વાયુપુરાણમ્

ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ। પરિવાર્ય સમુદ્રં સ દધિમણ્ડોદકં સ્થિતઃ ।। ૪૯.

શાકદ્વીપનું વિસ્તાર ક્રૌંચદ્વીપ કરતાં બમણું છે. એ દધીમંડના પાણીથી ભરેલા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ। કુત એવ તુ દુર્ભિક્ષઞ્ચરાવ્યાધિભયં કુતઃ ।। ૪૯.

અહીંના લોકો સારા કર્મો કરે છે અને લાંબું જીવન જીવે છે. અહીં ક્યારેય દુર્ભિક્ષ નથી થતું, અને જંગલી જાનવર કે રોગનો કોઈ ડર નથી.

તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષિતાઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તાસાં નામાનિ મે શ્રૃણુ ।। ૪૯.

અહીં પણ સાત તેજસ્વી પર્વતો છે, જે રત્નોથી શોભાયમાન છે. અહીં રત્નોની ખાણો અને નદીઓ પણ છે. હવે એના નામો મારી પાસેથી સાંભળો.

દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે। પ્રાગાયતઃ સ સૌવર્ણ ઉદયો નામ પર્વતઃ ।। ૪૯.

પહેલો પર્વત છે મેરુ, જ્યાં દેવો, ઋષિઓ અને ગંધર્વો રહે છે. પૂર્વ તરફ સુવર્ણથી ચમકતો ઉદય નામનો પર્વત છે.

તત્ર મેઘાસ્તુ વૃષ્ટ્યર્થં પ્રભવન્તિ ચ યાન્તિ ચ। તસ્યાપરેણ સુમહાન્ જલધારો મહાગિરિઃ ।। ૪૯.

અહીં વાદળો વરસાદ માટે આવે છે અને પછી ચાલ્યા જાય છે. એના આગળ એક વિશાળ અને ઊંચો જલધારા નામનો મહાપર્વત છે.

તસ્માન્નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્। તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે પ્રજાસ્વિહ ।। ૪૯.

તેથી ઇન્દ્ર હંમેશાં ઉત્તમ જળ લઈ જાય છે, અને એ જળથી વરસાદી ઋતુમાં અહીં જીવજાત માટે વરસાદ થાય છે.

તસ્યાપરે રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતા । રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો ગિરિઃ ।। ૪૯.

એના પરે રૈવતક છે, જ્યાં રેવતી નામનું નક્ષત્ર હંમેશાં આકાશમાં સ્થિર છે; આ પર્વત પિતામહે રચ્યો હતો.

તસ્યાપરેણ સુમહાન્ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ। તસ્માચ્છયામત્વમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પૂર્વમિમાઃ કિલ ।। ૪૯.

તેના પાર એક વિશાળ પર્વત છે, જેને શ્યામો નામે ઓળખાય છે. એ પર્વતમાંથી જ આ પ્રાચીન લોકોની કાળી વાદળી વર્ણપ્રાપ્તિ થઈ હતી.

તસ્યાપરેણ રજતો મહાનસ્તો ગિરિઃ સ્મૃતઃ। તસ્યાપરેણામ્બિકેયો દુર્ગઃ શૈલો હિમાચિતઃ ।। ૪૯.૮૨ . આમ્બિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ । સ ચૈવ કેશરીત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રવાયતિ ।। ૪૯.

શ્યામો પછી રાજત નામનો મહાન પર્વત આવે છે. તેના આગળ અંબિકેય નામનો કિલ્લા જેવો, હિમથી ઢંકાયેલો પર્વત છે. અંબિકેય પછી સુંદર અને સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓથી ભરેલો કેશરી પર્વત છે, જ્યાંથી પવન વહે છે.

શ્રૃણુધ્વં નામતસ્તાનિ યથાવદનુપૂર્વશઃ। ઉદયસ્યોદયં વર્ષં જલદં નામ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૯.

