વાયુપુરાણમ્

તાસાન્તુ નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ। ન શક્યં પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ। તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે ।। ૪૯.

આ નદીઓના નામ અને માપ ગણવી શક્ય નથી; એ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ નદીઓનો આનંદપૂર્વક ત્યાંના લોકો હંમેશા પાન કરે છે.

શંશપાયન વિસ્તીર્ણો દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ। નદીજલૈઃ પ્રતિચ્છન્નઃ પર્વતૈશ્ચાભ્રસન્નિભૈઃ ।। ૪૯.

શંશપાયન નામે ઓળખાતો એ દ્વીપ વિશાળ છે અને ચક્ર જેવો આકાર ધરાવે છે, જે નદીઓના જળ અને વાદળ જેવાં પર્વતોથી ઢંકાયેલો છે.

સર્વધાતુવિચિત્રૈશ્ચ મણિ વિદ્રુમભૂષિતૈઃ। પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈઃ સ્ફીતૈર્જનપદૈરપિ ।। ૪૯.

એ દ્વીપ વિવિધ ધાતુઓ, મણિ અને વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે, તેમજ વિવિધ આકારના સુંદર શહેરો અને સમૃદ્ધ પ્રદેશોથી ભરપૂર છે.

વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સમન્તાદ્ધનધાન્યવાન્। ક્ષીરોદેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ। શાકદ્વીપસ્તુ વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

આ શાકદ્વીપ ચારેય બાજુએ ક્ષીર સાગરથી ઘેરાયેલો છે, ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો, ધન અને અનાજથી ભરપૂર છે અને દરેક બાજુએ સમાન વિસ્તૃત છે.

તસ્મિન્ જનપદાઃ પુણ્યાઃ પર્વતાન્તરિતે શુભાઃ । વર્ણાશ્રમસમાકીર્ણા દેશાસ્તે સપ્ત વૈ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં પર્વતો વચ્ચે શુભ અને પવિત્ર વસાહતો છે, જ્યાં બધા વર્ણ અને આશ્રમવાળા લોકો વસે છે; એ સાત પ્રદેશો તરીકે જાણીતા છે.

ન સઙ્કરશ્ચ તેષ્વસ્તિ વર્ણાશ્રમકૃતઃ વ્કચિત્ । ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદેકાન્તસુખિતાઃ પ્રજાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ જાતિ કે આશ્રમના નિયમો નથી, ન કોઈ ભેદભાવ છે. બધા લોકો ધર્મમાં અડગ રહીને સંપૂર્ણ આનંદમાં રહે છે.

ન તેષુ લોભો માયા વા ઈર્ષ્યાસૂયાઽધૃતિઃ કુતઃ। વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ એતત્ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં લોભ, મોહ, ઈર્ષ્યા, ડાહ્ય, કે મનની અસ્થિરતા નથી. કોઈ પણ વિરુદ્ધ વર્તન નથી—આ બધું તેમનું સ્વાભાવિક સ્વરૂપ છે.

કરોત્પત્તિર્નતેષ્વસ્તિ ન દણ્ડો ન ચ દણ્ડકાઃ। સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ દુષ્કર્મ, દંડ કે દંડ આપનાર નથી. બધા પોતપોતાના ધર્મને જાણીને એકબીજાની રક્ષા કરે છે.

એતાવદેવ શક્યં વૈ તસ્મિન્ દ્વીપે નિવાસિનામ્। પુષ્કરં સપ્તમં દ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૪૯.

આ દ્વીપના રહેવાસીઓ વિશે એટલું જ કહી શકાય. હવે હું સાતમો પુષ્કર દ્વીપ વર્ણવીશ—સાવધાન થઈને સાંભળો.

પુષ્કરેણ તુ દ્વીપેન વૃતઃ ક્ષીરોદકો બહિઃ। શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્‌દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપને બહારથી દુધના મહાસાગરે ઘેરી રાખ્યો છે, જે શાકદ્વીપ કરતાં બમણો પહોળો છે.

પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાન્ એક એવ મહાશિલઃ। ચિત્રૈ ર્મણિમયૈઃ શીલૈઃ શિખરૈસ્તુ સમુચ્છ્રિતૈઃ ।। ૪૯.

પુષ્કર પર એક જ મહાન અને ભવ્ય પર્વત છે, જે એક જ વિશાળ શિલાથી બનેલો છે અને વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન શિખરો ધરાવે છે.

દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વાર્દ્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્। પરિમણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।। ૪૯.

આ દ્વીપના પૂર્વાર્ધમાં મહાન ચિત્રસાનુ પર્વત છે, જે પાંચવીસ હજાર યોજન જેટલો પરિધિ ધરાવે છે.

ઊર્દ્દ્વઞ્ચૈવ ચતુસ્ત્રિશત્સહસ્રાણિ સમાચિતઃ। દ્વીપાર્દ્ધસ્ય પરિસ્તોમઃ પર્વતો માનસોત્તમઃ ।। ૪૯.

આ પર્વત ચોત્રીસ હજાર યોજન ઊંચો છે; શ્રેષ્ઠ માનસ પર્વત દ્વીપના અડધા ભાગની સીમા બનાવે છે.

સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ। યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્દ્ધ્વં પઞ્ચશદુચ્છ્રિતઃ ।। ૪૯.

આ પર્વત કિનારે આવેલો છે અને નવચંદ્ર જેવો ઉગેલો લાગે છે, અને પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે.

તાવદેવ સ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ। સ એવં દ્વીપપશ્ચાર્દ્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ ।। ૪૯.

તે જેટલો ઊંચો છે એટલો જ પહોળો છે, ચારેય બાજુથી ગોળ છે; એ રીતે, દ્વીપના પશ્ચિમ ભાગમાં પણ માનસ પર્વત છે, જે ધરતીને આધાર આપે છે.

