વાયુપુરાણમ્

દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્। રૈવતસ્ય તુ કૌમારં શ્યામસ્ય તુ મણીચકમ્ ।। ૪૯.

જલધાર પ્રદેશનું બીજું નામ સુકુમાર છે; રૈવત પ્રદેશનું નામ કૌમાર છે અને શ્યામ પ્રદેશનું નામ મણિચક છે.

અસ્તસ્યાપિ શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્તરમ્। આમ્બિકેયસ્ય મોદાકં કેસરેષુ મહાદ્રુમમ્ ।। ૪૯.

અસ્ત પ્રદેશનું શુભ નામ કુસુમોત્તર છે; અંબિકેય પ્રદેશનું નામ મોડક છે અને કેશરી પ્રદેશમાં મહાદ્રુમ નામે ઓળખાય છે.

દ્વીપસ્ય પરિમાણઞ્ચ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ। શાકદ્વીપેન વિખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે વનસ્પતિઃ । શાકો નામ મહાવૃક્ષસ્તસ્ય પૂજાં પ્રયુઞ્જતે ।। ૪૯.

આ દ્વીપનું માપ અને લંબાઈ-પહોળાઈ શાકદ્વીપ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેના મધ્યમાં શાક નામનું મહાન વૃક્ષ છે, જેને લોકો પૂજે છે.

એતેન દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ। વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ ।। ૪૯.

અહીં દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો સાથે રહે છે અને આનંદ માણે છે, અને તેઓ બધાને સ્પષ્ટ દેખાય છે.

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણસમન્વિતાઃ। તેષુ નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ । વિદ્ધિ નામ્નશ્ચ તાઃ સર્વા ગઙ્ગાસ્તાઃ સપ્તધા સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

અહીં ચારે વર્ણના લોકો વસે છે અને એ પ્રદેશોમાં સાત નદીઓ વહે છે, જે દર વર્ષે સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે. એ બધાને સાતગંગા નામે ઓળખવામાં આવે છે.

પ્રથમા સુકુમારીતિ ગઙ્ગા શિવજલા તથા। અનુ તપ્તા ચ નામ્નૈવ નદી સમ્પરિકીર્ત્તિતા ।। ૪૯.

પહેલી ગંગાનું નામ સુકુમારી છે, જેને શિવજલ પણ કહે છે; પછી તપ્તા નામની નદી આવે છે.

કુમારી નામતઃ સિદ્ધા દ્વિતીયા સા પુનઃ સતી । નન્દા ચ પાર્વતી ચૈવ તૃતીય પરિકીર્ત્તિતા ।। ૪૯.

બીજી નદીનું નામ કુમારી છે, જે સિદ્ધ અને પવિત્ર ગણાય છે; ત્રીજી નદીનું નામ નંદા અને પાર્વતી છે.

શિવેતિકા ચતુર્થી સ્યાત્ ત્રિદિવા ચ પુનઃ સ્મૃતા। ઇક્ષુશ્ચ પઞ્ચમી જ્ઞેયા તથૈવ ચ પુનઃ ક્રતુઃ ।। ૪૯.

ચોથી નદીનું નામ શિવેતિકા છે, જેને ત્રિદિવ પણ કહે છે; પાંચમી નદીનું નામ ઇક્ષુ છે અને તેને ક્રતુ પણ કહે છે.

ધેનુકા ચ મૃતા ચૈવ ષષ્ઠી સંપરિકીર્ત્તિતા। એતાઃ સપ્ત મહાગઙ્ગાઃ પ્રતિવર્ષં શિવોદકાઃ। ભાવયન્તિ જનં સર્વં શાકદ્વીપનિવાસિનમ્ ।। ૪૯.

છઠ્ઠી નદી ધેનુકા અને મૃતા નામે ઓળખાય છે; આ સાત મહા ગંગાઓ શિવના પવિત્ર જળથી ભરેલી છે અને દર વર્ષે શાકદ્વીપના તમામ લોકોને પોષે છે.