હવે તમે એ પ્રદેશોના નામ યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળો: ઉદય પર્વતના પૂર્વેનું પ્રદેશ જલદ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્। રૈવતસ્ય તુ કૌમારં શ્યામસ્ય તુ મણીચકમ્ ।। ૪૯.

જલધાર પ્રદેશનું બીજું નામ સુકુમાર છે; રૈવત પ્રદેશનું નામ કૌમાર છે અને શ્યામ પ્રદેશનું નામ મણિચક છે.

અસ્તસ્યાપિ શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્તરમ્। આમ્બિકેયસ્ય મોદાકં કેસરેષુ મહાદ્રુમમ્ ।। ૪૯.

અસ્ત પ્રદેશનું શુભ નામ કુસુમોત્તર છે; અંબિકેય પ્રદેશનું નામ મોડક છે અને કેશરી પ્રદેશમાં મહાદ્રુમ નામે ઓળખાય છે.

દ્વીપસ્ય પરિમાણઞ્ચ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ। શાકદ્વીપેન વિખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે વનસ્પતિઃ । શાકો નામ મહાવૃક્ષસ્તસ્ય પૂજાં પ્રયુઞ્જતે ।। ૪૯.

આ દ્વીપનું માપ અને લંબાઈ-પહોળાઈ શાકદ્વીપ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેના મધ્યમાં શાક નામનું મહાન વૃક્ષ છે, જેને લોકો પૂજે છે.

એતેન દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ। વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ ।। ૪૯.

અહીં દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો સાથે રહે છે અને આનંદ માણે છે, અને તેઓ બધાને સ્પષ્ટ દેખાય છે.

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણસમન્વિતાઃ। તેષુ નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ । વિદ્ધિ નામ્નશ્ચ તાઃ સર્વા ગઙ્ગાસ્તાઃ સપ્તધા સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

અહીં ચારે વર્ણના લોકો વસે છે અને એ પ્રદેશોમાં સાત નદીઓ વહે છે, જે દર વર્ષે સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે. એ બધાને સાતગંગા નામે ઓળખવામાં આવે છે.

પ્રથમા સુકુમારીતિ ગઙ્ગા શિવજલા તથા। અનુ તપ્તા ચ નામ્નૈવ નદી સમ્પરિકીર્ત્તિતા ।। ૪૯.

પહેલી ગંગાનું નામ સુકુમારી છે, જેને શિવજલ પણ કહે છે; પછી તપ્તા નામની નદી આવે છે.

કુમારી નામતઃ સિદ્ધા દ્વિતીયા સા પુનઃ સતી । નન્દા ચ પાર્વતી ચૈવ તૃતીય પરિકીર્ત્તિતા ।। ૪૯.

બીજી નદીનું નામ કુમારી છે, જે સિદ્ધ અને પવિત્ર ગણાય છે; ત્રીજી નદીનું નામ નંદા અને પાર્વતી છે.

શિવેતિકા ચતુર્થી સ્યાત્ ત્રિદિવા ચ પુનઃ સ્મૃતા। ઇક્ષુશ્ચ પઞ્ચમી જ્ઞેયા તથૈવ ચ પુનઃ ક્રતુઃ ।। ૪૯.

ચોથી નદીનું નામ શિવેતિકા છે, જેને ત્રિદિવ પણ કહે છે; પાંચમી નદીનું નામ ઇક્ષુ છે અને તેને ક્રતુ પણ કહે છે.

ધેનુકા ચ મૃતા ચૈવ ષષ્ઠી સંપરિકીર્ત્તિતા। એતાઃ સપ્ત મહાગઙ્ગાઃ પ્રતિવર્ષં શિવોદકાઃ। ભાવયન્તિ જનં સર્વં શાકદ્વીપનિવાસિનમ્ ।। ૪૯.

છઠ્ઠી નદી ધેનુકા અને મૃતા નામે ઓળખાય છે; આ સાત મહા ગંગાઓ શિવના પવિત્ર જળથી ભરેલી છે અને દર વર્ષે શાકદ્વીપના તમામ લોકોને પોષે છે.

