વાયુપુરાણમ્

પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાન્ એક એવ મહાશિલઃ। ચિત્રૈ ર્મણિમયૈઃ શીલૈઃ શિખરૈસ્તુ સમુચ્છ્રિતૈઃ ।। ૪૯.

પુષ્કર પર એક જ મહાન અને ભવ્ય પર્વત છે, જે એક જ વિશાળ શિલાથી બનેલો છે અને વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન શિખરો ધરાવે છે.

દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વાર્દ્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્। પરિમણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।। ૪૯.

આ દ્વીપના પૂર્વાર્ધમાં મહાન ચિત્રસાનુ પર્વત છે, જે પાંચવીસ હજાર યોજન જેટલો પરિધિ ધરાવે છે.

ઊર્દ્દ્વઞ્ચૈવ ચતુસ્ત્રિશત્સહસ્રાણિ સમાચિતઃ। દ્વીપાર્દ્ધસ્ય પરિસ્તોમઃ પર્વતો માનસોત્તમઃ ।। ૪૯.

આ પર્વત ચોત્રીસ હજાર યોજન ઊંચો છે; શ્રેષ્ઠ માનસ પર્વત દ્વીપના અડધા ભાગની સીમા બનાવે છે.

સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ। યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્દ્ધ્વં પઞ્ચશદુચ્છ્રિતઃ ।। ૪૯.

આ પર્વત કિનારે આવેલો છે અને નવચંદ્ર જેવો ઉગેલો લાગે છે, અને પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે.

તાવદેવ સ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ। સ એવં દ્વીપપશ્ચાર્દ્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ ।। ૪૯.

તે જેટલો ઊંચો છે એટલો જ પહોળો છે, ચારેય બાજુથી ગોળ છે; એ રીતે, દ્વીપના પશ્ચિમ ભાગમાં પણ માનસ પર્વત છે, જે ધરતીને આધાર આપે છે.

એક એવ મહાસાનુઃ સન્નિવેશાદ્દ્વિધા કૃતઃ। સ્વાદૂદકેનોદધિના સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૯.

ત્યાં એક જ મહાન પર્વતશ્રેણી છે, જે ગોઠવણીથી બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે; બધે આસપાસ મીઠા પાણીના મહાસાગરે ઘેરી છે.

પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારાદ્વિસ્તીર્ણોઽસૌ સમન્તતઃ। તસ્મિન્ દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ। અભિતો માનસસ્યાથ પર્વતસ્યાનુમણ્ડલૌ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપ કરતાં પણ વિશાળ, એ સર્વત્ર ફેલાયેલો છે; એ દ્વીપમાં બે પવિત્ર અને શુભ પ્રદેશો માનવામાં આવે છે, જે માનસ પર્વતને બંને બાજુથી ઘેરી છે.

મહાવીતન્તુ યદ્વર્ષં બાહ્યતો માનસસ્ય તત્। તસ્યૈવાભ્યન્તરે યત્તુ ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે ।। ૪૯.

મહાવીતંતુ નામનું પ્રદેશ માનસ પર્વતની બહાર છે, અને તેના અંદર ધાતકીખંડ કહેવાય છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જેવન્તિ માનવાઃ। આરોગ્યસુખભૂયિષ્ઠા માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં મનુષ્યો દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે, આરોગ્ય અને આનંદથી પરિપૂર્ણ, અને મનની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.

સમમાયુશ્ચ રૂપઞ્ચ તસ્મિન્ વર્ષદ્વયે સ્થિતમ્। અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં તુલ્યાસ્તે રૂપશીલતઃ ।। ૪૯.

આ બે પ્રદેશોમાં સૌનું આયુષ્ય અને રૂપ સમાન છે; ત્યાં કોઈ નીચા કે ઊંચા નથી—બધા સ્વરૂપ અને સ્વભાવમાં સમાન છે.

ન તત્ર વઞ્ચકો નેર્ષ્યા ન સ્તેના ન ભયં તથા। નિગ્રહો ન ચ દણ્ડોઽસ્તિ ન લોભો ન પરિગ્રહઃ ।। ૪૯.

