વાયુપુરાણમ્

ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે તત્ર તૈઃ સ નમસ્કૃતઃ। મહાદેવઃ પુષ્કરે તુ બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપમાં વટવૃક્ષ ત્યાંના લોકો દ્વારા પૂજાય છે; પુષ્કરમાં મહાદેવ અને બ્રહ્મા, ત્રણેય લોકના સ્વામી, પૂજાય છે.

તસ્મિન્નિવસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં પ્રજાપતિઃ। ઉપાસતે તત્ર દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશન્મહર્ષિભિઃ। સ તત્ર પૂજ્યતે ચૈવ દેવૈર્દેવોત્તમોત્તમઃ ।। ૪૯.

ત્યાં બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, સાધ્યદેવતાઓ સાથે નિવાસ કરે છે. તે સ્થળે ત્રેતીસ દેવતાઓ અને મહર્ષિઓએ તેમની પૂજા કરે છે. દેવોમાં પણ સર્વોચ્ચ એવા દેવો તેમને ત્યાં સન્માન આપે છે.

જમ્બૂદ્વીપાત્પ્રવર્ત્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ। દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં હિ ક્રમાસ્ત્વિહ ।। ૪૯.

જંબુદ્વીપમાંથી અનેક પ્રકારના રત્નો ઉત્પન્ન થાય છે. એ બધાં દ્વીપોમાં જીવજાતિઓની પેઢી પેઢી પ્રમાણે વ્યવસ્થા છે.

સર્વસો બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન ચ દમેન ચ। આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાદ્ધિ દ્વિગુણઞ્ચ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

દરેક જગ્યાએ બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને સંયમથી આરોગ્ય અને આયુષ્યનું પ્રમાણ બમણું થાય છે.

એતસ્મિન્ પુષ્કરદ્વીપે યદુક્તં વર્ષકદ્વયમ્। ગોપાયતિ પ્રજાસ્તત્ર સ્વયં સજ્જનમણ્ડિતાઃ ।। ૪૯.

આ પુષ્કરદ્વીપમાં, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે, બે વર્ષોનું રક્ષણ ત્યાંના લોકોએ પોતે જ, સજ્જનતાથી યુક્ત રહી, કરે છે.

ઈશ્વરો દણ્ડમુદ્યમ્ય બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ। સવિષ્ણુઃ સશિવો દેવઃ સપિતા સપિતામહઃ ।। ૪૯.

ઈશ્વર દંડ ઊંચકીને, બ્રહ્મા રૂપે, ત્રણ લોકના સ્વામી છે. તેઓ સાથે વિષ્ણુ, શિવ, પિતૃઓ અને પિતામહો પણ છે.

ભોજનઞ્ચાપ્રયત્નેન તત્ર સ્વયમુપસ્થિતમ્ । ષડ્રસં સુમહાવીર્યં ભુઞ્જતે ચ પ્રજાઃ સદા ।। ૪૯.

ત્યાં ભોજન કોઈ પ્રયત્ન વિના આપોઆપ હાજર થાય છે. લોકો હંમેશાં છ રસવાળું અને મહાન શક્તિયુક્ત ભોજન કરે છે.

પરેણ પુષ્કરસ્યાથ આવૃત્યા યઃ સ્થિતો મહાન્ । સ્વાદૂદકઃ સમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતઃ ।। ૪૯.

પુષ્કરથી બહાર, તેને ઘેરીને, સર્વત્ર મીઠા પાણીનો મહાસમુદ્ર છે.

પરેણ તસ્ય મહતી દૃશ્યતે લોક સંસ્થિતિઃ। કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વા ચૈકશિલોપમા ।। ૪૯.

તેની બહાર એક વિશાળ પ્રદેશ દેખાય છે, જે લોકસ્થાન છે. તે કાંસ્ય જેવી ભૂમિ બમણી વિશાળ છે અને આખી એક પથ્થર જેવી લાગે છે.

તસ્માત્પરેણ શૈલસ્તુ મર્યાદાન્તે તુ મણ્ડલમ્। પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

તે પછી સીમા પર એક પર્વત છે, જે વર્તુળાકાર છે. તે પ્રકાશ અને અપ્રકાશ, બંને છે, અને તેને લોકાલોક કહે છે.