અનુગચ્છન્તિ તાસ્ત્વન્યા નદીનદ્યઃ સહસ્રશઃ। બહૂદક પરિસ્રાવા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૯.

આ નદીઓ સાથે હજારો બીજી નદીઓ અને નાળાઓ પણ વહે છે, જે પાણીથી ભરપૂર છે અને જ્યાં-જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે ત્યાં સુધી પહોચે છે.

તાસાન્તુ નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ। ન શક્યં પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ। તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે ।। ૪૯.

આ નદીઓના નામ અને માપ ગણવી શક્ય નથી; એ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ નદીઓનો આનંદપૂર્વક ત્યાંના લોકો હંમેશા પાન કરે છે.

શંશપાયન વિસ્તીર્ણો દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ। નદીજલૈઃ પ્રતિચ્છન્નઃ પર્વતૈશ્ચાભ્રસન્નિભૈઃ ।। ૪૯.

શંશપાયન નામે ઓળખાતો એ દ્વીપ વિશાળ છે અને ચક્ર જેવો આકાર ધરાવે છે, જે નદીઓના જળ અને વાદળ જેવાં પર્વતોથી ઢંકાયેલો છે.

સર્વધાતુવિચિત્રૈશ્ચ મણિ વિદ્રુમભૂષિતૈઃ। પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈઃ સ્ફીતૈર્જનપદૈરપિ ।। ૪૯.

એ દ્વીપ વિવિધ ધાતુઓ, મણિ અને વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે, તેમજ વિવિધ આકારના સુંદર શહેરો અને સમૃદ્ધ પ્રદેશોથી ભરપૂર છે.

વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સમન્તાદ્ધનધાન્યવાન્। ક્ષીરોદેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ। શાકદ્વીપસ્તુ વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

આ શાકદ્વીપ ચારેય બાજુએ ક્ષીર સાગરથી ઘેરાયેલો છે, ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો, ધન અને અનાજથી ભરપૂર છે અને દરેક બાજુએ સમાન વિસ્તૃત છે.

તસ્મિન્ જનપદાઃ પુણ્યાઃ પર્વતાન્તરિતે શુભાઃ । વર્ણાશ્રમસમાકીર્ણા દેશાસ્તે સપ્ત વૈ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં પર્વતો વચ્ચે શુભ અને પવિત્ર વસાહતો છે, જ્યાં બધા વર્ણ અને આશ્રમવાળા લોકો વસે છે; એ સાત પ્રદેશો તરીકે જાણીતા છે.

ન સઙ્કરશ્ચ તેષ્વસ્તિ વર્ણાશ્રમકૃતઃ વ્કચિત્ । ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદેકાન્તસુખિતાઃ પ્રજાઃ ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ જાતિ કે આશ્રમના નિયમો નથી, ન કોઈ ભેદભાવ છે. બધા લોકો ધર્મમાં અડગ રહીને સંપૂર્ણ આનંદમાં રહે છે.

ન તેષુ લોભો માયા વા ઈર્ષ્યાસૂયાઽધૃતિઃ કુતઃ। વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ એતત્ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં લોભ, મોહ, ઈર્ષ્યા, ડાહ્ય, કે મનની અસ્થિરતા નથી. કોઈ પણ વિરુદ્ધ વર્તન નથી—આ બધું તેમનું સ્વાભાવિક સ્વરૂપ છે.

કરોત્પત્તિર્નતેષ્વસ્તિ ન દણ્ડો ન ચ દણ્ડકાઃ। સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્ ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ દુષ્કર્મ, દંડ કે દંડ આપનાર નથી. બધા પોતપોતાના ધર્મને જાણીને એકબીજાની રક્ષા કરે છે.

એતાવદેવ શક્યં વૈ તસ્મિન્ દ્વીપે નિવાસિનામ્। પુષ્કરં સપ્તમં દ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૪૯.

આ દ્વીપના રહેવાસીઓ વિશે એટલું જ કહી શકાય. હવે હું સાતમો પુષ્કર દ્વીપ વર્ણવીશ—સાવધાન થઈને સાંભળો.