વાયુપુરાણમ્

શાલ્મલિર્વિપુલસ્કન્ધ સ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે। શાલ્મલિસ્તુ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમન્તતઃ। વિસ્તારાચ્છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૪૯.

શાલમલી વિશાળ કાંઠાવાળું છે, એ નામથી ઓળખાય છે. શાલમલીને四 તરફ સુગંધિત પાણીના દરિયાએ ઘેરી છે અને એનું વિસ્તરણ પણ શાલમલી જેટલું જ છે.

ઉત્તરેષુ તુ ધર્મજ્ઞા દ્વીપેષુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ। યથાશ્રુતં યથાન્યાયં બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૪૯.

હવે, ઉત્તર તરફના દ્વીપોમાં રહેતા ધર્મ જાણનારા લોકો વિશે સાંભળો. હું જે સાંભળ્યું છે અને જે યોગ્ય છે, તે પ્રમાણે તમને કહી રહ્યો છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

કુશદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુર્થં તં સમાસતઃ। સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ ।। ૪૯.

હું હવે સંક્ષિપ્તમાં ચોથી દ્વીપ, એટલે કુશદ્વીપનું વર્ણન કરું છું. આ દ્વીપ四 તરફથી સુરોદક સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

સપ્તૈવ ગિરયસ્તત્ર વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત। શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।। ૪૯.

ત્યાં સાત પર્વતો છે—હવે હું તેમનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. કુશદ્વીપનું વિસ્તાર શાલ્મલદ્વીપ કરતાં બમણું છે.

કુખદ્વીપે તુ વિજ્ઞેયઃ પર્વતો વિદ્રુમોચ્ચયઃ। દ્વીપસ્ય પ્રથમસ્તસ્ય દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ ।। ૪૯.

કુશદ્વીપમાં પ્રથમ પર્વતનું નામ વિદ્રુમોચ્ચય છે; બીજો પર્વત હેમપર્વત કહેવાય છે.

તૃતીયો દ્યુતિમાન્નામ જીમૂતસદૃશો ગિરિઃ। ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પઞ્ચમસ્તુ કુશેશયઃ ।। ૪૯.

ત્રીજો તેજસ્વી પર્વત દ્યુતિમાન છે, જે મેઘ જેવો લાગે છે; ચોથો પુષ્પવાન છે અને પાંચમો કુશેશય કહેવાય છે.

ષષ્ઠો હરિગિરિર્નામ સપ્તમો મન્દરઃ સ્મૃતઃ । મન્દા ઇતિ હ્યપાં નામ મન્દરો દારણાદપામ્ ।। ૪૯.

છઠ્ઠો પર્વત હરિગિરિ છે અને સાતમો મન્દર કહેવાય છે. મન્દર પર્વતને મન્દા પણ કહે છે, કારણ કે તે પાણી વહેંચે છે.

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ પરિવારિતઃ। ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્ ।। ૪૯.

આ પર્વતો વચ્ચેનું અંતર પહેલાં કરતાં બમણું છે. પ્રથમ પ્રદેશ ઉદ્ભિદ કહેવાય છે, બીજું વેણુમંડળ છે.

તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્। પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષ પ્રભાકરમ્। સપ્તમં કપિલં નામ સપ્તૈતે વર્ષપર્વતાઃ ।। ૪૯.

ત્રીજું પ્રદેશ સ્વૈરથાકાર છે, ચોથું લવણ કહેવાય છે; પાંચમું ધૃતિમત છે, છઠ્ઠું વર્ષપ્રભાકર છે અને સાતમું કપિલ નામે ઓળખાય છે—આ સાત પ્રદેશો પર્વતો સાથે જોડાયેલા છે.

એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ પ્રભાસ્તુ જગદીશ્વરાઃ। વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાસ્તુ વર્ષશઃ ।। ૪૯.

આ પ્રદેશોમાં દેવતાઓ, ગંધર્વો અને તેજસ્વી જગતના સ્વામીઓ વસે છે અને આનંદ માણે છે; દરેક પોતપોતાના પ્રદેશમાં દેખાય છે.

