વાયુપુરાણમ્

પરસ્પરેણ દ્વિગુણા વિષ્કમ્ભાદ્વર્ષપર્વ્વતાઃ । વર્ષાણિ તત્ર વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ નિબોધત ।। ૪૯.

અહીંના પર્વતો એકબીજાથી બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. હવે હું એ પ્રદેશોના નામ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

ક્રૌઞ્ચસ્ય કુશલી દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ। મનોનુગાત્પરશ્ચોષ્ણસ્તૃતીયો દેશ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

Krauncha દ્વીપમાં પ્રથમ પ્રદેશનું નામ કુશળી છે, બીજું વામનનું મનોનુગ છે અને મનોનુગ પછીનું ત્રીજું પ્રદેશ ઉષ્ણા કહેવાય છે.

ઉષ્ણાત્પરઃ પ્રાવરકઃ પ્રાવરાદન્ધકારકઃ। અન્ધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશઃ પરઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

ઉષ્ણા પછી પ્રાવરક પ્રદેશ આવે છે, પ્રાવરક પછી અંધકારક પ્રદેશ છે અને અંધકારક પ્રદેશ પછી મુનિદેશા તરીકે ઓળખાતો પ્રદેશ આવે છે.

મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ। સિદ્ધચારણસઙ્કીર્ણો ગૌરપ્રાયો જનઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

મુનિદેશ પછીનું પ્રદેશ દુન્દુભિસ્વન તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં મોટાભાગે ગૌરવર્ણના લોકો વસે છે અને ત્યાં સિદ્ધો તથા ચારણોનો સમૂહ જોવા મળે છે.

તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ પ્રતિ વર્ષ સ્મૃતાઃ શુભાઃ । ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા । ખ્યાતિશ્ચ પુણ્ડરીકા ચ ગઙ્ગા સપ્તવિધા સ્મૃતા ।। ૪૯.

ત્યાં પણ દરેક પ્રદેશમાં સાત શુભ નદીઓ માનવામાં આવે છે: ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ખ્યાતિ, પુંડરીકા અને ગંગા—આ સાત નદીઓ જાણીતી છે.

તાસાં સમુદ્રગાશ્ચાન્યા નદ્યો યાસ્તુ સમીપગાઃ। અનુગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા વિપુલાઃ સુબહૂદકાઃ ।। ૪૯.

આ નદીઓમાંથી કેટલીક અન્ય નદીઓ સમુદ્રમાં મળે છે અને નજીકની નદીઓ પણ સાથે વહે છે; બધી નદીઓ વિશાળ છે અને તેમના પાણી ભરપૂર છે.

ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ। આવૃતઃ સર્વતઃ શ્રીમાન્ ક્રૌઞ્ચદ્વીપસમેન તુ ।। ૪૯.

કૌંચદ્વીપ ચારેય બાજુથી દધિમંડના પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે અને તે કૌંચદ્વીપ જેટલો જ તેજસ્વી છે.

પ્લક્ષદ્વીપાદયો હ્યેતે સમાસેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ। તેષાં નિસર્ગો દ્વીપાનામાનુપૂર્વ્યેણ સર્વશઃ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ અને બીજા દ્વીપોની સંક્ષિપ્ત રીતે વાત કરી છે. હવે એ દ્વીપોની સ્વભાવ અને ક્રમ પ્રમાણેની વિગતો આગળ જણાવું છું.

ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુ મપિ વર્ષશતૈરપિ । નિસર્ગોઽયં પ્રજાનાં તુ સંહારો યશ્ચ તાસુ વૈ ।। ૪૯.

એ દ્વીપોની સંપૂર્ણ વિગતો તો સો વર્ષ પણ કહીએ તો પૂરી પડી શકે નહીં. પણ ત્યાંની પ્રજાઓનો સ્વભાવ અને તેમનો અંત જેમ કહેવાયો છે, તેમ જ સમજવો.

અત ઊર્દ્દ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શાકદ્વીપસ્ય યો વિધિઃ। શાકદ્વીપસ્ય કૃત્સ્નસ્ય યથાવદિહ નિશ્ચયાત્। શ્રૃણુધ્વં વૈ યથાતત્ત્વં બ્રુવતો મે યથાર્થવત્ ।। ૪૯.