આલોકસ્તસ્ય ચાર્વાક્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્। યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

તેનો પ્રકાશિત ભાગ બધે છે અને પછી અંધકાર છે. તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન કહેવાય છે.

તાવાંશ્ચ વિસ્તરસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં કામગશ્ચ સઃ। આલોકે લોકશબ્દસ્તુ નિરાલોકે સલોકતા। લોકાર્થં સમ્મતો લોકો નિરાલોકસ્તુ બાહ્યતઃ ।। ૪૯.

પૃથ્વી પર તેનો વિસ્તાર એટલો જ છે અને તે મનગમતું ગતિ કરે છે. પ્રકાશવાળા ભાગમાં લોક છે અને અંધકારમાં લોકતા નથી. લોક જીવોના હિત માટે માન્ય છે અને અંધકાર ભાગ બહાર છે.

લોકવિસ્તારમાત્રન્તુ આલોકઃ સર્વતો બહિઃ। પરિચ્છિન્નઃ સમન્તાચ્ચ ઉદકેનાવૃતશ્ચ સઃ। નિરાલોકાત્પરશ્ચાપિ અણ્ડમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

પ્રકાશિત પ્રદેશ માત્ર લોકવિસ્તાર જેટલો છે, સર્વત્રથી ઘેરાયેલો અને પાણીથી આવૃત છે. અંધકારથી આગળ એક અંડું બધું ઘેરીને રહે છે.

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહસ્તથા ।। ૪૯.

આ અંડાના અંદર આ બધા લોક અને સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વી છે. ભૂલોક, પછી ભુવર્લોક, પછી સ્વર્લોક અને મહર્લોક પણ છે.

જનસ્તપસ્તથા સત્ય એતાવાન્ લોકસઙ્‌ગ્રહઃ। એકાવાનેવ વિજ્ઞેયો લોકાન્તશ્ચૈવ તત્પરઃ ।। ૪૯.

જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક — આ બધા લોકસમૂહ છે. એક જ લોક જાણવાનો છે અને એથી આગળ લોકનો અંત છે.

કુમ્બસ્થાયી ભવેદ્યાદૃક્ પ્રતીચ્યાન્દિશિ ચન્દ્રમાઃ। આદિતઃ શુક્લપક્ષસ્ય વપુરણ્ડસ્ય તદ્વિધમ્ ।। ૪૯.

પશ્ચિમ દિશામાં ચંદ્ર કુંભ જેવો સ્થિર છે. શુક્લપક્ષના આરંભે અંડાનું રૂપ પણ એવું જ હોય છે.

અણ્ડાનામીદૃશાનાન્તુ કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ। તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કારણસ્યાવ્યયાત્મનઃ। કારણૈઃ પ્રાકૃતૈસ્તત્ર હ્યાવૃતં પ્રતિસપ્તભિઃ ।। ૪૯.

આવા અંડાં કરોડો સંખ્યામાં, હજારોની સંખ્યામાં છે. આડેથી, ઉપરથી અને નીચેથી, અવિનાશી કારણના છે. દરેકને પ્રકૃતિના સાત આવરણ ઘેરી રાખે છે.

દશાધિક્યેન ચાન્યોન્યં ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। પરસ્પરાવૃતાઃ સર્વે ઉત્પન્નાશ્ચ પરસ્પરાત્ ।। ૪૯.

દસ વધુ ભાગથી, એ એકબીજાને આધાર આપે છે. બધા પરસ્પર આવૃત છે અને બધા એકમેકમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

અણ્ડસ્યાસ્ય સમન્તાત્તુ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ। સમન્તાદ્યેન તોયેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

આ અંડાની આસપાસ ઘન જળસમુદ્ર છે. એ સર્વત્રથી પાણીથી આધાર પામીને સ્થિર છે.

બાહ્યતો ઘનતોયસ્ય તિર્યગૂર્દ્ધ્વાનુમણ્ડલમ્। ધાર્યમાણં સમન્તાત્તુ તિષ્ઠતે ઘનતેજસા ।। ૪૯.

ઘણા જળને બહારથી ઘેરીને તેનું ગોળ આકાર આડું અને ઉપર તરફ ફેલાય છે; ચારે બાજુથી ધારીને તે ઘન તેજથી સ્થિર રહે છે.