અનુગચ્છન્તિ તાસ્ત્વન્યા નદીનદ્યઃ સહસ્રશઃ। બહૂદક પરિસ્રાવા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૯.

આ નદીઓ સાથે હજારો બીજી નદીઓ અને નાળાઓ પણ વહે છે, જે પાણીથી ભરપૂર છે અને જ્યાં-જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે ત્યાં સુધી પહોચે છે.

તાસાન્તુ નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ। ન શક્યં પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ। તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે ।। ૪૯.

આ નદીઓના નામ અને માપ ગણવી શક્ય નથી; એ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ નદીઓનો આનંદપૂર્વક ત્યાંના લોકો હંમેશા પાન કરે છે.

શંશપાયન વિસ્તીર્ણો દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ। નદીજલૈઃ પ્રતિચ્છન્નઃ પર્વતૈશ્ચાભ્રસન્નિભૈઃ ।। ૪૯.

શંશપાયન નામે ઓળખાતો એ દ્વીપ વિશાળ છે અને ચક્ર જેવો આકાર ધરાવે છે, જે નદીઓના જળ અને વાદળ જેવાં પર્વતોથી ઢંકાયેલો છે.

સર્વધાતુવિચિત્રૈશ્ચ મણિ વિદ્રુમભૂષિતૈઃ। પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈઃ સ્ફીતૈર્જનપદૈરપિ ।। ૪૯.

એ દ્વીપ વિવિધ ધાતુઓ, મણિ અને વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે, તેમજ વિવિધ આકારના સુંદર શહેરો અને સમૃદ્ધ પ્રદેશોથી ભરપૂર છે.

વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સમન્તાદ્ધનધાન્યવાન્। ક્ષીરોદેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ। શાકદ્વીપસ્તુ વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

આ શાકદ્વીપ ચારેય બાજુએ ક્ષીર સાગરથી ઘેરાયેલો છે, ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો, ધન અને અનાજથી ભરપૂર છે અને દરેક બાજુએ સમાન વિસ્તૃત છે.

તસ્મિન્ જનપદાઃ પુણ્યાઃ પર્વતાન્તરિતે શુભાઃ । વર્ણાશ્રમસમાકીર્ણા દેશાસ્તે સપ્ત વૈ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં પર્વતો વચ્ચે શુભ અને પવિત્ર વસાહતો છે, જ્યાં બધા વર્ણ અને આશ્રમવાળા લોકો વસે છે; એ સાત પ્રદેશો તરીકે જાણીતા છે.

ન સઙ્કરશ્ચ તેષ્વસ્તિ વર્ણાશ્રમકૃતઃ વ્કચિત્ । ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદેકાન્તસુખિતાઃ પ્રજાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ જાતિ કે આશ્રમના નિયમો નથી, ન કોઈ ભેદભાવ છે. બધા લોકો ધર્મમાં અડગ રહીને સંપૂર્ણ આનંદમાં રહે છે.

ન તેષુ લોભો માયા વા ઈર્ષ્યાસૂયાઽધૃતિઃ કુતઃ। વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ એતત્ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં લોભ, મોહ, ઈર્ષ્યા, ડાહ્ય, કે મનની અસ્થિરતા નથી. કોઈ પણ વિરુદ્ધ વર્તન નથી—આ બધું તેમનું સ્વાભાવિક સ્વરૂપ છે.

કરોત્પત્તિર્નતેષ્વસ્તિ ન દણ્ડો ન ચ દણ્ડકાઃ। સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ દુષ્કર્મ, દંડ કે દંડ આપનાર નથી. બધા પોતપોતાના ધર્મને જાણીને એકબીજાની રક્ષા કરે છે.

એતાવદેવ શક્યં વૈ તસ્મિન્ દ્વીપે નિવાસિનામ્। પુષ્કરં સપ્તમં દ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૪૯.

