વાયુપુરાણમ્

ઋષ ઇત્યેવ ઋષયઃ વૃષઃ શક્તિપ્રબન્ધને। ઇતિ પ્રબન્ધનાત્ સિદ્ધં વર્ષત્વં તેન તેષુ તત્ ।। ૪૯.

'ઋષ' એટલે ઋષિ, 'વૃષ' એટલે બાંધવાની શક્તિ; આ રીતે જોડાણથી ત્યાં 'વર્ષ'નું સ્થાન માનવામાં આવે છે.

શુક્લપક્ષે ચન્દ્રવૃદ્ધૌ સમુદ્રઃ પૂર્યતે તદા। પ્રક્ષીયમાણે બહુલે ક્ષીયતેઽસ્તમિતે ખગે ।। ૪૯.

જ્યારે ચંદ્ર વધે છે, ત્યારે દરિયો ભરાય છે; અને જ્યારે ચંદ્ર ઘટે છે અને અસ્ત જાય છે, ત્યારે દરિયો ઘટે છે.

આપૂર્યમાણે ઉદધિઃ સ્વત એવાભિપૂર્યતે। તતોઽપક્ષીયમાણેઽપિ સ્વાત્મનૈવાપકૃષ્યતે ।। ૪૯.

જ્યારે દરિયો ભરાય છે, ત્યારે પોતે જ ભરાય છે; અને જ્યારે ઘટે છે, ત્યારે પણ પોતે જ પાછો ખેંચાય છે.

ઉખાસ્થમગ્નિસંયોગાત્ જલમુદ્રિચ્યતે યથા। તથા મહોદધિગતં તોયમુદ્રિચ્યતે તતઃ ।। ૪૯.

જેમ વાસણમાં અગ્નિથી પાણી બાષ્પ બની ઉડી જાય છે, તેમ મહાસાગરમાંનું પાણી પણ બાષ્પ બની ઉડી જાય છે.

અન્યૂનાહ્યતિરિક્તાશ્ચ વર્દ્ધન્ત્યાપો હ્રસન્તિ ચ। ઉદયાસ્તમિતૈશ્ચેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ। ક્ષયવૃદ્ધિરેવમુદધેઃ સોમવૃદ્ધિક્ષયાત્પુનઃ ।। ૪૯.

પાણી ક્યારેક વધે છે, ક્યારેક ઘટે છે; ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત અને શુક્લ-કૃષ્ણ પક્ષ પ્રમાણે દરિયાનો વધારો-ઘટાડો ચંદ્રના વધઘટ પ્રમાણે થાય છે.

દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ અઙ્ગુલીનાં શતાનિ તુ। અપાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયો દૃષ્ટઃ સમુદ્રાણાન્તુ પર્વસુ ।। ૪૯.

દરિયાઓના સંગમસ્થળે પાણીનો વધારો કે ઘટાડો એકસો પંદર આંગળી જેટલો જોવા મળે છે.

દ્વિરાપત્વાત્ સ્મૃતા દ્વીપાઃ સર્વતશ્ચોદકાવૃતાઃ। ઉદકસ્યાધાનં યસ્માચ્ચ તસ્માદુદધિરુચ્યતે ।। ૪૯.

બધા તરફથી પાણીથી ઘેરાયેલા હોવાથી તેને 'દ્વીપ' કહે છે; અને જ્યાં પાણી ભરાય છે, તેને 'દરિયો' કહે છે.

અપર્વાણસ્તુ ગિરયઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ । પ્લક્ષદ્વીપે તુ ગોમેદઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે ।। ૪૯.

જે પર્વતો સંગમસ્થળે નથી, તેમને 'પર્વત' કહે છે; અને સંગમસ્થળે હોય, તેમને 'પર્વતમાળા' કહેવાય છે; પ્લક્ષ દ્વીપમાં ગોમેદ પર્વતનું નામ આવું જ છે.

શાલ્મલિઃ શાલ્મલદ્વીપે પૂજ્યતે ચ મહાદ્રુમાઃ। કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

શાલમલિ દ્વીપમાં શાલમલિ વૃક્ષ મહાવૃક્ષ તરીકે પૂજાય છે; કુશ દ્વીપમાં કુશનું ડાંગર તેના નામથી ઓળખાય છે.

