વાયુપુરાણમ્

આલોકસ્તસ્ય ચાર્વાક્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્। યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

તેનો પ્રકાશિત ભાગ બધે છે અને પછી અંધકાર છે. તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન કહેવાય છે.

તાવાંશ્ચ વિસ્તરસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં કામગશ્ચ સઃ। આલોકે લોકશબ્દસ્તુ નિરાલોકે સલોકતા। લોકાર્થં સમ્મતો લોકો નિરાલોકસ્તુ બાહ્યતઃ ।। ૪૯.

પૃથ્વી પર તેનો વિસ્તાર એટલો જ છે અને તે મનગમતું ગતિ કરે છે. પ્રકાશવાળા ભાગમાં લોક છે અને અંધકારમાં લોકતા નથી. લોક જીવોના હિત માટે માન્ય છે અને અંધકાર ભાગ બહાર છે.

લોકવિસ્તારમાત્રન્તુ આલોકઃ સર્વતો બહિઃ। પરિચ્છિન્નઃ સમન્તાચ્ચ ઉદકેનાવૃતશ્ચ સઃ। નિરાલોકાત્પરશ્ચાપિ અણ્ડમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

પ્રકાશિત પ્રદેશ માત્ર લોકવિસ્તાર જેટલો છે, સર્વત્રથી ઘેરાયેલો અને પાણીથી આવૃત છે. અંધકારથી આગળ એક અંડું બધું ઘેરીને રહે છે.

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહસ્તથા ।। ૪૯.

આ અંડાના અંદર આ બધા લોક અને સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વી છે. ભૂલોક, પછી ભુવર્લોક, પછી સ્વર્લોક અને મહર્લોક પણ છે.

જનસ્તપસ્તથા સત્ય એતાવાન્ લોકસઙ્‌ગ્રહઃ। એકાવાનેવ વિજ્ઞેયો લોકાન્તશ્ચૈવ તત્પરઃ ।। ૪૯.

જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક — આ બધા લોકસમૂહ છે. એક જ લોક જાણવાનો છે અને એથી આગળ લોકનો અંત છે.

કુમ્બસ્થાયી ભવેદ્યાદૃક્ પ્રતીચ્યાન્દિશિ ચન્દ્રમાઃ। આદિતઃ શુક્લપક્ષસ્ય વપુરણ્ડસ્ય તદ્વિધમ્ ।। ૪૯.

પશ્ચિમ દિશામાં ચંદ્ર કુંભ જેવો સ્થિર છે. શુક્લપક્ષના આરંભે અંડાનું રૂપ પણ એવું જ હોય છે.

અણ્ડાનામીદૃશાનાન્તુ કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ। તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કારણસ્યાવ્યયાત્મનઃ। કારણૈઃ પ્રાકૃતૈસ્તત્ર હ્યાવૃતં પ્રતિસપ્તભિઃ ।। ૪૯.

આવા અંડાં કરોડો સંખ્યામાં, હજારોની સંખ્યામાં છે. આડેથી, ઉપરથી અને નીચેથી, અવિનાશી કારણના છે. દરેકને પ્રકૃતિના સાત આવરણ ઘેરી રાખે છે.

દશાધિક્યેન ચાન્યોન્યં ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। પરસ્પરાવૃતાઃ સર્વે ઉત્પન્નાશ્ચ પરસ્પરાત્ ।। ૪૯.

દસ વધુ ભાગથી, એ એકબીજાને આધાર આપે છે. બધા પરસ્પર આવૃત છે અને બધા એકમેકમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

અણ્ડસ્યાસ્ય સમન્તાત્તુ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ। સમન્તાદ્યેન તોયેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

આ અંડાની આસપાસ ઘન જળસમુદ્ર છે. એ સર્વત્રથી પાણીથી આધાર પામીને સ્થિર છે.

બાહ્યતો ઘનતોયસ્ય તિર્યગૂર્દ્ધ્વાનુમણ્ડલમ્। ધાર્યમાણં સમન્તાત્તુ તિષ્ઠતે ઘનતેજસા ।। ૪૯.

ઘણા જળને બહારથી ઘેરીને તેનું ગોળ આકાર આડું અને ઉપર તરફ ફેલાય છે; ચારે બાજુથી ધારીને તે ઘન તેજથી સ્થિર રહે છે.