અયોગુડનિભો વહ્નિઃ સમન્તાન્મણ્ડલાકૃતિઃ। સમન્તાદ્ધનવાતેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ। ઘનવાતસ્તથાકાશન્ધારયાણસ્તુ તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

અગ્નિ લોખંડના ગોળા જેવો છે, ચારે બાજુથી ગોળ આકાર ધરાવે છે; ચારે બાજુથી ઘન વાયુએ ધારી રાખ્યો હોવાથી તે સ્થિર રહે છે. એ જ રીતે ઘન વાયુ પણ આકાશને ધારીને સ્થિર રહે છે.

ભૂતાદિશ્ચ તથાકાશં ભૂતાદ્યઞ્ચાપ્યસૌ મહાન્ । મહાન્ વ્યાપ્તો હ્યનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે ।। ૪૯.

ભૂતમૂળ અને એ જ રીતે આકાશ, અને જે મહાન તત્વ ભૂતમૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, તે મહાન તત્વ અનંતથી વ્યાપ્ત છે અને અવ્યક્ત દ્વારા ધારી રાખવામાં આવ્યું છે.

અનન્તમપરિવ્યક્તન્દશધા સૂક્ષ્મ એવ ચ। અનન્તમકૃતાત્માનમનાદિનિધનઞ્ચ તત્ ।। ૪૯.

એ અનંત છે, અવ્યક્ત છે, દસ પ્રકારનું અને અતિ સૂક્ષ્મ છે; એ અનંત છે, સ્વરૂપે અજન્મા છે અને તેનું આરંભ કે અંત નથી.

અતીત્ય પર તો ઘોરમનાલમ્બમનામયમ્। નૈકયોજનસાહસ્રં વિપ્રકૃષ્ટં તમોવૃતમ્ ।। ૪૯.

એના પણ પરે, ભયાનક, આધારરહિત અને દુઃખરહિત છે; અનેક યોજનાં દૂર છે અને અંધકારથી ઢંકાયેલું છે.

તમ એવ નિરાલોકમમર્યાદમદેશિકમ્। દેવાનામપ્યવિદિંતં વ્યવહારવિવર્જ્જિતમ્ ।। ૪૯.

એ અંધકાર પ્રકાશરહિત છે, તેની કોઈ સીમા નથી, કોઈ સ્થાન નથી; તે દેવતાઓને પણ અજ્ઞાત છે અને તેમાં કોઈ વ્યવહાર નથી.

તમસોઽન્તે ચ વિખ્યાતમાકાશાન્તે ચ ભાસ્વરમ્। મર્યાદાયામતસ્તસ્ય શિવસ્યાયતનં મહત્ ।। ૪૯.

અંધકારના અંતે અને આકાશના અંતે એક તેજસ્વી સ્થાન પ્રસિદ્ધ છે; એ સીમા પર મહાદેવનું મહાન નિવાસસ્થાન છે.

ત્રિદશાનામગમ્યન્તુ સ્થાનં દિવ્યમિતિ શ્રુતિઃ। મહતો દેવદેવસ્ય મર્યાદાયાં વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૪૯.

શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે એ દિવ્ય સ્થાન દેવતાઓ માટે પણ અપ્રાપ્ય છે; એ મહાદેવની સીમા પર સ્થિર છે.

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તાસ્તુ યે લોકાઃ પ્રથિતા બુધૈઃ। તે લોકા ઇત્યભિહિતા જગતશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૪૯.

ચંદ્ર અને સૂર્યથી તપાયેલાં જે લોક પંડિતો દ્વારા પ્રસિદ્ધ છે, એ જ લોક કહેવાય છે અને જગતમાં એમાં કોઈ શંકા નથી.

રસાતલતલાત્ સપ્ત સપ્તૈવોર્દ્ધ્વતલાઃ ક્ષિતૌ। સપ્તસ્કન્ધાસ્તથા વાયોઃ સબ્રહ્મસદના દ્વિજાઃ ।। ૪૯.

રસાતલ અને તલાતલથી શરૂ કરીને સાત નીચેના લોક અને એ જ રીતે પૃથ્વી પર સાત ઉપરના લોક; વાયુના સાત વિભાગો અને બ્રહ્માના નિવાસસ્થાન, હે દ્વિજો.