ક્રૌઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ ક્રૌઞ્ચો મધ્યે જનપદસ્ય હ। શકદ્વીપે દ્રુમઃ શાકસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

ક્રૌંચ દ્વીપમાં ક્રૌંચ પર્વત પ્રદેશના મધ્યમાં છે; શાક દ્વીપમાં શાક વૃક્ષ તેના નામથી ઓળખાય છે.

ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે તત્ર તૈઃ સ નમસ્કૃતઃ। મહાદેવઃ પુષ્કરે તુ બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપમાં વટવૃક્ષ ત્યાંના લોકો દ્વારા પૂજાય છે; પુષ્કરમાં મહાદેવ અને બ્રહ્મા, ત્રણેય લોકના સ્વામી, પૂજાય છે.

તસ્મિન્નિવસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં પ્રજાપતિઃ। ઉપાસતે તત્ર દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશન્મહર્ષિભિઃ। સ તત્ર પૂજ્યતે ચૈવ દેવૈર્દેવોત્તમોત્તમઃ ।। ૪૯.

ત્યાં બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, સાધ્યદેવતાઓ સાથે નિવાસ કરે છે. તે સ્થળે ત્રેતીસ દેવતાઓ અને મહર્ષિઓએ તેમની પૂજા કરે છે. દેવોમાં પણ સર્વોચ્ચ એવા દેવો તેમને ત્યાં સન્માન આપે છે.

જમ્બૂદ્વીપાત્પ્રવર્ત્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ। દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં હિ ક્રમાસ્ત્વિહ ।। ૪૯.

જંબુદ્વીપમાંથી અનેક પ્રકારના રત્નો ઉત્પન્ન થાય છે. એ બધાં દ્વીપોમાં જીવજાતિઓની પેઢી પેઢી પ્રમાણે વ્યવસ્થા છે.

સર્વસો બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન ચ દમેન ચ। આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાદ્ધિ દ્વિગુણઞ્ચ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

દરેક જગ્યાએ બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને સંયમથી આરોગ્ય અને આયુષ્યનું પ્રમાણ બમણું થાય છે.

એતસ્મિન્ પુષ્કરદ્વીપે યદુક્તં વર્ષકદ્વયમ્। ગોપાયતિ પ્રજાસ્તત્ર સ્વયં સજ્જનમણ્ડિતાઃ ।। ૪૯.

આ પુષ્કરદ્વીપમાં, જેમ કહેવામાં આવ્યું છે, બે વર્ષોનું રક્ષણ ત્યાંના લોકોએ પોતે જ, સજ્જનતાથી યુક્ત રહી, કરે છે.

ઈશ્વરો દણ્ડમુદ્યમ્ય બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ। સવિષ્ણુઃ સશિવો દેવઃ સપિતા સપિતામહઃ ।। ૪૯.

ઈશ્વર દંડ ઊંચકીને, બ્રહ્મા રૂપે, ત્રણ લોકના સ્વામી છે. તેઓ સાથે વિષ્ણુ, શિવ, પિતૃઓ અને પિતામહો પણ છે.

ભોજનઞ્ચાપ્રયત્નેન તત્ર સ્વયમુપસ્થિતમ્ । ષડ્રસં સુમહાવીર્યં ભુઞ્જતે ચ પ્રજાઃ સદા ।। ૪૯.

ત્યાં ભોજન કોઈ પ્રયત્ન વિના આપોઆપ હાજર થાય છે. લોકો હંમેશાં છ રસવાળું અને મહાન શક્તિયુક્ત ભોજન કરે છે.

પરેણ પુષ્કરસ્યાથ આવૃત્યા યઃ સ્થિતો મહાન્ । સ્વાદૂદકઃ સમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતઃ ।। ૪૯.

પુષ્કરથી બહાર, તેને ઘેરીને, સર્વત્ર મીઠા પાણીનો મહાસમુદ્ર છે.

પરેણ તસ્ય મહતી દૃશ્યતે લોક સંસ્થિતિઃ। કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વા ચૈકશિલોપમા ।। ૪૯.

તેની બહાર એક વિશાળ પ્રદેશ દેખાય છે, જે લોકસ્થાન છે. તે કાંસ્ય જેવી ભૂમિ બમણી વિશાળ છે અને આખી એક પથ્થર જેવી લાગે છે.