અયોગુડનિભો વહ્નિઃ સમન્તાન્મણ્ડલાકૃતિઃ। સમન્તાદ્ધનવાતેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ। ઘનવાતસ્તથાકાશન્ધારયાણસ્તુ તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

અગ્નિ લોખંડના ગોળા જેવો છે, ચારે બાજુથી ગોળ આકાર ધરાવે છે; ચારે બાજુથી ઘન વાયુએ ધારી રાખ્યો હોવાથી તે સ્થિર રહે છે. એ જ રીતે ઘન વાયુ પણ આકાશને ધારીને સ્થિર રહે છે.

ભૂતાદિશ્ચ તથાકાશં ભૂતાદ્યઞ્ચાપ્યસૌ મહાન્ । મહાન્ વ્યાપ્તો હ્યનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે ।। ૪૯.

ભૂતમૂળ અને એ જ રીતે આકાશ, અને જે મહાન તત્વ ભૂતમૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, તે મહાન તત્વ અનંતથી વ્યાપ્ત છે અને અવ્યક્ત દ્વારા ધારી રાખવામાં આવ્યું છે.

અનન્તમપરિવ્યક્તન્દશધા સૂક્ષ્મ એવ ચ। અનન્તમકૃતાત્માનમનાદિનિધનઞ્ચ તત્ ।। ૪૯.

એ અનંત છે, અવ્યક્ત છે, દસ પ્રકારનું અને અતિ સૂક્ષ્મ છે; એ અનંત છે, સ્વરૂપે અજન્મા છે અને તેનું આરંભ કે અંત નથી.

અતીત્ય પર તો ઘોરમનાલમ્બમનામયમ્। નૈકયોજનસાહસ્રં વિપ્રકૃષ્ટં તમોવૃતમ્ ।। ૪૯.

એના પણ પરે, ભયાનક, આધારરહિત અને દુઃખરહિત છે; અનેક યોજનાં દૂર છે અને અંધકારથી ઢંકાયેલું છે.

તમ એવ નિરાલોકમમર્યાદમદેશિકમ્। દેવાનામપ્યવિદિંતં વ્યવહારવિવર્જ્જિતમ્ ।। ૪૯.

એ અંધકાર પ્રકાશરહિત છે, તેની કોઈ સીમા નથી, કોઈ સ્થાન નથી; તે દેવતાઓને પણ અજ્ઞાત છે અને તેમાં કોઈ વ્યવહાર નથી.

તમસોઽન્તે ચ વિખ્યાતમાકાશાન્તે ચ ભાસ્વરમ્। મર્યાદાયામતસ્તસ્ય શિવસ્યાયતનં મહત્ ।। ૪૯.

અંધકારના અંતે અને આકાશના અંતે એક તેજસ્વી સ્થાન પ્રસિદ્ધ છે; એ સીમા પર મહાદેવનું મહાન નિવાસસ્થાન છે.

ત્રિદશાનામગમ્યન્તુ સ્થાનં દિવ્યમિતિ શ્રુતિઃ। મહતો દેવદેવસ્ય મર્યાદાયાં વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૪૯.

શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે એ દિવ્ય સ્થાન દેવતાઓ માટે પણ અપ્રાપ્ય છે; એ મહાદેવની સીમા પર સ્થિર છે.

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તાસ્તુ યે લોકાઃ પ્રથિતા બુધૈઃ। તે લોકા ઇત્યભિહિતા જગતશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪૯.

ચંદ્ર અને સૂર્યથી તપાયેલાં જે લોક પંડિતો દ્વારા પ્રસિદ્ધ છે, એ જ લોક કહેવાય છે અને જગતમાં એમાં કોઈ શંકા નથી.

રસાતલતલાત્ સપ્ત સપ્તૈવોર્દ્ધ્વતલાઃ ક્ષિતૌ। સપ્તસ્કન્ધાસ્તથા વાયોઃ સબ્રહ્મસદના દ્વિજાઃ ।। ૪૯.

રસાતલ અને તલાતલથી શરૂ કરીને સાત નીચેના લોક અને એ જ રીતે પૃથ્વી પર સાત ઉપરના લોક; વાયુના સાત વિભાગો અને બ્રહ્માના નિવાસસ્થાન, હે દ્વિજો.

આપાતાલાદ્દિવં યાવદત્ર પઞ્ચવિધા ગતિઃ। પ્રમાણમેતજ્જગત એષ સંસારસાગરઃ ।। ૪૯.

