તુઓના છે.

પૃથ્વ્યાદયો વિકારાસ્તે પરિચ્છિન્નાઃ પરસ્પરમ્। પરસ્પરાધિકાશ્ચૈવ પ્રવિષ્ટાશ્ચ પરસ્પરમ્ ।। ૪૯.

પૃથ્વીથી શરૂ થતા પરિવર્તનો દરેક પોતપોતાના મર્યાદામાં અને અલગ છે, પણ એ એક બીજામાં વ્યાપી ગયા છે અને ક્યારેક એક બીજાથી વધુ પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

યસ્માદ્વિષ્ટાશ્ચ તેઽન્યોન્યં તસ્માત્ સ્થૈર્યમુપાગતાઃ। પ્રાગાસન્ હ્યવિશેષાસ્તુ વિશેષાન્યોન્યવેશનાત્। પૃથિવ્યાદ્યાશ્ચ વાય્વન્તાઃ પરિચ્છિન્નાસ્ત્રયસ્તુ તે ।। ૪૯.

કારણ કે એ બધાએ એક બીજામાં પ્રવેશ કર્યો છે, તેથી એ સ્થિર થયા છે; પહેલાં એમાં કોઈ ફરક નહોતો, પણ એક બીજામાં ભળી જવાથી જુદાઈ આવી; પૃથ્વીથી લઈને વાયુ સુધીના ત્રણ તત્વો આ રીતે મર્યાદિત થયા છે.

ગુણાપચયસારેણ પરિચ્છેદો વિશેષતઃ। શેષાણાં તુ પરિચ્છેદઃ સૌક્ષ્મ્યાન્નેહ વિભાવ્યતે ।। ૪૯.

ગુણોના ઓછા થવાને કારણે ખાસ પ્રકારની મર્યાદા થાય છે; પણ બાકી રહેલા તત્વોની મર્યાદા એના સૂક્ષ્મપણાને લીધે અહીં દેખાતી નથી.

ભૂતેભ્યઃ પરતસ્તેભ્યો હ્યાલોકઃ પરતઃ સ્મૃતઃ। ભૂતાન્યાલોક આકાશે પરિચ્છિન્નાનિ સર્વશઃ ।। ૪૯.

આ તત્વો કરતાં આગળ પ્રકાશ માનવામાં આવે છે; અને બધા તત્વો તથા પ્રકાશ આખા આકાશમાં મર્યાદિત છે.

પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથૈવાન્તર્ગતાનિ તુ। ભવન્ત્યન્યોન્યહીનાનિ પરસ્પરસમાશ્રયાત્। તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતા મતાઃ ।। ૪૯.

જેમ મોટા વાસણમાં નાના વાસણો સમાઈ જાય છે અને એક બીજાથી અલગ હોવા છતાં પરસ્પર આધાર રાખે છે, તેમ પ્રકાશના ભેદો પણ આકાશમાં એક બીજામાં સમાઈ જાય છે.

કૃત્સ્નાન્યેતાનિ ચત્વારિ અન્યોન્યસ્યાધિકાનિ તુ । યાવદેતાનિ ભૂતાનિ તાવદુત્પત્તિ રુચ્યતે ।। ૪૯.

આ ચારેય તત્વો એક બીજાથી વધુ છે; જ્યાં સુધી આ તત્વો છે, ત્યાં સુધી તેમનો ઉત્પત્તિ ક્રમ માનવામાં આવે છે.

જન્તૂનામિહ સંસ્કારો ભૂતેષ્વન્તર્ગતો મતાઃ। પ્રત્યાખ્યાય ચ ભૂતાનિ કાર્યોત્પત્તિર્ન વિદ્યતે ।। ૪૯.

અહીં જીવોની રચના તત્વોમાં સમાઈ ગઈ છે; અને તત્વો વિના કોઈ કાર્યની ઉત્પત્તિ થતી નથી.

તસ્માત્પરિમિતા ભેદાઃ સ્મૃતાઃ કાર્યાત્મકાસ્તુ તે। કારણાત્મકાસ્તથૈવ સ્યુર્ભેદા યે મહદાદયઃ ।। ૪૯.

આથી, જે ભેદો માનવામાં આવે છે, તે મર્યાદિત અને કાર્યરૂપ છે; પણ મહત્તત્વથી શરૂ થતા ભેદો કારણરૂપ છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વો મયા પ્રોક્તો વિભાગશઃ। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા યાથાતથ્યેન વૈ દ્વિજાઃ ।। ૪૯.

હું તમને સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોની રચના વિગતે અને સાચી રીતે કહી છે, હે દ્વિજો.

વિસ્તારાન્મણ્જલાચ્ચૈવ પ્રસંખ્યાતેન ચૈવ હિ । વૈશ્વરૂપં પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિકમ્ ।। ૪૯.

વિસ્તાર, માપ અને ગણતરીથી મુખ્ય તત્વના વિવિધ સ્વરૂપો દરેક પોતાના કદ પ્રમાણે વર્ણવાયા છે.

અદિષ્ઠાનં ભગનતો યસ્ય સર્વમિદં જગત્ । એવં ભૂતગણાઃ સપ્ત સન્નિવિષ્ટાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૪૯.

જેનું આધાર સર્વોચ્ચ ભગવાન છે—આ આખું જગત—એ રીતે સાત તત્વસમૂહો પરસ્પર ગોઠવાયેલા છે.