ત્યાં ન તો કોઈ છેતરપિંડી છે, ન ઈર્ષ્યા, ન ચોરી, ન ડર; ન કોઈ દમન, દંડ, લોભ કે સંપત્તિ સંગ્રહ છે.

સત્યાનૃતં ન તત્રાસ્તિ ધર્માધર્મૌ તથૈવ ચ। વર્ણાશ્રમાણાં વાર્ત્તા વા પાશુપાલ્યં વણિક્ક્રિયા ।। ૪૯.

ત્યાં સત્ય કે અસત્ય, ધર્મ કે અધર્મ નથી; ન કોઈ જાતિ-આશ્રમની વાત છે, ન પશુપાલન કે વેપાર છે.

ત્રયી વિદ્યા દણ્ડનીતિઃ શુશ્રૂષા શલ્યમેવ ચ। વર્ષદ્વયે સર્વમેતત્ પુષ્કરસ્ય ન વિદ્યતે ।। ૪૯.

ત્રૈવિધ્ય વિદ્યા, દંડનીતિ, સેવા કે શસ્ત્રક્રિયા—આ બધું પુષ્કરના એ બે પ્રદેશોમાં નથી.

ન તત્ર નદ્યો વર્ષઞ્ચ શીતોષ્ણં વા ન વિદ્યતે । ઉદ્ભિજ્જાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ ।। ૪૯.

ત્યાં ન તો નદીઓ છે, ન વરસાદ પડે છે, ને ન તો ઠંડી કે ગરમી અનુભવાય છે; ત્યાંનું પાણી તો ઝરણાં અને પર્વતોમાંથી નીકળે છે.

ઉત્તરાણાં કુરૂણાઞ્ચ તુલ્યકાલો જનઃ સદા। સર્વત્ર સુસુખસ્તત્ર જરાક્લમવિવર્જિતઃ ।। ૪૯.

ઉત્તર કુરુઓના લોકો હંમેશાં સરખા ઋતુઓનો આનંદ માણે છે; ત્યાં બધે લોકો સુખી રહે છે, તેમને ન તો વૃદ્ધાપણું આવે છે, ન થાક લાગે છે.

ઇત્યેષ ધાતકીખણ્ડો મહાવીતે તથૈવ ચ । આનુપૂર્વ્યાદ્વિધિઃ કૃત્સ્નઃ પુષ્કરસ્ય પ્રકીર્તિતઃ ।। ૪૯.

આ રીતે ધાતકી ખંડનું વર્ણન મહાવીતામાં થયું છે; પછી ક્રમશઃ પુષ્કરનું સંપૂર્ણ વર્ણન પણ જણાવાયું છે.

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ। વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય તથૈવ ચ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપ四 મીઠા પાણી અને દરિયાથી ઘેરાયેલો છે, અને તેની ગોળાકાર વિસ્તૃતિ પણ એવી જ છે.

એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ। દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રસ્તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

આ રીતે સાતેય દ્વીપો સાત દરિયાઓથી ઘેરાયેલા છે; દરેક દ્વીપની આજુબાજુ દરિયો ફેલાયેલો છે.

એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરાત્। અપાઞ્ચૈવ સમુદ્રેકાત્ સમુદ્રા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ ।। ૪૯.

આ રીતે દ્વીપો અને દરિયાઓ એકબીજાથી વધતા જાય છે; દરિયા પછીનું પાણી પણ 'દરિયો' તરીકે ઓળખાય છે.

ઋષયો નિવસન્ત્યસ્મિન્ પ્રજા યસ્માચ્ચતુર્વિધાઃ। તસ્માદ્વર્ષમિતિ પ્રોક્તં પ્રજાનાં સુખદન્તુ તત્ ।। ૪૯.

આ પ્રદેશમાં ઋષિઓ વસે છે અને લોકો ચાર જાતના છે; તેથી તેને 'વર્ષ' કહેવામાં આવે છે, અને તે ત્યાંના લોકો માટે સુખદાયક છે.