એક એવ મહાસાનુઃ સન્નિવેશાદ્દ્વિધા કૃતઃ। સ્વાદૂદકેનોદધિના સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૯.

ત્યાં એક જ મહાન પર્વતશ્રેણી છે, જે ગોઠવણીથી બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે; બધે આસપાસ મીઠા પાણીના મહાસાગરે ઘેરી છે.

પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારાદ્વિસ્તીર્ણોઽસૌ સમન્તતઃ। તસ્મિન્ દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ। અભિતો માનસસ્યાથ પર્વતસ્યાનુમણ્ડલૌ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપ કરતાં પણ વિશાળ, એ સર્વત્ર ફેલાયેલો છે; એ દ્વીપમાં બે પવિત્ર અને શુભ પ્રદેશો માનવામાં આવે છે, જે માનસ પર્વતને બંને બાજુથી ઘેરી છે.

મહાવીતન્તુ યદ્વર્ષં બાહ્યતો માનસસ્ય તત્। તસ્યૈવાભ્યન્તરે યત્તુ ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે ।। ૪૯.

મહાવીતંતુ નામનું પ્રદેશ માનસ પર્વતની બહાર છે, અને તેના અંદર ધાતકીખંડ કહેવાય છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જેવન્તિ માનવાઃ। આરોગ્યસુખભૂયિષ્ઠા માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં મનુષ્યો દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે, આરોગ્ય અને આનંદથી પરિપૂર્ણ, અને મનની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.

સમમાયુશ્ચ રૂપઞ્ચ તસ્મિન્ વર્ષદ્વયે સ્થિતમ્। અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં તુલ્યાસ્તે રૂપશીલતઃ ।। ૪૯.

આ બે પ્રદેશોમાં સૌનું આયુષ્ય અને રૂપ સમાન છે; ત્યાં કોઈ નીચા કે ઊંચા નથી—બધા સ્વરૂપ અને સ્વભાવમાં સમાન છે.

ન તત્ર વઞ્ચકો નેર્ષ્યા ન સ્તેના ન ભયં તથા। નિગ્રહો ન ચ દણ્ડોઽસ્તિ ન લોભો ન પરિગ્રહઃ ।। ૪૯.

ત્યાં ન તો કોઈ છેતરપિંડી છે, ન ઈર્ષ્યા, ન ચોરી, ન ડર; ન કોઈ દમન, દંડ, લોભ કે સંપત્તિ સંગ્રહ છે.

સત્યાનૃતં ન તત્રાસ્તિ ધર્માધર્મૌ તથૈવ ચ। વર્ણાશ્રમાણાં વાર્ત્તા વા પાશુપાલ્યં વણિક્ક્રિયા ।। ૪૯.

ત્યાં સત્ય કે અસત્ય, ધર્મ કે અધર્મ નથી; ન કોઈ જાતિ-આશ્રમની વાત છે, ન પશુપાલન કે વેપાર છે.

ત્રયી વિદ્યા દણ્ડનીતિઃ શુશ્રૂષા શલ્યમેવ ચ। વર્ષદ્વયે સર્વમેતત્ પુષ્કરસ્ય ન વિદ્યતે ।। ૪૯.

ત્રૈવિધ્ય વિદ્યા, દંડનીતિ, સેવા કે શસ્ત્રક્રિયા—આ બધું પુષ્કરના એ બે પ્રદેશોમાં નથી.

ન તત્ર નદ્યો વર્ષઞ્ચ શીતોષ્ણં વા ન વિદ્યતે । ઉદ્ભિજ્જાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ ।। ૪૯.

ત્યાં ન તો નદીઓ છે, ન વરસાદ પડે છે, ને ન તો ઠંડી કે ગરમી અનુભવાય છે; ત્યાંનું પાણી તો ઝરણાં અને પર્વતોમાંથી નીકળે છે.

ઉત્તરાણાં કુરૂણાઞ્ચ તુલ્યકાલો જનઃ સદા। સર્વત્ર સુસુખસ્તત્ર જરાક્લમવિવર્જિતઃ ।। ૪૯.

ઉત્તર કુરુઓના લોકો હંમેશાં સરખા ઋતુઓનો આનંદ માણે છે; ત્યાં બધે લોકો સુખી રહે છે, તેમને ન તો વૃદ્ધાપણું આવે છે, ન થાક લાગે છે.

ઇત્યેષ ધાતકીખણ્ડો મહાવીતે તથૈવ ચ । આનુપૂર્વ્યાદ્વિધિઃ કૃત્સ્નઃ પુષ્કરસ્ય પ્રકીર્તિતઃ ।। ૪૯.

આ રીતે ધાતકી ખંડનું વર્ણન મહાવીતામાં થયું છે; પછી ક્રમશઃ પુષ્કરનું સંપૂર્ણ વર્ણન પણ જણાવાયું છે.

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ। વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય તથૈવ ચ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપ四 મીઠા પાણી અને દરિયાથી ઘેરાયેલો છે, અને તેની ગોળાકાર વિસ્તૃતિ પણ એવી જ છે.

એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ। દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રસ્તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

આ રીતે સાતેય દ્વીપો સાત દરિયાઓથી ઘેરાયેલા છે; દરેક દ્વીપની આજુબાજુ દરિયો ફેલાયેલો છે.

એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરાત્। અપાઞ્ચૈવ સમુદ્રેકાત્ સમુદ્રા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ ।। ૪૯.

આ રીતે દ્વીપો અને દરિયાઓ એકબીજાથી વધતા જાય છે; દરિયા પછીનું પાણી પણ 'દરિયો' તરીકે ઓળખાય છે.