તસ્માત્પરેણ શૈલસ્તુ મર્યાદાન્તે તુ મણ્ડલમ્। પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

તે પછી સીમા પર એક પર્વત છે, જે વર્તુળાકાર છે. તે પ્રકાશ અને અપ્રકાશ, બંને છે, અને તેને લોકાલોક કહે છે.

આલોકસ્તસ્ય ચાર્વાક્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્। યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

તેનો પ્રકાશિત ભાગ બધે છે અને પછી અંધકાર છે. તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન કહેવાય છે.

તાવાંશ્ચ વિસ્તરસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં કામગશ્ચ સઃ। આલોકે લોકશબ્દસ્તુ નિરાલોકે સલોકતા। લોકાર્થં સમ્મતો લોકો નિરાલોકસ્તુ બાહ્યતઃ ।। ૪૯.

પૃથ્વી પર તેનો વિસ્તાર એટલો જ છે અને તે મનગમતું ગતિ કરે છે. પ્રકાશવાળા ભાગમાં લોક છે અને અંધકારમાં લોકતા નથી. લોક જીવોના હિત માટે માન્ય છે અને અંધકાર ભાગ બહાર છે.

લોકવિસ્તારમાત્રન્તુ આલોકઃ સર્વતો બહિઃ। પરિચ્છિન્નઃ સમન્તાચ્ચ ઉદકેનાવૃતશ્ચ સઃ। નિરાલોકાત્પરશ્ચાપિ અણ્ડમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

પ્રકાશિત પ્રદેશ માત્ર લોકવિસ્તાર જેટલો છે, સર્વત્રથી ઘેરાયેલો અને પાણીથી આવૃત છે. અંધકારથી આગળ એક અંડું બધું ઘેરીને રહે છે.

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહસ્તથા ।। ૪૯.

આ અંડાના અંદર આ બધા લોક અને સાત દ્વીપવાળી પૃથ્વી છે. ભૂલોક, પછી ભુવર્લોક, પછી સ્વર્લોક અને મહર્લોક પણ છે.

જનસ્તપસ્તથા સત્ય એતાવાન્ લોકસઙ્‌ગ્રહઃ। એકાવાનેવ વિજ્ઞેયો લોકાન્તશ્ચૈવ તત્પરઃ ।। ૪૯.

જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક — આ બધા લોકસમૂહ છે. એક જ લોક જાણવાનો છે અને એથી આગળ લોકનો અંત છે.

કુમ્બસ્થાયી ભવેદ્યાદૃક્ પ્રતીચ્યાન્દિશિ ચન્દ્રમાઃ। આદિતઃ શુક્લપક્ષસ્ય વપુરણ્ડસ્ય તદ્વિધમ્ ।। ૪૯.

પશ્ચિમ દિશામાં ચંદ્ર કુંભ જેવો સ્થિર છે. શુક્લપક્ષના આરંભે અંડાનું રૂપ પણ એવું જ હોય છે.

અણ્ડાનામીદૃશાનાન્તુ કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ। તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કારણસ્યાવ્યયાત્મનઃ। કારણૈઃ પ્રાકૃતૈસ્તત્ર હ્યાવૃતં પ્રતિસપ્તભિઃ ।। ૪૯.

આવા અંડાં કરોડો સંખ્યામાં, હજારોની સંખ્યામાં છે. આડેથી, ઉપરથી અને નીચેથી, અવિનાશી કારણના છે. દરેકને પ્રકૃતિના સાત આવરણ ઘેરી રાખે છે.

દશાધિક્યેન ચાન્યોન્યં ધારયન્તિ પરસ્પરમ્। પરસ્પરાવૃતાઃ સર્વે ઉત્પન્નાશ્ચ પરસ્પરાત્ ।। ૪૯.

દસ વધુ ભાગથી, એ એકબીજાને આધાર આપે છે. બધા પરસ્પર આવૃત છે અને બધા એકમેકમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

અણ્ડસ્યાસ્ય સમન્તાત્તુ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ। સમન્તાદ્યેન તોયેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ ।। ૪૯.

આ અંડાની આસપાસ ઘન જળસમુદ્ર છે. એ સર્વત્રથી પાણીથી આધાર પામીને સ્થિર છે.