પાતાળથી લઈને સ્વર્ગ સુધી અહીં પાંચ પ્રકારની ગતિ છે; આ જ જગતનું માપ છે અને એ જ સંસાર સાગર છે.

અનાદ્યન્તા પ્રયાત્યેવં નૈકજાતિસમુદ્ભવાઃ। વિચિત્રા જગતઃ સા વૈ પ્રવૃત્તિરનવસ્થિતા ।। ૪૯.

આ જગતનો neither આરંભ છે, neither અંત; અનેક જાતિઓમાંથી ઉત્પન્ન થઈને એ સતત ચાલે છે; જગતની વિવિધ પ્રવૃત્તિ અસ્થિર છે.

યથૈતદ્ ભૌતિકં નામ નિસર્ગબહુવિસ્તરમ્। અતીન્દ્રિયૈર્મહાભાગૈઃ સિદ્ધૈરપિ ન લક્ષ્યતે ।। ૪૯.

જે રીતે આ ભૌતિક જગત સ્વાભાવિક રીતે વિશાળ છે, એ મહાન સિદ્ધો અને મહાત્માઓ માટે પણ ઇન્દ્રિયોથી ગ્રહ્ય નથી.

પૃથિવ્યાઞ્ચાગ્નિવાયૂનાં મહતસ્તમસસ્તથા। ઈશ્વરસ્ય તુ દેવસ્ય અનન્તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૪૯.

પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ, મહાન અંધકાર અને ભગવાન, એ અનંત દેવ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ક્ષયો વા પરિમાણં વા અન્તો વાપિ ન વિદ્યતે। અનન્ત એષ સર્વત્ર સર્વસ્થાનેષુ પઠ્યતે। તસ્ય ચોક્તં મયા પૂર્વં તસ્મિન્નામાનુકીર્ત્તને ।। ૪૯.

એમાં neither ક્ષય છે, neither માપ છે, neither અંત છે; એ સર્વત્ર અનંત છે અને સર્વ સ્થળે વર્ણવાયું છે; અને એના નામો મેં અગાઉ કહ્યા છે.

ય એષ શિવનામ્ના હિ તદ્વઃ કાર્ત્સ્ન્યેન કીર્તિતમ્। સ એષ સર્વત્ર ગતઃ સર્વસ્થાનેષુ પૂજ્યતે ।। ૪૯.

જે શિવ નામથી ઓળખાય છે, એ હું તમારે માટે સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવ્યું છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સર્વ સ્થળે પૂજાય છે.

ભૂમૌ રસાતલે ચૈવ આકાશે પવનેઽનલે। અર્ણવેષુ ચ સર્વેષુ દિવિ ચૈવ ન સંશયઃ ।। ૪૯.

પૃથ્વી, રસાતલ, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, બધા સમુદ્રો અને સ્વર્ગમાં પણ, એમાં કોઈ શંકા નથી.

તથા તપસિ વિજ્ઞેય એષ એવ મહાદ્યુતિઃ। અનેકધા વિભક્તાઙ્ગો મહાયોગી મહેશ્વરઃ। સર્વલોકેષુ લોકેશ ઇજ્યતે બહુધા પ્રભુઃ ।। ૪૯.

એ જ મહાતેજસ્વી તપમાં પણ જાણવાનો છે; અનેક રૂપે વિભાજિત, મહાયોગી મહાદેવ; સર્વ લોકમાં, લોકનાથ અનેક રીતે પૂજાય છે, એ મહાપ્રભુ છે.

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધાર્યન્તે ચ પરસ્પરાન્। આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિણઃ ।। ૪૯.

આ રીતે, એક બીજામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પરિવર્તનો એક બીજાને આધાર આપીને ટકેલા છે; આ બધા પરિવર્તનો બદલાતી વસ્તુઓના છે.

પૃથ્વ્યાદયો વિકારાસ્તે પરિચ્છિન્નાઃ પરસ્પરમ્। પરસ્પરાધિકાશ્ચૈવ પ્રવિષ્ટાશ્ચ પરસ્પરમ્ ।। ૪૯.

પૃથ્વીથી શરૂ થતા પરિવર્તનો દરેક પોતપોતાના મર્યાદામાં અને અલગ છે, પણ એ એક બીજામાં વ્યાપી ગયા છે અને ક્યારેક એક બીજાથી વધુ પ્રભુત્વ ધરાવે છે.