હવે હું શાકદ્વીપની વ્યવસ્થા સમજાવું છું. શાકદ્વીપ વિશે જે સાચું છે અને મને જે જાણ્યું છે, તે અહીં પૂરેપૂરું કહું છું. તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ। પરિવાર્ય સમુદ્રં સ દધિમણ્ડોદકં સ્થિતઃ ।। ૪૯.

શાકદ્વીપનું વિસ્તાર ક્રૌંચદ્વીપ કરતાં બમણું છે. એ દધીમંડના પાણીથી ભરેલા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ। કુત એવ તુ દુર્ભિક્ષઞ્ચરાવ્યાધિભયં કુતઃ ।। ૪૯.

અહીંના લોકો સારા કર્મો કરે છે અને લાંબું જીવન જીવે છે. અહીં ક્યારેય દુર્ભિક્ષ નથી થતું, અને જંગલી જાનવર કે રોગનો કોઈ ડર નથી.

તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષિતાઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તાસાં નામાનિ મે શ્રૃણુ ।। ૪૯.

અહીં પણ સાત તેજસ્વી પર્વતો છે, જે રત્નોથી શોભાયમાન છે. અહીં રત્નોની ખાણો અને નદીઓ પણ છે. હવે એના નામો મારી પાસેથી સાંભળો.

દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે। પ્રાગાયતઃ સ સૌવર્ણ ઉદયો નામ પર્વતઃ ।। ૪૯.

પહેલો પર્વત છે મેરુ, જ્યાં દેવો, ઋષિઓ અને ગંધર્વો રહે છે. પૂર્વ તરફ સુવર્ણથી ચમકતો ઉદય નામનો પર્વત છે.

તત્ર મેઘાસ્તુ વૃષ્ટ્યર્થં પ્રભવન્તિ ચ યાન્તિ ચ। તસ્યાપરેણ સુમહાન્ જલધારો મહાગિરિઃ ।। ૪૯.

અહીં વાદળો વરસાદ માટે આવે છે અને પછી ચાલ્યા જાય છે. એના આગળ એક વિશાળ અને ઊંચો જલધારા નામનો મહાપર્વત છે.

તસ્માન્નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્। તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે પ્રજાસ્વિહ ।। ૪૯.

તેથી ઇન્દ્ર હંમેશાં ઉત્તમ જળ લઈ જાય છે, અને એ જળથી વરસાદી ઋતુમાં અહીં જીવજાત માટે વરસાદ થાય છે.

તસ્યાપરે રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતા । રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો ગિરિઃ ।। ૪૯.

એના પરે રૈવતક છે, જ્યાં રેવતી નામનું નક્ષત્ર હંમેશાં આકાશમાં સ્થિર છે; આ પર્વત પિતામહે રચ્યો હતો.

તસ્યાપરેણ સુમહાન્ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ। તસ્માચ્છયામત્વમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પૂર્વમિમાઃ કિલ ।। ૪૯.

તેના પાર એક વિશાળ પર્વત છે, જેને શ્યામો નામે ઓળખાય છે. એ પર્વતમાંથી જ આ પ્રાચીન લોકોની કાળી વાદળી વર્ણપ્રાપ્તિ થઈ હતી.

તસ્યાપરેણ રજતો મહાનસ્તો ગિરિઃ સ્મૃતઃ। તસ્યાપરેણામ્બિકેયો દુર્ગઃ શૈલો હિમાચિતઃ ।। ૪૯.૮૨ . આમ્બિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ । સ ચૈવ કેશરીત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રવાયતિ ।। ૪૯.

શ્યામો પછી રાજત નામનો મહાન પર્વત આવે છે. તેના આગળ અંબિકેય નામનો કિલ્લા જેવો, હિમથી ઢંકાયેલો પર્વત છે. અંબિકેય પછી સુંદર અને સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓથી ભરેલો કેશરી પર્વત છે, જ્યાંથી પવન વહે છે.

શ્રૃણુધ્વં નામતસ્તાનિ યથાવદનુપૂર્વશઃ। ઉદયસ્યોદયં વર્ષં જલદં નામ વિશ્રુતમ્ ।। ૪૯.