ન તેષુ દસ્યવઃ સન્તિ મ્લેચ્છજાત્યસ્તથૈવ ચ। ગૌરપ્રાયો જનઃ સર્વઃ ક્રમાચ્ચ મ્રિયતે તથા ।। ૪૯.

ત્યાં કોઈ લૂંટારૂ કે વિદેશી જાતિના લોકો નથી; ત્યાંના લોકો મોટાભાગે વાદળી રંગના છે અને બધા સમય આવતાં મૃત્યુ પામે છે.

તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ ધુતપાપાઃ શિવાસ્તથા। પવિત્રા સન્તતિશ્ચૈવ દ્યુતિગર્ભા મહી તથા ।। ૪૯.

ત્યાં પણ સાત નદીઓ છે, જે પાપ ધોઈને પવિત્ર અને શુભ છે; તેમની ધારા પવિત્ર છે અને ત્યાંની ધરતી તેજથી ભરેલી છે.

અન્યાસ્તાભ્યઃ પરિજ્ઞાતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। અભિગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।। ૪૯.

આ સિવાય પણ ત્યાં સૈંકડો અને હજારો નદીઓ જાણીતી છે; એ બધાં ત્યાં વહે છે જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.

ઘૃતોદેન કુશદ્વીપો બાહ્યતઃ પરિવારિતઃ। વિજ્ઞેયઃ સ તુ વિસ્તારાત્ કુશદ્વીપસમેન તુ ।। ૪૯.

કુશદ્વીપ બહારથી ઘૃતના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; આ સમુદ્રનું વિસ્તાર પણ કુશદ્વીપ જેટલું જ છે.

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ કુશદ્વીપસ્ય વર્ણિતઃ। ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારં વક્ષ્યામ્યહમતઃ પરમ્ ।। ૪૯.

આ રીતે કુશદ્વીપની રચના તમને વર્ણવી છે; હવે હું ક્રૌંચદ્વીપના વિસ્તાર વિશે કહું છું.

કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણઃ સ તુ વૈ સ્મૃતઃ। ઘૃતોદકસમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ ।। ૪૯.

ક્રૌંચદ્વીપનું વિસ્તાર કુશદ્વીપ કરતાં બમણું છે, અને તે ઘૃતના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

તસ્મિન્ દ્વીપે નગશ્રેષ્ઠઃ ક્રૌઞ્ચસ્થઃ પ્રથમો ગિરિઃ। ક્રૌઞ્ચાત્પરો વામનકો વામનાદન્ધકારકઃ ।। ૪૯.

આ દ્વીપમાં સૌથી મોટો પર્વત ક્રૌંચ છે; ક્રૌંચ પછી વામનક પર્વત છે અને વામનક પછી અંધકારક પર્વત આવે છે.

અન્ધકારાત્પરશ્ચાપિ દિવાવૃન્નામ પર્વતઃ। દિવાવૃતઃ પરશ્ચપિ દિવિન્દો ગિરિરુચ્યતે ।। ૪૯.

અંધકારક પછી દિવાવૃત નામનો પર્વત છે; દિવાવૃત પછી દિવિન્દ પર્વત કહેવાય છે.

દિવિન્દાત્પરતશ્ચાપિ પુણ્ડરીકો મહાગિરિઃ। પુણ્ડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ ।। ૪૯.

દિવિન્દ પછી પુણ્ડરીક નામનો મહાપર્વત છે; પુણ્ડરીક પછી દુન્દુભિસ્વન પર્વત કહેવાય છે.

એતે રત્નમયાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય પર્વતાઃ। બહુવૃક્ષફલો પેતા નાનાવૃક્ષલતાવૃતાઃ ।। ૪૯.

આ Krauncha દ્વીપના આ સાત પર્વતો રત્નોથી શોભિત છે. એમાં અનેક પ્રકારના ફળદ્રુપ વૃક્ષો અને વિવિધ લતાવૃક્ષો ભરપૂર છે.