આ દ્વીપના રહેવાસીઓ વિશે એટલું જ કહી શકાય. હવે હું સાતમો પુષ્કર દ્વીપ વર્ણવીશ—સાવધાન થઈને સાંભળો.

પુષ્કરેણ તુ દ્વીપેન વૃતઃ ક્ષીરોદકો બહિઃ। શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્‌દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપને બહારથી દુધના મહાસાગરે ઘેરી રાખ્યો છે, જે શાકદ્વીપ કરતાં બમણો પહોળો છે.

પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાન્ એક એવ મહાશિલઃ। ચિત્રૈ ર્મણિમયૈઃ શીલૈઃ શિખરૈસ્તુ સમુચ્છ્રિતૈઃ ।। ૪૯.

પુષ્કર પર એક જ મહાન અને ભવ્ય પર્વત છે, જે એક જ વિશાળ શિલાથી બનેલો છે અને વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન શિખરો ધરાવે છે.

દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વાર્દ્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્। પરિમણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।। ૪૯.

આ દ્વીપના પૂર્વાર્ધમાં મહાન ચિત્રસાનુ પર્વત છે, જે પાંચવીસ હજાર યોજન જેટલો પરિધિ ધરાવે છે.

ઊર્દ્દ્વઞ્ચૈવ ચતુસ્ત્રિશત્સહસ્રાણિ સમાચિતઃ। દ્વીપાર્દ્ધસ્ય પરિસ્તોમઃ પર્વતો માનસોત્તમઃ ।। ૪૯.

આ પર્વત ચોત્રીસ હજાર યોજન ઊંચો છે; શ્રેષ્ઠ માનસ પર્વત દ્વીપના અડધા ભાગની સીમા બનાવે છે.

સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ। યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્દ્ધ્વં પઞ્ચશદુચ્છ્રિતઃ ।। ૪૯.

આ પર્વત કિનારે આવેલો છે અને નવચંદ્ર જેવો ઉગેલો લાગે છે, અને પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે.

તાવદેવ સ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ। સ એવં દ્વીપપશ્ચાર્દ્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ ।। ૪૯.

તે જેટલો ઊંચો છે એટલો જ પહોળો છે, ચારેય બાજુથી ગોળ છે; એ રીતે, દ્વીપના પશ્ચિમ ભાગમાં પણ માનસ પર્વત છે, જે ધરતીને આધાર આપે છે.

એક એવ મહાસાનુઃ સન્નિવેશાદ્દ્વિધા કૃતઃ। સ્વાદૂદકેનોદધિના સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।। ૪૯.

ત્યાં એક જ મહાન પર્વતશ્રેણી છે, જે ગોઠવણીથી બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે; બધે આસપાસ મીઠા પાણીના મહાસાગરે ઘેરી છે.

પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારાદ્વિસ્તીર્ણોઽસૌ સમન્તતઃ। તસ્મિન્ દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ। અભિતો માનસસ્યાથ પર્વતસ્યાનુમણ્ડલૌ ।। ૪૯.

પુષ્કર દ્વીપ કરતાં પણ વિશાળ, એ સર્વત્ર ફેલાયેલો છે; એ દ્વીપમાં બે પવિત્ર અને શુભ પ્રદેશો માનવામાં આવે છે, જે માનસ પર્વતને બંને બાજુથી ઘેરી છે.

મહાવીતન્તુ યદ્વર્ષં બાહ્યતો માનસસ્ય તત્। તસ્યૈવાભ્યન્તરે યત્તુ ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે ।। ૪૯.

મહાવીતંતુ નામનું પ્રદેશ માનસ પર્વતની બહાર છે, અને તેના અંદર ધાતકીખંડ કહેવાય છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જેવન્તિ માનવાઃ। આરોગ્યસુખભૂયિષ્ઠા માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં મનુષ્યો દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે, આરોગ્ય અને આનંદથી પરિપૂર્ણ, અને મનની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.