હવે તમે એ પ્રદેશોના નામ યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળો: ઉદય પર્વતના પૂર્વેનું પ્રદેશ જલદ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્। રૈવતસ્ય તુ કૌમારં શ્યામસ્ય તુ મણીચકમ્ ।। ૪૯.

જલધાર પ્રદેશનું બીજું નામ સુકુમાર છે; રૈવત પ્રદેશનું નામ કૌમાર છે અને શ્યામ પ્રદેશનું નામ મણિચક છે.

અસ્તસ્યાપિ શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્તરમ્। આમ્બિકેયસ્ય મોદાકં કેસરેષુ મહાદ્રુમમ્ ।। ૪૯.

અસ્ત પ્રદેશનું શુભ નામ કુસુમોત્તર છે; અંબિકેય પ્રદેશનું નામ મોડક છે અને કેશરી પ્રદેશમાં મહાદ્રુમ નામે ઓળખાય છે.

દ્વીપસ્ય પરિમાણઞ્ચ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ। શાકદ્વીપેન વિખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે વનસ્પતિઃ । શાકો નામ મહાવૃક્ષસ્તસ્ય પૂજાં પ્રયુઞ્જતે ।। ૪૯.

આ દ્વીપનું માપ અને લંબાઈ-પહોળાઈ શાકદ્વીપ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેના મધ્યમાં શાક નામનું મહાન વૃક્ષ છે, જેને લોકો પૂજે છે.

એતેન દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ। વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ ।। ૪૯.

અહીં દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો સાથે રહે છે અને આનંદ માણે છે, અને તેઓ બધાને સ્પષ્ટ દેખાય છે.

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણસમન્વિતાઃ। તેષુ નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ । વિદ્ધિ નામ્નશ્ચ તાઃ સર્વા ગઙ્ગાસ્તાઃ સપ્તધા સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

અહીં ચારે વર્ણના લોકો વસે છે અને એ પ્રદેશોમાં સાત નદીઓ વહે છે, જે દર વર્ષે સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે. એ બધાને સાતગંગા નામે ઓળખવામાં આવે છે.

પ્રથમા સુકુમારીતિ ગઙ્ગા શિવજલા તથા। અનુ તપ્તા ચ નામ્નૈવ નદી સમ્પરિકીર્ત્તિતા ।। ૪૯.

પહેલી ગંગાનું નામ સુકુમારી છે, જેને શિવજલ પણ કહે છે; પછી તપ્તા નામની નદી આવે છે.

કુમારી નામતઃ સિદ્ધા દ્વિતીયા સા પુનઃ સતી । નન્દા ચ પાર્વતી ચૈવ તૃતીય પરિકીર્ત્તિતા ।। ૪૯.

બીજી નદીનું નામ કુમારી છે, જે સિદ્ધ અને પવિત્ર ગણાય છે; ત્રીજી નદીનું નામ નંદા અને પાર્વતી છે.

શિવેતિકા ચતુર્થી સ્યાત્ ત્રિદિવા ચ પુનઃ સ્મૃતા। ઇક્ષુશ્ચ પઞ્ચમી જ્ઞેયા તથૈવ ચ પુનઃ ક્રતુઃ ।। ૪૯.

ચોથી નદીનું નામ શિવેતિકા છે, જેને ત્રિદિવ પણ કહે છે; પાંચમી નદીનું નામ ઇક્ષુ છે અને તેને ક્રતુ પણ કહે છે.

ધેનુકા ચ મૃતા ચૈવ ષષ્ઠી સંપરિકીર્ત્તિતા। એતાઃ સપ્ત મહાગઙ્ગાઃ પ્રતિવર્ષં શિવોદકાઃ। ભાવયન્તિ જનં સર્વં શાકદ્વીપનિવાસિનમ્ ।। ૪૯.

છઠ્ઠી નદી ધેનુકા અને મૃતા નામે ઓળખાય છે; આ સાત મહા ગંગાઓ શિવના પવિત્ર જળથી ભરેલી છે અને દર વર્ષે શાકદ્વીપના તમામ લોકોને પોષે છે.