પરસ્પરેણ દ્વિગુણા વિષ્કમ્ભાદ્વર્ષપર્વ્વતાઃ । વર્ષાણિ તત્ર વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ નિબોધત ।। ૪૯.

અહીંના પર્વતો એકબીજાથી બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. હવે હું એ પ્રદેશોના નામ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

ક્રૌઞ્ચસ્ય કુશલી દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ। મનોનુગાત્પરશ્ચોષ્ણસ્તૃતીયો દેશ ઉચ્યતે ।। ૪૯.

Krauncha દ્વીપમાં પ્રથમ પ્રદેશનું નામ કુશળી છે, બીજું વામનનું મનોનુગ છે અને મનોનુગ પછીનું ત્રીજું પ્રદેશ ઉષ્ણા કહેવાય છે.

ઉષ્ણાત્પરઃ પ્રાવરકઃ પ્રાવરાદન્ધકારકઃ। અન્ધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશઃ પરઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

ઉષ્ણા પછી પ્રાવરક પ્રદેશ આવે છે, પ્રાવરક પછી અંધકારક પ્રદેશ છે અને અંધકારક પ્રદેશ પછી મુનિદેશા તરીકે ઓળખાતો પ્રદેશ આવે છે.

મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ। સિદ્ધચારણસઙ્કીર્ણો ગૌરપ્રાયો જનઃ સ્મૃતઃ ।। ૪૯.

મુનિદેશ પછીનું પ્રદેશ દુન્દુભિસ્વન તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં મોટાભાગે ગૌરવર્ણના લોકો વસે છે અને ત્યાં સિદ્ધો તથા ચારણોનો સમૂહ જોવા મળે છે.

તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ પ્રતિ વર્ષ સ્મૃતાઃ શુભાઃ । ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા । ખ્યાતિશ્ચ પુણ્ડરીકા ચ ગઙ્ગા સપ્તવિધા સ્મૃતા ।। ૪૯.

ત્યાં પણ દરેક પ્રદેશમાં સાત શુભ નદીઓ માનવામાં આવે છે: ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ખ્યાતિ, પુંડરીકા અને ગંગા—આ સાત નદીઓ જાણીતી છે.

તાસાં સમુદ્રગાશ્ચાન્યા નદ્યો યાસ્તુ સમીપગાઃ। અનુગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા વિપુલાઃ સુબહૂદકાઃ ।। ૪૯.

આ નદીઓમાંથી કેટલીક અન્ય નદીઓ સમુદ્રમાં મળે છે અને નજીકની નદીઓ પણ સાથે વહે છે; બધી નદીઓ વિશાળ છે અને તેમના પાણી ભરપૂર છે.

ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ। આવૃતઃ સર્વતઃ શ્રીમાન્ ક્રૌઞ્ચદ્વીપસમેન તુ ।। ૪૯.

કૌંચદ્વીપ ચારેય બાજુથી દધિમંડના પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે અને તે કૌંચદ્વીપ જેટલો જ તેજસ્વી છે.

પ્લક્ષદ્વીપાદયો હ્યેતે સમાસેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ। તેષાં નિસર્ગો દ્વીપાનામાનુપૂર્વ્યેણ સર્વશઃ ।। ૪૯.

પ્લક્ષદ્વીપ અને બીજા દ્વીપોની સંક્ષિપ્ત રીતે વાત કરી છે. હવે એ દ્વીપોની સ્વભાવ અને ક્રમ પ્રમાણેની વિગતો આગળ જણાવું છું.

ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુ મપિ વર્ષશતૈરપિ । નિસર્ગોઽયં પ્રજાનાં તુ સંહારો યશ્ચ તાસુ વૈ ।। ૪૯.

એ દ્વીપોની સંપૂર્ણ વિગતો તો સો વર્ષ પણ કહીએ તો પૂરી પડી શકે નહીં. પણ ત્યાંની પ્રજાઓનો સ્વભાવ અને તેમનો અંત જેમ કહેવાયો છે, તેમ જ સમજવો.