ઋષ ઇત્યેવ ઋષયઃ વૃષઃ શક્તિપ્રબન્ધને। ઇતિ પ્રબન્ધનાત્ સિદ્ધં વર્ષત્વં તેન તેષુ તત્ ।। ૪૯.

'ઋષ' એટલે ઋષિ, 'વૃષ' એટલે બાંધવાની શક્તિ; આ રીતે જોડાણથી ત્યાં 'વર્ષ'નું સ્થાન માનવામાં આવે છે.

શુક્લપક્ષે ચન્દ્રવૃદ્ધૌ સમુદ્રઃ પૂર્યતે તદા। પ્રક્ષીયમાણે બહુલે ક્ષીયતેઽસ્તમિતે ખગે ।। ૪૯.

જ્યારે ચંદ્ર વધે છે, ત્યારે દરિયો ભરાય છે; અને જ્યારે ચંદ્ર ઘટે છે અને અસ્ત જાય છે, ત્યારે દરિયો ઘટે છે.

આપૂર્યમાણે ઉદધિઃ સ્વત એવાભિપૂર્યતે। તતોઽપક્ષીયમાણેઽપિ સ્વાત્મનૈવાપકૃષ્યતે ।। ૪૯.

જ્યારે દરિયો ભરાય છે, ત્યારે પોતે જ ભરાય છે; અને જ્યારે ઘટે છે, ત્યારે પણ પોતે જ પાછો ખેંચાય છે.

ઉખાસ્થમગ્નિસંયોગાત્ જલમુદ્રિચ્યતે યથા। તથા મહોદધિગતં તોયમુદ્રિચ્યતે તતઃ ।। ૪૯.

જેમ વાસણમાં અગ્નિથી પાણી બાષ્પ બની ઉડી જાય છે, તેમ મહાસાગરમાંનું પાણી પણ બાષ્પ બની ઉડી જાય છે.

અન્યૂનાહ્યતિરિક્તાશ્ચ વર્દ્ધન્ત્યાપો હ્રસન્તિ ચ। ઉદયાસ્તમિતૈશ્ચેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ। ક્ષયવૃદ્ધિરેવમુદધેઃ સોમવૃદ્ધિક્ષયાત્પુનઃ ।। ૪૯.

પાણી ક્યારેક વધે છે, ક્યારેક ઘટે છે; ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત અને શુક્લ-કૃષ્ણ પક્ષ પ્રમાણે દરિયાનો વધારો-ઘટાડો ચંદ્રના વધઘટ પ્રમાણે થાય છે.

દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ અઙ્ગુલીનાં શતાનિ તુ। અપાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયો દૃષ્ટઃ સમુદ્રાણાન્તુ પર્વસુ ।। ૪૯.

દરિયાઓના સંગમસ્થળે પાણીનો વધારો કે ઘટાડો એકસો પંદર આંગળી જેટલો જોવા મળે છે.

દ્વિરાપત્વાત્ સ્મૃતા દ્વીપાઃ સર્વતશ્ચોદકાવૃતાઃ। ઉદકસ્યાધાનં યસ્માચ્ચ તસ્માદુદધિરુચ્યતે ।। ૪૯.

બધા તરફથી પાણીથી ઘેરાયેલા હોવાથી તેને 'દ્વીપ' કહે છે; અને જ્યાં પાણી ભરાય છે, તેને 'દરિયો' કહે છે.

અપર્વાણસ્તુ ગિરયઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ । પ્લક્ષદ્વીપે તુ ગોમેદઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે ।। ૪૯.

જે પર્વતો સંગમસ્થળે નથી, તેમને 'પર્વત' કહે છે; અને સંગમસ્થળે હોય, તેમને 'પર્વતમાળા' કહેવાય છે; પ્લક્ષ દ્વીપમાં ગોમેદ પર્વતનું નામ આવું જ છે.

શાલ્મલિઃ શાલ્મલદ્વીપે પૂજ્યતે ચ મહાદ્રુમાઃ। કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

શાલમલિ દ્વીપમાં શાલમલિ વૃક્ષ મહાવૃક્ષ તરીકે પૂજાય છે; કુશ દ્વીપમાં કુશનું ડાંગર તેના નામથી ઓળખાય છે.